1
2018’den beri süregelen kâğıt krizi, dağıtım sektöründe tekelleşme, yapay zekâ teknolojisinin gelişmesi ve devam eden ekonomik bunalım, yayınevlerini her geçen gün daha da zor bir duruma sürüklüyor. “Grafikerinden çevirmenine, editöründen idari personeline kadar birçok paydaşı olan yayıncılık sektörü nereye?” sorusundan yola çıkarak, Türkiye Yayıncılar Birliği (TYB) Yönetim Kurulu Başkanı Kenan Kocatürk, Yayıncılar Kooperatifi (YAYKOOP) Yönetim Kurulu Başkanı Elif Akkaya, Çevirmenler Birliği (ÇEVBİR) Yönetim Kurulu Başkanı Savaş Kılıç ile Başkan Yardımcısı Elif Okan Gezmiş ve Grafik Tasarımcılar Meslek Kuruluşu (GMK) Başkan Yardımcısı Ferhat Meşhur ile yayınevlerinin içinde bulunduğu durumu konuştuk.
(Kenan Kocatürk)
TYB Başkanı Kocatürk, TYB’nin Haziran 2021’de “telif hakkı yolsuzlukları”ndan “kurum dıs¸ından çalışılan c¸evirmen, illu¨strato¨r ve edito¨rlerin so¨zles¸me kos¸ullarına uygun davranılması”na kadar birçok temel sorunun çözümüne ilişkin ilan ettiği ilkelere sektörün sahip çıkması gerektiğini belirtti. TYB’nin yapay zekâ teknolojisinin sektörde geldiği noktayı bir komisyon aracılığıyla yakından takip ettiğini söyleyen Kocatürk, “Yakın zamanda buradaki çalışmalarımızın çıktılarını üyelerimizle ve kamuoyuyla paylaşacağız. Bugün yapay zekânın, makine öğrenmesinin, teknoloji devlerinin tekdüzelik ve tekelleşme lehine ve kültürel çeşitliliğin aleyhine dayatabileceği iş modelleri karşısında kitaplarımız savunmasız ve korunmasız. Yapay zekâ hem sağladığı imkân ve fırsatlar hem de getirdiği zorluklar ile düşünülerek ele alınmalı. Öncelikle makine öğreniminde eğitim malzemesi olarak işlenecek içerikler için hak sahiplerinden izin alınması, hak sahiplerinin eserlerini kullandırmaktan vazgeçme hakkı olması, bu kullanımlar için telif bedeli ödenmesi, kullanılan eserlerin kaynağının açıkça belirtilmesi gerekiyor” dedi.
(Elif Akkaya)
YAYKOOP Başkanı Akkaya, hangi sektörde olursa olsun yaşanan ekonomik sıkıntıların en kısa ve kolay yoldan çalışanlara yansıtılmasının üzüntü verici olduğunu belirterek “Bu durum ne yazık ki kişilerin ya da kurumların yanlışı olmaktan öte, mahkûm edildiğimiz ekonomik sistemin çirkin bir gerçeği. Bu gerçeğe, bu tavra ve elbette bu tercihe yönelenlere YAYKOOP olarak her zaman çok net bir şekilde karşı olduk, olmaya da devam edeceğiz” dedi.
Kâğıt krizi, ekonomik kriz, dağıtımda tekelleşme gibi başlıkların bir mutlak belirleyen ve dayatan olarak öne çıktığını belirten Akkaya şunları söyledi:
“Yayıncılık sektöründeki ücretleri konuşmak gerekiyor. Bunu konuşmaya başladığımızda da ‘kâğıt krizi, ekonomik kriz, dağıtımda tekelleşme’ gibi başlıklar bir mutlak belirleyen ve dayatan olarak öne çıkıyor. Özellikle küçük ve orta ölçekli yayınevleri bugün tekel konumundaki dağıtımcıların karşısında bir kitap gelirinin yarısını -bazen yarısından da fazlasını- bu firmalara bırakarak kitap üretmeye devam etme çabasında. Kalan gelir ile hem baskı maliyetlerini karşılaması hem yazar telifi ödemesi hem editör, grafiker ücretlerini, nakliye ve elbette genel giderlerini karşılayıp, vergilerini ödedikten sonra da geriye kalanla hayatını sürdürmesi gerekiyor. Yayıncı, bir kitabın gelirinden en büyük pastayı dağıtımcıya bıraktığı sürece de geriye kalan tüm bileşenler hak ettiğinin çok daha azına çalışmak durumunda kalıyor. Öte yandan girdi maliyetlerindeki kontrolsüz yükseliş, tüm maliyetlerin döviz üzerinden hesaplanması, bu nedenle kitap fiyatlarına yansıyan artış, öte yandan okurların alım gücünün günden güne azalması ne yazık ki yayıncılığı çok daha kötü günlerin beklediğine işaret. Tüm bunların çözümü, kitabın ve yayıncılığın üretim kısmında yer alan tüm emekçilerin haklarını alabilmesinin yolu, elbette önce ülke ekonomisinin düzelmesinden geçiyor. Yaşanan krizlerin son bulması gerekiyor. Ardından yayıncılıkta vergilendirmenin yeniden düzenlenmesi, devlet desteklerinin artışı, dağıtım tekelleşmesinin önüne geçilmesi, sabit fiyat yasası gibi yıllardır dillendirdiğimiz önerilerin dikkate alınması ise artık acil birer zorunluluk.”
(Savaş Kılıç)
ÇEVBİR Başkanı Kılıç ve Başkan Yardımcısı Gezmiş, hemen her sektördeki emek sömürüsü ve güvencesizlik örneklerine yayıncılıkta da karşılaşıldığını belirtirken çevirmenlerin, dizgicilerin, editörlerin dışardan sanılanın aksine büyük paralar kazanmadıklarını söyledi. Kılıç ve Gezmiş şöyle konuştu:
“Yayıncılık dünyası, nihayetinde bir sektör ve yayıncılar her ne kadar kendilerini gönüllü kültür elçileri gibi yansıtmayı sevseler de her biri aslında aynı zamanda kâr elde etme amacıyla ticaret yapmak zorunda. Haliyle, hemen her sektördeki emek sömürüsü ve güvencesizlik örnekleriyle yayıncılıkta da karşılaşıyoruz. Mevcut ekonomik koşullarda artan maliyetleri etiket fiyatına ve dolayısıyla okura yansıtmaktan çekinen yayıncılar kitabın üretim giderlerinden kısmaya yöneldiler ama kâğıt parasından, dağıtımcı ve kitabevi payından kısmak zor hatta imkânsız olunca fatura yine emekçiye kesilmek istendi, isteniyor. Oysa çevirmenler, dizgiciler, editörler belki dışardan sanılanın aksine büyük paralar kazanmıyorlar. Doğrusunu söylemek gerekirse kitap çevirmenlerinin aldığı ücretler ay bazında hesaplandığında asgari ücreti bırakın yakalamayı, onun yakınına bile varamıyor. Dahası, çevirmenlerin herhangi bir sosyal güvencesi de yok. Kitabı çevirdikleri zaman dilimiyle sınırlı olsa bile sigortaları yatmıyor, emeklilik hakları zaten olmuyor. Ancak bu tabloda bile sermayenin hayali elbette emek maliyetini daha da düşürmek, hatta mümkünse makinelerden yararlanarak sıfırlamak. Makineler bir gün gerçek çevirmenlerin yerini alabilir mi, evet bu mümkün belki. Ama o güne dek ÇEVBİR olarak temsil ettiğimiz tüm telifli eser çevirmenlerinin insanca koşullarda güvenceli çalışabilmesi için mücadele ediyoruz, etmeye de devam edeceğiz.”
(Elif Okan Gezmiş)
Çevirmenlerin sağlık sigortası ve emeklilik gibi haklarınının acil ve şart olduğunu ancak yeterli olmadığını söyleyen Kılıç ve Gezmiş, şöyle devam etti: “Çevirmenler dışındaki yayıncılık çalışanlarına gelince örgütlenmeleri ve yasal haklarını hep birlikte savunmaları gerekiyor. Geçmişte örgütlenmeye yönelik girişimler oldu ama bunlar ne yazık ki akamete uğradı. Sorunların derinleştiği, yayınevinde çalışmanın cazip bir yanı kalmadığı görülüyor. İşini düzgün yapmaya gayret eden ve yasal kurallara uyan yayınevleri olduğu gibi, çalışanlarını sigortasız çalıştıranlar, sigortalarını ‘asgariden yatıranlar’ ve son zamanlarda duyduğumuz üzere asgari ücreti dahi çok görenler de var. Bu durum ister istemez yayınevi emekçilerinin örgütsüz olmalarıyla bağlantılı. Öte yandan yayıncılık sektöründe regülasyonun sağlanması için yayıncı örgütleri de birtakım ilke kararları alabilir: Örneğin “Sigortasız işçi çalıştırmayacağız” gibi. Aksi yönde hareket edenler için birtakım yaptırımlar düşünülebilir. Biz de Çevbir’de çevirmen hakkını savunmanın aynı zamanda okurun hakkını savunmak olduğuna inanıyoruz. Okur haklarının yayıncılık dünyasının bileşenlerinin ortak özdenetimiyle gözetilebileceği umudunu taşıyoruz. Nedir bu haklar? Satın aldığı kitabın kimlerce nasıl üretildiğini açıkça öğrenme hakkı örneğin,. Ki bu da aynı zamanda eserde emeği geçen emekçilerin en azından manevi haklarının korunması demek. Bir diğer hak, elbette, nitelikli ürüne erişim; yani verdiği paranın karşılığını verecek kadar iyi çevrilmiş, yayına titizlikle hazırlanmış kitaplar. Bunun yapılabilmesi, yayıncılık alanında yetişmiş nitelikli çevirmenlerin, editörlerin, dizgicilerin insanca yaşayabilecek bir gelir elde edebilmesiyle yakından ilişkili. Tüm bunların sağlanabilmesi için okurların desteği, bu haklarını açıkça talep etmesi şart. Aksi takdirde günbegün çoraklaşacak kültür dünyamızda bir damla suya muhtaç hale gelmekten en başta okumayı seven kişiler olarak bizler endişe ediyoruz.”
(Ferhat Meşhur)
GMK Başkan Yardımcısı Meşhur, düşen maaşlar, değersizleşen meslek algısı ve göz ardı edilen sosyal haklar düşünüldüğünde, grafikerliğin geleceği açıcından iyimser olmanın gittikçe güçleştiğini söyledi. Yayınevlerine serbest çalışan grafikerlerin durumunun da zor olduğunu belirten Meşhur şu ifadeleri kullandı:
“Son 25 yıldır yaşanan tüm ekonomik krizlerin ilk vurduğu meslek gruplarından birinin, grafik tasarımcılar ve sanat yönetmenleri olduğunu bizzat tecrübe ederek öğrendiğim için, şu anın ve yakın geleceğin tüm grafik tasarımcılar adına zor geçeceğini öngörebiliyorum. Özellikle son yıllarda düşen maaşlar, değersizleşen meslek algısı ve göz ardı edilen sosyal haklar düşünüldüğünde, mesleğimiz adına iyimser olmak gittikçe güçleşiyor. Serbest çalışan grafik tasarımcıların durumu da aynı şekilde zor. İş yapıp parasını alamama ve müşterinin devamlı fiyat düşürme baskısı bu mesleği icra ederek hayatını kazanmayı gün geçtikçe güçleştiriyor. Üstüne üstlük bir de yapay zekânın tasarımda kullanılması, her şeyi daha da belirsizleştiriyor. Bunun sonucunda ekonomik girdap derinleştikçe, tasarımın kalitesinden çok, maliyetiyle ilgilenilmeye başlanıyor. Artık yetkinlik, ustalık, bilgi ve tecrübe değil, firmaya kaç paraya mal olduğu önem kazanıyor. Kısacası grafik tasarımda, katı olan her şey buharlaşıyor. Biz GMK olarak, bu tür sorunlar yaşayan üyelerimize, çalıştığımız avukatlara yönlendirmek yoluyla destek oluyoruz. Ama GMK’nin bir sendika değil, bir sivil toplum kuruluşu, bir meslek örgütü olduğunu aklımızda tutmalıyız. Yani yasal yaptırım olanağımız çok sınırlı. Bana göre bu olumsuzluklarla baş edebilmenin bir yolu, tüm grafik tasarımcıların birleşeceği bir sendikal örgütlenme olabilir. Bu, sadece haksız işten çıkarmalar için değil, aynı zamanda müşteri ile yaşanan sorunları da çözmek için doğru bir yol olarak görünüyor.”
Bugün enerjin üst düzeyde, bu seni liderlik rollerine yönlendirebilir. İçindeki cesareti ortaya çıkararak zorlukların üstesinden gelme arzusuyla dolusun. Yeni başlangıçlar için uygun bir zaman; yaratıcı projelere adım atmak, spor aktivitelerine yoğunlaşmak ya da yeni insanlarla tanışmak için fırsatlar sunabilir. Ancak dikkatin dağılabilir, bu nedenle hedeflerine odaklanmayı unutma. İletişim kurarken daha dikkatli olman gerekebilir, zira düşüncelerini ifade ederken yanlış anlaşılmalara sebep olabilirsin. Bugün kendine zaman ayırmak da önemli, yenilenmeye ve içsel huzur bulmaya çalış. Kendine güven, kararlılığın diğer insanlara da ilham verebilir. Unutma ki, cesaret içinde bir adım atmanın peşinden gelmekte.
Bugün, yaşamın maddi yönlerine odaklanma isteğin artabilir. Beklenmedik harcamalar veya finansal sürprizler gündeme gelebilir. Bu durumu soğukkanlılıkla karşılamalı ve bütçeni dikkatlice planlamalısın. Aynı zamanda, ilişkilerinde duygusal derinliğe ve samimiyete dair özlemler hissedebilirsin. Sevgi dolu bir ortam yaratmak için çaba gösterebilir, sevdiklerinle kaliteli zaman geçirmek isteyebilirsin. İçsel huzurunu bulmak adına doğada vakit geçirmeyi ihmal etme, bu senin ruhsal dengen için faydalı olacaktır. Ayrıca, yaratıcılığını ortaya koyman gereken bir fırsat karşına çıkabilir; bu fırsatı değerlendirmek için sınırlarını zorlamaktan çekinme. Unutma, inatçı tavırlar seni bazı engellerle karşılaştırabilir; esnek kalmayı denemelisin. Bu, senin için hem kişisel hem de ilişkisel olarak büyüme fırsatları sunabilir.
Bugün iletişimde ve sosyal etkileşimlerde parlak bir gün seni bekliyor. Fikirlerin ve düşüncelerin etrafındaki insanlar üzerinde büyük bir etki yaratacak. Yaratıcılığın ve merakın, yeni bağlantılar kurmanı sağlayabilir. Esprili ve zeki tavırların sayesinde sosyal ortamlarda adından söz ettirebilir, insanları kendine çekebilirsin. Ancak, dikkat etmen gereken bir nokta var; bazen aşırı konuşkanlık ve düşüncelerin dağınıklığı, huzursuz bir ortam yaratabilir. Bu yüzden, içsel dengenin önemini unutma. Esnek ve uyumlu kalabilmek, karşılaştığın sürprizlere yanıt vermende yardımcı olacak. Ayrıca, öğrenme ve bilgi edinme arzun, yeni kaynaklarla birleşebilir, sana ilham verebilir. Kendine güven ve cesaretini koruduğun sürece, gün seni güzel fırsatlarla karşılayacak.
Duygusal derinlik ve içsel hislerin ön planda olduğu bir gün. Bugün, kalbin ve iç sezgilerin sana yol gösterecek; etrafındaki insanlarla bu sevgi dolu enerji paylaşılabilir. Ailevi ilişkilerde sıcak ve samimi anlar yaşanabilir. Geçmişte yaşanan anıları düşünme ihtiyacı hissedebilir, nostaljik duygular kaplayabilir. Kendini ifade etme isteği, sanatsal yönlerini ortaya çıkarmak adına sana ilham verebilir. Duygusal olarak daha hassas olabilirsin; duygu yoğunluğu yüksek anlara hazırlıklı ol. Sosyal ortamlarda daha fazla yer almak, destekleyici dostluklar kurma fırsatını da beraberinde getirebilir. İş ve kariyer konusunda dikkatli ol; sabırlı ve titiz davranmak, başarıya ulaşmanda faydalı olacaktır. Unutma, içsel huzurunu bulmak, günün en önemli anahtarı.
Bugün kendini sahnede gibi hissedeceksin; enerjin etrafındaki insanları da saracak. Yaratıcılığını ortaya koymak için harika bir zaman. Sosyal ilişkilerde gösterişli tavırların dikkat çekebilir, çevrendeki insanlar senin liderliğine yönelmek isteyebilir. Ancak, ego çatışmalarından kaçınmak önemli. Kendi ihtiyaçlarını ve arzularını ifade ederken, empatiyi de elden bırakmamalısın. Aşk hayatında da tutkulu anlar yaşayabilirsin, bu fırsatları iyi değerlendirmelisin. Bugün farklı hayal gücü gerektiren işlerde başarılı olabilirsin; ilham veren bir gün seni bekliyor. Hayatın tadını çıkar ve kendine güven, seni bekleyen güzelliklerin farkına var.
Bugün, ilişkilerde denge arayışın ön plana çıkacak. Karşılıklı anlayış ve uyum sağlama isteğin, etrafındaki insanlarla olan iletişimini güçlendirebilir. Sosyal ortamlarında yer almak, sana ilham vererek yaratıcılığını artırabilir. Ancak, başkalarının görüşlerine çok fazla değer verirken kendi ihtiyaçlarını göz ardı etmemeye dikkat etmelisin. Duygusal derinlikler, sabrını sınayabilir; ama bu, sana kendini daha iyi tanıma fırsatı sunacak. Karar alırken daha fazla sezgi ve içsel sesine kulak vermek, doğru yönü bulmanda faydalı olabilir. Aynı zamanda, estetikle ilgili projelere yönelmek, içsel huzurunu artırırken zihinsel olarak sana da ferahlama sağlayabilir. Unutma, dengeyi sağlamak senin elinde!
Duygusal derinlikler ve içsel güç senin için ön planda. Bugün, çevrendekilere karşı sezgilerin oldukça kuvvetli olacak. İnsanların niyetlerini anlamak, onların hissettiklerini hissetmekte zorlanmayacaksın. Bu durum, bazı ilişkilerde sana rehberlik edebilir; bazı bağların daha derinleşirken, bazılarında mesafeyi koruyarak hareket etmen gerekebilir.Gizli kalmış konular ve sırlar açığa çıkma eğiliminde, bu nedenle dikkatli olmalısın. gündelik yaşamın getirdiği sorunlarda, şeffaflık ve sadelik seni daha güçlü kılabilir. İçsel huzurunu korumak, ruhsal olarak gelişmene katkı sağlayacak. Derin düşüncelere dalmak, geçmişe dair hatıralarla yüzleşmek için uygun bir zaman.Kendini ifade etmek konusunda cesur olabilirsin. Yaratıcılığın artacak, bu da hobilerine veya projelerine olumlu yansıyabilir. Maddi konularda, akılcı yaklaşımın avantaj sağlayabilir. Risk almak konusunda duygusal bir çekince hissedebilirsin, ama bıçak sırtındaki kararlarla dolu bu dönemde doğru adımlar atıldığında, kazanç sağlayabileceğin fırsatlarla karşılaşabilirsin. Dikkatini kendine yöneltmek, ilişkilerine ve hayatına daha anlam katacak.
Sınırları aşma arzusuyla dolup taşan bir enerji seni sarıyor. Macera ve keşif duygusu, günlük işlerine renk katacak. Beklenmedik fırsatlar, ilginç insanlarla tanışman için kapı aralayabilir. İçsel huzurun peşinde koşarken, öğrenme ve büyüme isteği seni yönlendiriyor. Seyahat planları, zihnini genişletecek yeni ufuklar açabilir. Duygusal olarak bağımsızlık arzun yükseliyor; ancak, sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için biraz zaman ayırmayı unutma. Bugün, kendini ifade etmek için yaratıcı yollar bulabilirsin, bu da seni daha da özgür hissettirecek. Kendine güven, yapıcı ilişkiler kur ve tüm güzellikleri kucakla!
Sabah saatlerinde içsel bir dinginlik hissiyle güne başlayacaksın. Aniden beliren fırsatlar, kariyerine dair yeni kapılar açabilir. Özgüvenin artarken, başkalarının gözünde de saygınlığın yükselebilir. Göz önünde olacağın bir durum, yeteneklerini sergilemek için güzel bir fırsat sunacak.İletişim alanında dikkatli olmalısın; bazı sözlerin yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Özellikle yakın çevrendeki insanlar, duygusal bir tartışmaya sebepler yaratabilir. Anlayış göstermek ve empati kurmak, gerginlikleri hafifletebilir.Akşam saatlerinde, sevdiklerinle vakit geçirmek sana iyi gelecek. Eğlenceli bir aktivite planı yapabilir veya yalnız kalıp, kendi iç dünyanda derin düşüncelere dalabilirsin. İçsel huzurun için meditasyon veya doğada yürüyüş yapmak faydalı olabilir. Bu dönemde, iş hayatındaki yoğunlukla beraber, kişisel bakım ve dinlenmeye de zaman ayırmayı unutma.
Bugün zihin açıcı fikirlerin ve yenilikçi projelerin peşinden koşman için harika bir gün. Sosyal çevrenle iletişiminde sıra dışı ve özgür ruhlu bir yaklaşım sergilemek, ilişkilerine olumlu etkiler katacaktır. Beklenmedik durumlar karşısında esnek olma yeteneğin seni öne çıkaracak. Yenilik arayışında olduğun konulara daha fazla yönelmek, hayal gücünü zorlayarak seni besleyecek. Ancak duygusal paylaşımlar konusunda biraz daha temkinli olman gerekebilir; yakınlarının düşüncelerine karşı açık olmak, ilişkilerini güçlendirecektir. Bugün, bireyselliğini ifade etmek ve özgürlüğünü kutlamak adına harika fırsatlar yakalayabilirsin. Kendine güvenini artır ve çevrendeki insanlara ilham ver.
Bugün duygusal derinliklerinle yüzleşme zamanının geldiğini hissediyorsun. İçsel dünyanda var olan sezgiler ve hisler, sana önemli mesajlar iletecek. Belki de geçmişten gelen bazı anıları yeniden değerlendirmenin vaktidir. Kendinle ve duygularınla barışık olmanın sağladığı huzur, etrafındakilere de yansıyacak. Hayal gücün oldukça kuvvetli; bu, yaratıcı projelerde seni öne çıkarabilir. Ancak, gerçekçilikten uzaklaşmamakta fayda var. Aniden gelişen durumlar içinde sabırlı olmalısın. İlişkilerin, derin bir bağ kurmaya yönelik evrim geçiriyor. Ancak, karşındakilerin hislerini tam anlamadan hareket etmemek gerektiğini unutma. Bugün, ruhsal beslenmeye özen göstererek meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi aktivitelerde bulunmak, kendini yenilemeni sağlayacaktır. Duygusal açıdan destek bulmak, seni daha güçlü kılabilir. Başkalarına yardım etmeye hazır ol; bu, iç huzurunu pekiştirecek. Unutma, duygularını ifade etmekten çekinme, içindeki deniz hep çok derin!
1
2
3
4
5
6
