1
2018’den beri süregelen kâğıt krizi, dağıtım sektöründe tekelleşme, yapay zekâ teknolojisinin gelişmesi ve devam eden ekonomik bunalım, yayınevlerini her geçen gün daha da zor bir duruma sürüklüyor. “Grafikerinden çevirmenine, editöründen idari personeline kadar birçok paydaşı olan yayıncılık sektörü nereye?” sorusundan yola çıkarak, Türkiye Yayıncılar Birliği (TYB) Yönetim Kurulu Başkanı Kenan Kocatürk, Yayıncılar Kooperatifi (YAYKOOP) Yönetim Kurulu Başkanı Elif Akkaya, Çevirmenler Birliği (ÇEVBİR) Yönetim Kurulu Başkanı Savaş Kılıç ile Başkan Yardımcısı Elif Okan Gezmiş ve Grafik Tasarımcılar Meslek Kuruluşu (GMK) Başkan Yardımcısı Ferhat Meşhur ile yayınevlerinin içinde bulunduğu durumu konuştuk.
(Kenan Kocatürk)
TYB Başkanı Kocatürk, TYB’nin Haziran 2021’de “telif hakkı yolsuzlukları”ndan “kurum dıs¸ından çalışılan c¸evirmen, illu¨strato¨r ve edito¨rlerin so¨zles¸me kos¸ullarına uygun davranılması”na kadar birçok temel sorunun çözümüne ilişkin ilan ettiği ilkelere sektörün sahip çıkması gerektiğini belirtti. TYB’nin yapay zekâ teknolojisinin sektörde geldiği noktayı bir komisyon aracılığıyla yakından takip ettiğini söyleyen Kocatürk, “Yakın zamanda buradaki çalışmalarımızın çıktılarını üyelerimizle ve kamuoyuyla paylaşacağız. Bugün yapay zekânın, makine öğrenmesinin, teknoloji devlerinin tekdüzelik ve tekelleşme lehine ve kültürel çeşitliliğin aleyhine dayatabileceği iş modelleri karşısında kitaplarımız savunmasız ve korunmasız. Yapay zekâ hem sağladığı imkân ve fırsatlar hem de getirdiği zorluklar ile düşünülerek ele alınmalı. Öncelikle makine öğreniminde eğitim malzemesi olarak işlenecek içerikler için hak sahiplerinden izin alınması, hak sahiplerinin eserlerini kullandırmaktan vazgeçme hakkı olması, bu kullanımlar için telif bedeli ödenmesi, kullanılan eserlerin kaynağının açıkça belirtilmesi gerekiyor” dedi.
(Elif Akkaya)
YAYKOOP Başkanı Akkaya, hangi sektörde olursa olsun yaşanan ekonomik sıkıntıların en kısa ve kolay yoldan çalışanlara yansıtılmasının üzüntü verici olduğunu belirterek “Bu durum ne yazık ki kişilerin ya da kurumların yanlışı olmaktan öte, mahkûm edildiğimiz ekonomik sistemin çirkin bir gerçeği. Bu gerçeğe, bu tavra ve elbette bu tercihe yönelenlere YAYKOOP olarak her zaman çok net bir şekilde karşı olduk, olmaya da devam edeceğiz” dedi.
Kâğıt krizi, ekonomik kriz, dağıtımda tekelleşme gibi başlıkların bir mutlak belirleyen ve dayatan olarak öne çıktığını belirten Akkaya şunları söyledi:
“Yayıncılık sektöründeki ücretleri konuşmak gerekiyor. Bunu konuşmaya başladığımızda da ‘kâğıt krizi, ekonomik kriz, dağıtımda tekelleşme’ gibi başlıklar bir mutlak belirleyen ve dayatan olarak öne çıkıyor. Özellikle küçük ve orta ölçekli yayınevleri bugün tekel konumundaki dağıtımcıların karşısında bir kitap gelirinin yarısını -bazen yarısından da fazlasını- bu firmalara bırakarak kitap üretmeye devam etme çabasında. Kalan gelir ile hem baskı maliyetlerini karşılaması hem yazar telifi ödemesi hem editör, grafiker ücretlerini, nakliye ve elbette genel giderlerini karşılayıp, vergilerini ödedikten sonra da geriye kalanla hayatını sürdürmesi gerekiyor. Yayıncı, bir kitabın gelirinden en büyük pastayı dağıtımcıya bıraktığı sürece de geriye kalan tüm bileşenler hak ettiğinin çok daha azına çalışmak durumunda kalıyor. Öte yandan girdi maliyetlerindeki kontrolsüz yükseliş, tüm maliyetlerin döviz üzerinden hesaplanması, bu nedenle kitap fiyatlarına yansıyan artış, öte yandan okurların alım gücünün günden güne azalması ne yazık ki yayıncılığı çok daha kötü günlerin beklediğine işaret. Tüm bunların çözümü, kitabın ve yayıncılığın üretim kısmında yer alan tüm emekçilerin haklarını alabilmesinin yolu, elbette önce ülke ekonomisinin düzelmesinden geçiyor. Yaşanan krizlerin son bulması gerekiyor. Ardından yayıncılıkta vergilendirmenin yeniden düzenlenmesi, devlet desteklerinin artışı, dağıtım tekelleşmesinin önüne geçilmesi, sabit fiyat yasası gibi yıllardır dillendirdiğimiz önerilerin dikkate alınması ise artık acil birer zorunluluk.”
(Savaş Kılıç)
ÇEVBİR Başkanı Kılıç ve Başkan Yardımcısı Gezmiş, hemen her sektördeki emek sömürüsü ve güvencesizlik örneklerine yayıncılıkta da karşılaşıldığını belirtirken çevirmenlerin, dizgicilerin, editörlerin dışardan sanılanın aksine büyük paralar kazanmadıklarını söyledi. Kılıç ve Gezmiş şöyle konuştu:
“Yayıncılık dünyası, nihayetinde bir sektör ve yayıncılar her ne kadar kendilerini gönüllü kültür elçileri gibi yansıtmayı sevseler de her biri aslında aynı zamanda kâr elde etme amacıyla ticaret yapmak zorunda. Haliyle, hemen her sektördeki emek sömürüsü ve güvencesizlik örnekleriyle yayıncılıkta da karşılaşıyoruz. Mevcut ekonomik koşullarda artan maliyetleri etiket fiyatına ve dolayısıyla okura yansıtmaktan çekinen yayıncılar kitabın üretim giderlerinden kısmaya yöneldiler ama kâğıt parasından, dağıtımcı ve kitabevi payından kısmak zor hatta imkânsız olunca fatura yine emekçiye kesilmek istendi, isteniyor. Oysa çevirmenler, dizgiciler, editörler belki dışardan sanılanın aksine büyük paralar kazanmıyorlar. Doğrusunu söylemek gerekirse kitap çevirmenlerinin aldığı ücretler ay bazında hesaplandığında asgari ücreti bırakın yakalamayı, onun yakınına bile varamıyor. Dahası, çevirmenlerin herhangi bir sosyal güvencesi de yok. Kitabı çevirdikleri zaman dilimiyle sınırlı olsa bile sigortaları yatmıyor, emeklilik hakları zaten olmuyor. Ancak bu tabloda bile sermayenin hayali elbette emek maliyetini daha da düşürmek, hatta mümkünse makinelerden yararlanarak sıfırlamak. Makineler bir gün gerçek çevirmenlerin yerini alabilir mi, evet bu mümkün belki. Ama o güne dek ÇEVBİR olarak temsil ettiğimiz tüm telifli eser çevirmenlerinin insanca koşullarda güvenceli çalışabilmesi için mücadele ediyoruz, etmeye de devam edeceğiz.”
(Elif Okan Gezmiş)
Çevirmenlerin sağlık sigortası ve emeklilik gibi haklarınının acil ve şart olduğunu ancak yeterli olmadığını söyleyen Kılıç ve Gezmiş, şöyle devam etti: “Çevirmenler dışındaki yayıncılık çalışanlarına gelince örgütlenmeleri ve yasal haklarını hep birlikte savunmaları gerekiyor. Geçmişte örgütlenmeye yönelik girişimler oldu ama bunlar ne yazık ki akamete uğradı. Sorunların derinleştiği, yayınevinde çalışmanın cazip bir yanı kalmadığı görülüyor. İşini düzgün yapmaya gayret eden ve yasal kurallara uyan yayınevleri olduğu gibi, çalışanlarını sigortasız çalıştıranlar, sigortalarını ‘asgariden yatıranlar’ ve son zamanlarda duyduğumuz üzere asgari ücreti dahi çok görenler de var. Bu durum ister istemez yayınevi emekçilerinin örgütsüz olmalarıyla bağlantılı. Öte yandan yayıncılık sektöründe regülasyonun sağlanması için yayıncı örgütleri de birtakım ilke kararları alabilir: Örneğin “Sigortasız işçi çalıştırmayacağız” gibi. Aksi yönde hareket edenler için birtakım yaptırımlar düşünülebilir. Biz de Çevbir’de çevirmen hakkını savunmanın aynı zamanda okurun hakkını savunmak olduğuna inanıyoruz. Okur haklarının yayıncılık dünyasının bileşenlerinin ortak özdenetimiyle gözetilebileceği umudunu taşıyoruz. Nedir bu haklar? Satın aldığı kitabın kimlerce nasıl üretildiğini açıkça öğrenme hakkı örneğin,. Ki bu da aynı zamanda eserde emeği geçen emekçilerin en azından manevi haklarının korunması demek. Bir diğer hak, elbette, nitelikli ürüne erişim; yani verdiği paranın karşılığını verecek kadar iyi çevrilmiş, yayına titizlikle hazırlanmış kitaplar. Bunun yapılabilmesi, yayıncılık alanında yetişmiş nitelikli çevirmenlerin, editörlerin, dizgicilerin insanca yaşayabilecek bir gelir elde edebilmesiyle yakından ilişkili. Tüm bunların sağlanabilmesi için okurların desteği, bu haklarını açıkça talep etmesi şart. Aksi takdirde günbegün çoraklaşacak kültür dünyamızda bir damla suya muhtaç hale gelmekten en başta okumayı seven kişiler olarak bizler endişe ediyoruz.”
(Ferhat Meşhur)
GMK Başkan Yardımcısı Meşhur, düşen maaşlar, değersizleşen meslek algısı ve göz ardı edilen sosyal haklar düşünüldüğünde, grafikerliğin geleceği açıcından iyimser olmanın gittikçe güçleştiğini söyledi. Yayınevlerine serbest çalışan grafikerlerin durumunun da zor olduğunu belirten Meşhur şu ifadeleri kullandı:
“Son 25 yıldır yaşanan tüm ekonomik krizlerin ilk vurduğu meslek gruplarından birinin, grafik tasarımcılar ve sanat yönetmenleri olduğunu bizzat tecrübe ederek öğrendiğim için, şu anın ve yakın geleceğin tüm grafik tasarımcılar adına zor geçeceğini öngörebiliyorum. Özellikle son yıllarda düşen maaşlar, değersizleşen meslek algısı ve göz ardı edilen sosyal haklar düşünüldüğünde, mesleğimiz adına iyimser olmak gittikçe güçleşiyor. Serbest çalışan grafik tasarımcıların durumu da aynı şekilde zor. İş yapıp parasını alamama ve müşterinin devamlı fiyat düşürme baskısı bu mesleği icra ederek hayatını kazanmayı gün geçtikçe güçleştiriyor. Üstüne üstlük bir de yapay zekânın tasarımda kullanılması, her şeyi daha da belirsizleştiriyor. Bunun sonucunda ekonomik girdap derinleştikçe, tasarımın kalitesinden çok, maliyetiyle ilgilenilmeye başlanıyor. Artık yetkinlik, ustalık, bilgi ve tecrübe değil, firmaya kaç paraya mal olduğu önem kazanıyor. Kısacası grafik tasarımda, katı olan her şey buharlaşıyor. Biz GMK olarak, bu tür sorunlar yaşayan üyelerimize, çalıştığımız avukatlara yönlendirmek yoluyla destek oluyoruz. Ama GMK’nin bir sendika değil, bir sivil toplum kuruluşu, bir meslek örgütü olduğunu aklımızda tutmalıyız. Yani yasal yaptırım olanağımız çok sınırlı. Bana göre bu olumsuzluklarla baş edebilmenin bir yolu, tüm grafik tasarımcıların birleşeceği bir sendikal örgütlenme olabilir. Bu, sadece haksız işten çıkarmalar için değil, aynı zamanda müşteri ile yaşanan sorunları da çözmek için doğru bir yol olarak görünüyor.”
Bugün enerjin zirve yapmış durumda, cesaretin ve kararlılığınla öne çıkacaksın. Yeni başlangıçlar için harika bir zaman. İlişkilerde samimi ve açık olma ihtiyacı içindesin; bu, bağlantılarını derinleştirebilir. Gökyüzündeki etkileşimler, zihninde yeni fikirlerin filizlenmesine olanak tanıyor. Duygusal anlamda bir şeyleri kabullenmekte zorlanabilirsin, bu yüzden içe dönmek ve meditasyon yapmak faydalı olabilir. Kendine güven duymaktan çekinme; hayallerine ulaşmak için atacağın her adım değerli. Bugün, kalbine ve sezgilerine kulak vererek sürprizlerle dolu bir gün geçirebilir, hayal gücünü harekete geçirebilirsin. Acele etmemek ve durumu net bir şekilde değerlendirmek, sonunda büyük kazanımlar elde etmene yardımcı olacak.
Bugün hayatın tadını çıkarmak için mükemmel bir zaman. Estetik ve konfor arayışında olabilirsin; güzel şeylere olan ilgin artacak. Kendine ait bir alan yaratmak, ruhsal dinginliğini artırman açısından önemli. Finansal konular üzerinde düşünmek ve bütçeni gözden geçirmek için ideal bir dönemdesin. İkili ilişkilerde ise empati ve anlayış ön planda olacak. Sevdiklerinle kaliteli zaman geçirmeye, onlarla ortak ilgi alanları bulmaya odaklanabilirsin. Kendini yenileyip, stresini üzerinden atacak aktiviteler bulmak da faydalı olacak. Doğaya çıkmak, ruhunu canlandıracak. Esas önemli olan, kendini güçlü ve kararlı hissetmek; tüm bu süreçte içsel huzurunu bulabilirsin.
Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin yoğunlaşacağı bir dönemdesin. Yeni bağlantılar kurmak, fikir alışverişinde bulunmak için harika fırsatlar seni bekliyor. Kendi yeteneklerini sergilemekten çekinme; başkalarının ilgisini çekebilirsin. İletişim becerilerin ön planda olacak, belki de beklenmedik bir kişiyle derin bir sohbet gerçekleştirebilirsin. Duygusal olarak dalgalı bir ruh hali içinde olabilirsin; bu, geçmişle hesaplaşmak için bir fırsat sunuyor. Kendini dışarıda ifade etme isteğin artarken, içsel dünyana da göz atmayı unutma. Sorunlarla yüzleşirken, entelektüel bakış açın sana rehberlik edecek. Acele etme, her şeyin zamanı var. Yaratıcılığını sergilemek için ilham bulacağın anlar yaşayabilirsin. Bugün, içindeki merak duygusunu pekiştirerek kendini geliştirme yönünde önemli adımlar atabilirsin. Kısa yolculuklar ve keşifler, zihnini tazelemekte faydalı olacaktır. Önemli bir karar alırken, mantığını ve sezgini dengede tutmalısın. Duygusal açıdan sağlıklı ilişkiler kurmak için niyetini netleştir.
Bugün, duygusal derinlik ve içgörü arayışında olacaksın. Ailevi ilişkilerin ön planda olabilir; sevdiklerinle paylaşımları güçlendirmek adına güzel fırsatlar bulabilirsin. Empati yeteneğin yüksek, bu da başkalarının duygularını anlama kapasiteni artırıyor. Kendi sınırlarını belirlemekte zorlanabilirsin, bu yüzden kendine zaman ayırmayı unutma. İçsel huzurunu bulman, stresli durumların üstesinden gelmene yardımcı olacak. Sadece sevdiklerine değil, kendine de nazik ol ve ihtiyaçlarını göz ardı etme. Küçük ama anlamlı anlar yaşamak için fırsatlar yaratabilirsin. Unutma, seni onurlandıran ve içsel gücünü ortaya çıkaran anlar, gerçek mutluluğun anahtarıdır.
Bugün kendine olan güvenin zirveye çıkıyor, etrafındakilere ilham kaynağı olabilirsin. Kendini sahnede hissetmek isteyeceğin bir gün. Yaratıcılığını sergilemek, kişisel projelere yönelmek veya hobilerinle ilgilenmek için harika bir zaman dilimi. Sosyal çevrenle olan ilişkilerin güçlenebilir, yeni bağlar kurmak veya eski dostlukları tekrar canlandırmak için uygun fırsatlar sunulabilir. Ancak, egonun seni yönlendirmesine izin vermemek adına dikkatli olmalısın; başkalarının fikirlerine açık kalmak, ilişkilerinin derinleşmesine katkı sağlar. İçsel mutluluğunu artıracak aktivitelerle ilgilenmek, sana huzur verecek. Kendine ayırdığın zaman, zihinsel ve ruhsal sağlığını destekleyecektir. Özgür ruhunu besleyecek, keyifli anlar yaşamak için kendine izin vermeyi unutma.
Detaylara olan içgörün, bugün çevrendekilerin dikkatini çekecek. Küçük ayrıntıları gözden kaçırmadan yaklaşacağın her iş, başarılı sonuçlar doğuracak. Pratik zekan sayesinde karmaşık durumları çözme yeteneğin ön plana çıkacak. İş hayatında ekip çalışması gerektiren konularda ortaya koyacağın liderlik nitelikleri, hem senin hem de ekip arkadaşlarının motivasyonunu artıracak. Sosyal ilişkilerde ise samimi bir iletişim kurmak, kalıcı bağlantılar oluşturmandaki en etkili yol olacak. Kişisel gelişim açısından ise yeni bilgiler edinmeye yönelik tutkun, zihnini tazeleyecek ve ruhuna yenilik katacak. Kendine zaman ayırmayı ihmal etme; doğada vakit geçirerek enerjini yenileyebilirsin. Sağlık konularında ise, beslenme alışkanlıklarına dikkat etmen seni dinç tutacak. Dinlenme ve yenilenme fırsatlarını değerlendir, tüm stresini geride bırak.
Bugün sosyal etkileşimlerde kendini öne çıkaran bir enerji hakim. İkna edici sözlerin ve zarif davranışlarınla çevrendekilerin dikkatini çekmeyi başaracaksın. İlişkilerde dengeyi kurmak için atacağın adımlar son derece önemli. Belki de bir arkadaşınla bir tartışmanın üstesinden gelmek veya bir işbirliği yapmanın tam sırası. Sanatsal yönlerin canlanabilir, yaratıcılığını ifade etmek için harika fırsatlar bulabilirsin. Özellikle romantik ilişkilerde hafif bir gerilim hissedebilirsin, ancak bu durum, iletişim becerilerinle kolayca aşabileceğin bir engel. Kendine olan güvenin artıyor ve bu içsel güç, yeni fırsatlar keşfetmene yardımcı olabilir. Ayrıca, ruhsal arınma ve meditasyon gibi içsel dinginliği sağlayacak aktivitelere yönelmek, enerjini daha iyi yönetmeni sağlayacak. Bugün kendine zaman ayırmayı unutmamalısın; derin nefesler al, doğayla iç içe ol ve ruhunu besle. Unutma, senin zarafetin ve zekân, bugün seni güçlü kılacak.
Bugün, içsel derinliklerinizi keşfetmek için harika bir fırsat var. Duygularınızı anlamak ve bastırdığınız hislerle yüzleşmek için yürekliliğinizle öne çıkacaksınız. İletişimde açık olmak, özellikle yakın ilişkilerde daha fazla anlayış ve bağlılık getirebilir. Sezgileriniz oldukça güçlü; başkalarını anlamak için bu sezgileri kullanmalısınız. Aynı zamanda, gizli kalmış iş veya finansal durumlarla ilgili bilgileri ortaya çıkarma şansı da yakalayabilirsiniz. Ancak, her bilgiye güvenmemek, bazı durumlarda temkinli olmaktan yana olmalısınız.Kendinize yönelik bir sorgulama yaparak, gerçek arzularınızı ve isteklerinizi net bir şekilde belirleyebilirsiniz. Romantik ilişkilerde ise, tutkularınızın yükselmesi mümkün; bu, sevgiyi taze ve yoğun bir hale getirebilir. Ancak, sahiplenici tutumlarınızda dikkatli olmalısınız. Başkalarının sınırlarını ihlal etmemek adına anlayışlı olmak, ilişkilerde dengeyi sağlayacaktır. Sağlık alanında ise, stres yönetimi ve zihinsel dinginlik konularına odaklanmak faydalı olabilir. Gün boyunca kendinize zaman ayırmanız, içsel huzuru bulmanıza yardımcı olacaktır.
Heyecan dolu bir gün seni bekliyor. İçindeki keşif arzusu yeniden alevleniyor. Yeni maceralara atılma isteğin, çevrendeki insanlarla paylaşılan keyifli anlarla birleşerek seni besleyecek. Yeni bilgiler edinmek, farklı kültürlerle etkileşime girmek için mükemmel bir zaman. Enerjin yüksek, bu yüzden sağlık ve egzersiz konularına yönelmek için motive olabilirsin. Ancak, aceleyle alınan kararların seni yanıltabileceğini unutmamalısın; düşünmeden hareket etme. İletişimde açık olmak, tutkularını ifade etmek ve samimi bağlantılar kurmak için ideal bir gün. Sana sunulan fırsatları değerlendirirken, sezgilerine güvenmeyi unutma!
Emeklerin karşılığını alma arayışında olabilir, bu dönem öz disiplinin ve kararlılığın seni hedeflerine bir adım daha yaklaştırabilir. Geçmişteki deneyimlerin, mevcut durumunu daha iyi analiz etmeni sağlayacak. İş hayatında yeni fırsatlar gündeme gelebilir; bu fırsatları değerlendirmek için cesaret gerekecek. İş birlikleri güçlü hale gelebilir ama güvenilirliğe dikkat etmen önemli. Aşk hayatında ise, duygusal derinliğin ilişkilerdeki bağlılığını artırabilir. Kendi iç dünyana dönmek, sana yeni keşifler yapma olanağı sunacak. Sabırlı bir yaklaşım sergileyerek, karmaşık durumları daha rahat yönetebilirsin. Sağlığında ise biraz dinlenmeye ve ruhunu besleyen aktivitelere yönelmeye ihtiyaç var. Denge, bu dönemde anahtarın olacak.
Bugün, yenilikçi düşünce yapınla çevrendekilere ilham verebilirsin. Farklı bakış açıları arayarak, alışıldık kalıpları kırmaya yöneliyorsun. Sosyal çevrendeki insanlarla etkileşimlerin güçlenecek; fikir alışverişleri ve tartışmalar sana yeni ufuklar açacak. Duygusal olarak ise, özgürlüğüne olan düşkünlüğün biraz sorgulanabilir. İçsel huzurunu sağlamalı ve başkalarının beklentilerine kapılmamalısın. Aynı zamanda, grup çalışmaları ve ortak projeler için oldukça uygun bir zaman dilimindesin. Farklı düşüncelere açık olman, sürpriz iş birliklerini de beraberinde getirebilir. Kendini daha iyi ifade edebilmenin yollarını ararken, sosyal becerilerinle dikkat çekeceksin. Unutma, bu günkü deneyimlerin gelecekteki motivasyonlarına yön verebilir. Dikkatini detaylara vermek, yaratıcılığını beslemeni sağlayacak.
İçsel dünyana yönelmek için harika bir gün. Hayal gücün ve sezgilerin oldukça güçlü. Belki de sanatla, yazıyla veya herhangi bir yaratıcı aktiviteyle uğraşmak isteyebilirsin. Gün boyunca bağımsız düşünme ve başkalarının beklentilerinden uzaklaşma arzusu içinde olabilirsin. Sevdiklerinle, özellikle de duygusal olarak yakın hissettiğin kişilerle derin sohbetler yapma isteği seni sarmalayacak. Kendi hislerine odaklanarak, çevrenle daha anlamlı bir bağ kurabilirsin. Bu aralar aklında dolaşan bazı soruların cevaplarını bulma yolunda kaydettiğin ilerleme, seni sese katacak. Kendine karşı nazik ol, çünkü duygu yoğunluğu bazen seni yıpratabilir. Rahatlamak ve ruhunu dinlendirmek için doğayla baş başa kalma fırsatları yaratmayı unutma. Bugün, içsel keşiflerine kapı açacak ve duygusal bir yenilenme getirecek anlara hazırlıklı ol.
1
2
3
4
5
6
