1
2018’den beri süregelen kâğıt krizi, dağıtım sektöründe tekelleşme, yapay zekâ teknolojisinin gelişmesi ve devam eden ekonomik bunalım, yayınevlerini her geçen gün daha da zor bir duruma sürüklüyor. “Grafikerinden çevirmenine, editöründen idari personeline kadar birçok paydaşı olan yayıncılık sektörü nereye?” sorusundan yola çıkarak, Türkiye Yayıncılar Birliği (TYB) Yönetim Kurulu Başkanı Kenan Kocatürk, Yayıncılar Kooperatifi (YAYKOOP) Yönetim Kurulu Başkanı Elif Akkaya, Çevirmenler Birliği (ÇEVBİR) Yönetim Kurulu Başkanı Savaş Kılıç ile Başkan Yardımcısı Elif Okan Gezmiş ve Grafik Tasarımcılar Meslek Kuruluşu (GMK) Başkan Yardımcısı Ferhat Meşhur ile yayınevlerinin içinde bulunduğu durumu konuştuk.
(Kenan Kocatürk)
TYB Başkanı Kocatürk, TYB’nin Haziran 2021’de “telif hakkı yolsuzlukları”ndan “kurum dıs¸ından çalışılan c¸evirmen, illu¨strato¨r ve edito¨rlerin so¨zles¸me kos¸ullarına uygun davranılması”na kadar birçok temel sorunun çözümüne ilişkin ilan ettiği ilkelere sektörün sahip çıkması gerektiğini belirtti. TYB’nin yapay zekâ teknolojisinin sektörde geldiği noktayı bir komisyon aracılığıyla yakından takip ettiğini söyleyen Kocatürk, “Yakın zamanda buradaki çalışmalarımızın çıktılarını üyelerimizle ve kamuoyuyla paylaşacağız. Bugün yapay zekânın, makine öğrenmesinin, teknoloji devlerinin tekdüzelik ve tekelleşme lehine ve kültürel çeşitliliğin aleyhine dayatabileceği iş modelleri karşısında kitaplarımız savunmasız ve korunmasız. Yapay zekâ hem sağladığı imkân ve fırsatlar hem de getirdiği zorluklar ile düşünülerek ele alınmalı. Öncelikle makine öğreniminde eğitim malzemesi olarak işlenecek içerikler için hak sahiplerinden izin alınması, hak sahiplerinin eserlerini kullandırmaktan vazgeçme hakkı olması, bu kullanımlar için telif bedeli ödenmesi, kullanılan eserlerin kaynağının açıkça belirtilmesi gerekiyor” dedi.
(Elif Akkaya)
YAYKOOP Başkanı Akkaya, hangi sektörde olursa olsun yaşanan ekonomik sıkıntıların en kısa ve kolay yoldan çalışanlara yansıtılmasının üzüntü verici olduğunu belirterek “Bu durum ne yazık ki kişilerin ya da kurumların yanlışı olmaktan öte, mahkûm edildiğimiz ekonomik sistemin çirkin bir gerçeği. Bu gerçeğe, bu tavra ve elbette bu tercihe yönelenlere YAYKOOP olarak her zaman çok net bir şekilde karşı olduk, olmaya da devam edeceğiz” dedi.
Kâğıt krizi, ekonomik kriz, dağıtımda tekelleşme gibi başlıkların bir mutlak belirleyen ve dayatan olarak öne çıktığını belirten Akkaya şunları söyledi:
“Yayıncılık sektöründeki ücretleri konuşmak gerekiyor. Bunu konuşmaya başladığımızda da ‘kâğıt krizi, ekonomik kriz, dağıtımda tekelleşme’ gibi başlıklar bir mutlak belirleyen ve dayatan olarak öne çıkıyor. Özellikle küçük ve orta ölçekli yayınevleri bugün tekel konumundaki dağıtımcıların karşısında bir kitap gelirinin yarısını -bazen yarısından da fazlasını- bu firmalara bırakarak kitap üretmeye devam etme çabasında. Kalan gelir ile hem baskı maliyetlerini karşılaması hem yazar telifi ödemesi hem editör, grafiker ücretlerini, nakliye ve elbette genel giderlerini karşılayıp, vergilerini ödedikten sonra da geriye kalanla hayatını sürdürmesi gerekiyor. Yayıncı, bir kitabın gelirinden en büyük pastayı dağıtımcıya bıraktığı sürece de geriye kalan tüm bileşenler hak ettiğinin çok daha azına çalışmak durumunda kalıyor. Öte yandan girdi maliyetlerindeki kontrolsüz yükseliş, tüm maliyetlerin döviz üzerinden hesaplanması, bu nedenle kitap fiyatlarına yansıyan artış, öte yandan okurların alım gücünün günden güne azalması ne yazık ki yayıncılığı çok daha kötü günlerin beklediğine işaret. Tüm bunların çözümü, kitabın ve yayıncılığın üretim kısmında yer alan tüm emekçilerin haklarını alabilmesinin yolu, elbette önce ülke ekonomisinin düzelmesinden geçiyor. Yaşanan krizlerin son bulması gerekiyor. Ardından yayıncılıkta vergilendirmenin yeniden düzenlenmesi, devlet desteklerinin artışı, dağıtım tekelleşmesinin önüne geçilmesi, sabit fiyat yasası gibi yıllardır dillendirdiğimiz önerilerin dikkate alınması ise artık acil birer zorunluluk.”
(Savaş Kılıç)
ÇEVBİR Başkanı Kılıç ve Başkan Yardımcısı Gezmiş, hemen her sektördeki emek sömürüsü ve güvencesizlik örneklerine yayıncılıkta da karşılaşıldığını belirtirken çevirmenlerin, dizgicilerin, editörlerin dışardan sanılanın aksine büyük paralar kazanmadıklarını söyledi. Kılıç ve Gezmiş şöyle konuştu:
“Yayıncılık dünyası, nihayetinde bir sektör ve yayıncılar her ne kadar kendilerini gönüllü kültür elçileri gibi yansıtmayı sevseler de her biri aslında aynı zamanda kâr elde etme amacıyla ticaret yapmak zorunda. Haliyle, hemen her sektördeki emek sömürüsü ve güvencesizlik örnekleriyle yayıncılıkta da karşılaşıyoruz. Mevcut ekonomik koşullarda artan maliyetleri etiket fiyatına ve dolayısıyla okura yansıtmaktan çekinen yayıncılar kitabın üretim giderlerinden kısmaya yöneldiler ama kâğıt parasından, dağıtımcı ve kitabevi payından kısmak zor hatta imkânsız olunca fatura yine emekçiye kesilmek istendi, isteniyor. Oysa çevirmenler, dizgiciler, editörler belki dışardan sanılanın aksine büyük paralar kazanmıyorlar. Doğrusunu söylemek gerekirse kitap çevirmenlerinin aldığı ücretler ay bazında hesaplandığında asgari ücreti bırakın yakalamayı, onun yakınına bile varamıyor. Dahası, çevirmenlerin herhangi bir sosyal güvencesi de yok. Kitabı çevirdikleri zaman dilimiyle sınırlı olsa bile sigortaları yatmıyor, emeklilik hakları zaten olmuyor. Ancak bu tabloda bile sermayenin hayali elbette emek maliyetini daha da düşürmek, hatta mümkünse makinelerden yararlanarak sıfırlamak. Makineler bir gün gerçek çevirmenlerin yerini alabilir mi, evet bu mümkün belki. Ama o güne dek ÇEVBİR olarak temsil ettiğimiz tüm telifli eser çevirmenlerinin insanca koşullarda güvenceli çalışabilmesi için mücadele ediyoruz, etmeye de devam edeceğiz.”
(Elif Okan Gezmiş)
Çevirmenlerin sağlık sigortası ve emeklilik gibi haklarınının acil ve şart olduğunu ancak yeterli olmadığını söyleyen Kılıç ve Gezmiş, şöyle devam etti: “Çevirmenler dışındaki yayıncılık çalışanlarına gelince örgütlenmeleri ve yasal haklarını hep birlikte savunmaları gerekiyor. Geçmişte örgütlenmeye yönelik girişimler oldu ama bunlar ne yazık ki akamete uğradı. Sorunların derinleştiği, yayınevinde çalışmanın cazip bir yanı kalmadığı görülüyor. İşini düzgün yapmaya gayret eden ve yasal kurallara uyan yayınevleri olduğu gibi, çalışanlarını sigortasız çalıştıranlar, sigortalarını ‘asgariden yatıranlar’ ve son zamanlarda duyduğumuz üzere asgari ücreti dahi çok görenler de var. Bu durum ister istemez yayınevi emekçilerinin örgütsüz olmalarıyla bağlantılı. Öte yandan yayıncılık sektöründe regülasyonun sağlanması için yayıncı örgütleri de birtakım ilke kararları alabilir: Örneğin “Sigortasız işçi çalıştırmayacağız” gibi. Aksi yönde hareket edenler için birtakım yaptırımlar düşünülebilir. Biz de Çevbir’de çevirmen hakkını savunmanın aynı zamanda okurun hakkını savunmak olduğuna inanıyoruz. Okur haklarının yayıncılık dünyasının bileşenlerinin ortak özdenetimiyle gözetilebileceği umudunu taşıyoruz. Nedir bu haklar? Satın aldığı kitabın kimlerce nasıl üretildiğini açıkça öğrenme hakkı örneğin,. Ki bu da aynı zamanda eserde emeği geçen emekçilerin en azından manevi haklarının korunması demek. Bir diğer hak, elbette, nitelikli ürüne erişim; yani verdiği paranın karşılığını verecek kadar iyi çevrilmiş, yayına titizlikle hazırlanmış kitaplar. Bunun yapılabilmesi, yayıncılık alanında yetişmiş nitelikli çevirmenlerin, editörlerin, dizgicilerin insanca yaşayabilecek bir gelir elde edebilmesiyle yakından ilişkili. Tüm bunların sağlanabilmesi için okurların desteği, bu haklarını açıkça talep etmesi şart. Aksi takdirde günbegün çoraklaşacak kültür dünyamızda bir damla suya muhtaç hale gelmekten en başta okumayı seven kişiler olarak bizler endişe ediyoruz.”
(Ferhat Meşhur)
GMK Başkan Yardımcısı Meşhur, düşen maaşlar, değersizleşen meslek algısı ve göz ardı edilen sosyal haklar düşünüldüğünde, grafikerliğin geleceği açıcından iyimser olmanın gittikçe güçleştiğini söyledi. Yayınevlerine serbest çalışan grafikerlerin durumunun da zor olduğunu belirten Meşhur şu ifadeleri kullandı:
“Son 25 yıldır yaşanan tüm ekonomik krizlerin ilk vurduğu meslek gruplarından birinin, grafik tasarımcılar ve sanat yönetmenleri olduğunu bizzat tecrübe ederek öğrendiğim için, şu anın ve yakın geleceğin tüm grafik tasarımcılar adına zor geçeceğini öngörebiliyorum. Özellikle son yıllarda düşen maaşlar, değersizleşen meslek algısı ve göz ardı edilen sosyal haklar düşünüldüğünde, mesleğimiz adına iyimser olmak gittikçe güçleşiyor. Serbest çalışan grafik tasarımcıların durumu da aynı şekilde zor. İş yapıp parasını alamama ve müşterinin devamlı fiyat düşürme baskısı bu mesleği icra ederek hayatını kazanmayı gün geçtikçe güçleştiriyor. Üstüne üstlük bir de yapay zekânın tasarımda kullanılması, her şeyi daha da belirsizleştiriyor. Bunun sonucunda ekonomik girdap derinleştikçe, tasarımın kalitesinden çok, maliyetiyle ilgilenilmeye başlanıyor. Artık yetkinlik, ustalık, bilgi ve tecrübe değil, firmaya kaç paraya mal olduğu önem kazanıyor. Kısacası grafik tasarımda, katı olan her şey buharlaşıyor. Biz GMK olarak, bu tür sorunlar yaşayan üyelerimize, çalıştığımız avukatlara yönlendirmek yoluyla destek oluyoruz. Ama GMK’nin bir sendika değil, bir sivil toplum kuruluşu, bir meslek örgütü olduğunu aklımızda tutmalıyız. Yani yasal yaptırım olanağımız çok sınırlı. Bana göre bu olumsuzluklarla baş edebilmenin bir yolu, tüm grafik tasarımcıların birleşeceği bir sendikal örgütlenme olabilir. Bu, sadece haksız işten çıkarmalar için değil, aynı zamanda müşteri ile yaşanan sorunları da çözmek için doğru bir yol olarak görünüyor.”
Bugün, içsel enerjinin yüksek olduğu bir dönemdesin. Cesaretin ve kararlılığınla yeni adımlar atmaya hazırlık hissediyorsun. Fakat, ani tepkiler vermekten kaçınmakta fayda var; sabırlı ol ve düşüncelerini netleştir. İletişim konularında dikkatli olmalısın; yanlış anlaşılmalara yol açabilirsin. Sosyal çevrenle daha fazla vakit geçirmek, enerjini artıracak. Spor yaparak bu yüksek enerjiyi sağlıklı bir yolla değerlendirmek için harika bir zaman. Aşkta ise, açık ve dürüst iletişim, ilişkinin derinleşmesine yardımcı olabilir. Kendini ifade etmekten çekinme, hislerini açıkça paylaş. Bugün, içsel motivasyonunla hayallerinin peşinden gitmek için mükemmel bir fırsat.
Bugün, içsel denge ve huzur arayışında olabilirsin. Duygusal olarak kendini güvende hissetmek önem kazanacak. Maddi konulara olan bağlılığın artabilir, yeni yatırımlar yapmak veya mevcut kaynaklarını gözden geçirmek için uygun bir zaman. İkili ilişkilerde sabırlı olman gerekebilir; bazen kalbinin sesine kulak vermek, bazen de mantığın rehberliğine ihtiyaç duyabilirsin. Sanatsal yönlerin açığa çıkacak, yaratıcılığını ifade etmenin yollarını bulabilirsin. Kendine zaman ayırmayı unutma, doğa ile buluşmak ruhsal açıdan tazelenmene yardımcı olacaktır. Yavaş ama kararlı adımlarla ilerle, sağduyun seni doğru yola yönlendirecek.
Zihninin aktif olduğu bir zaman dilimindesin. Fikirlerin akışkan, sembollerle dolu ve yenilik arayışındasın. Sosyal etkileşimler ön planda; arkadaş çevrenle yapacağın sohbetler sana ilham verebilir. Yeni bağlantılar kurmak, fırsatlar yaratmak için güzel bir dönemdesin. Merakın seni farklı alanlara yönlendirebilir, öğrenmeye açık olmak sana çok şey katacak. Kısa seyahatler ve iletişim konularında beklenmedik gelişmeler de yaşanabilir. Duygusal olarak ise, biraz daha derin düşüncelere dalabilirsin; içsel huzuru bulmak adına kendine zaman ayırmak oldukça önemli. Sezgilerine güven, hislerin seni doğru yönlendirecek.
Duyguların derinleştiği bir gün. Sevdiklerinle olan ilişkilerini gözden geçirip onlara daha fazla zaman ayırma isteği içinde olabilirsin. İçsel bir huzur arayışındasın ve bunun için ruhunu besleyecek aktiviteler yapmak önemli. Karşılaştığın zorluklarda sabırlı kalmalısın; zaman her şeyin ilacıdır. İş veya kişisel projelerde dikkatli kararlar almaya özen göster. Sezgilerin güçlü, bu yüzden içsel sesine kulak vermen faydalı olacak. Kendi ihtiyaçlarına yönelik bir tür öz değerlendirme yapabilir, gelecek için bir yol haritası çıkarabilirsin. Aşk hayatında ise duygusal derinlikler ön planda; samimi ve açık iletişim her şeyin anahtarı. Kendini ifade etmekte zorlanıyorsan, yazmak ya da yaratıcı bir faaliyet içinde bulunmak ruh halini iyileştirebilir. Unutma, kendine gösterdiğin özen, çevrendekilere de yansıyacaktır.
Bugün enerjinizi yüksek tutmak, kendinizi ifade etmek ve yaratıcı projelere yönelmek için harika bir zaman dilimindesiniz. İçsel gücünüz ve karizmanız çevrenizdeki insanlar üzerinde güçlü bir etki yaratabilir. Sosyal ortamlarda parlamak, ilgi çekmek ve insanları etkilemek için mükemmel bir fırsat. Ancak, kendinizi fazla öne çıkarmaktan kaçınmakta fayda var; bazen başkalarının görüşlerine de kulak vermek, dengeyi sağlamanıza yardımcı olabilir. Öğle saatlerinde bazı sürprizler yaşayabilirsiniz, bu da gününüzü daha da renklendirebilir. Aşk ve ilişkiler alanında tutkulu bir iletişim sağlayabilir, kalbinizin sesine kulak vermek konusunda cesur adımlar atabilirsiniz. Kendi değerlerinizi ve hedeflerinizi daha iyi anlamak, sizi gelecekteki başarılara hazırlayacak. Yaratıcılığınızı besleyecek aktivitelerde bulunmayı unutmayın; bu, ruh halinizi iyileştirecek ve daha da motive olmanızı sağlayacak. Kendinize güvenin ve hayallerinizin peşinden koşmaktan çekinmeyin.
Detaylara olan düşkünlüğün, bugün seni birçok alanda daha dikkatli ve düzenli olmaya yönlendirecek. Duygusal anlamda kendini daha dışa dönük hissedeceksin, çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin güçlenebilir. Hatta bazı yapıcı eleştiriler, iş ilişkilerine yeni bir soluk getirebilir. Projelerin üzerinde çalışırken, analitik düşünme yeteneğini en üst düzeye çıkararak en ince ayrıntılara odaklanmak seni başarılı kılacak. Ancak, aşırı eleştirel ve mükemmeliyetçi tavırlarından kaçınmak, ruh halini olumlu yönde etkileyecek. Kendine ayırdığın zaman, zihnindeki karmaşayı hafifletmek için oldukça faydalı olacak. Sorunları çözmeye yönelik pratik yaklaşımların sayesinde, kariyerinde ilerlemeler kaydedebilirsin. Günü, küçük zevklerle zenginleştirmen, enerji seviyeni yükseltirken, kendini daha huzurlu hissetmene yardımcı olacak. Unutma ki, küçük adımlarla büyük değişimler yaratmak senin elinde.
İlişkilerde uyum ve denge arayışın yoğunlaşacak. Sosyal çevrenle olan iletişiminde, başkalarıyla empati kurarak daha derin bağlar geliştirme fırsatların var. Bir davet veya etkinlik seni bekliyor olabilir; bu durum, yeni bağlantılar kurmanı kolaylaştıracak. Dikkatini toplamakta zorlanabilir, detaylara hakim olmakta biraz yavaş kalabilirsin. Ancak bu, yaratıcılığını besleyen anlık ilhamlar getirebilir. Kendini iyi ifade edebileceğin bir ortamda bulunmak, iç dünyanı dışa açmana yardımcı olacak. Duygusal dengenin sağlanması için biraz zaman ayırmayı ihmal etme, kendi ihtiyaçlarına odaklanmak seni daha enerjik hissettirecek. Ayrıca finansal konularda dikkatli olman gereken bir dönemdesin; harcamalarını kontrol altında tutmaya çalışmalısın.
Gizli kalmış duygular gün yüzüne çıkabilir. Derinlemesine düşünme isteğin artarken, ilişkilerinde daha kararlı adımlar atma zamanıdır. İçsel dönüşüm sürecin hız kazanıyor; eski kalıpları yıkma ve yeniliklere açık olma fırsatını yakalayabilirsin. İş hayatında dikkatli olman, detaylara odaklanman gereken bir dönemdesin. İnişli çıkışlı duygusal dalgalanmalar yaşayabilirsin; bu nedenle kendine karşı nazik olmalı, başkalarıyla olan iletişiminde sabırlı davranmalısın. Sezgilerin güçlü; bu dönemde içgüdülerine güvenmek, doğru kararlar almanı sağlayabilir. Yenilikler için cesaretlendiğinde, pek çok kapının sana açıldığını göreceksin. Kendi potansiyalini keşfetmek için harekete geçme zamanı!
Bugün macera arayışındaki ruhun, seni farklı deneyimlere yönlendirebilir. Yalnız kalmak istemeyecek, sosyalleşmek için fırsatlar yaratacaksın. Kendini ifade ederken, içten ve samimi olmaya özen göster. Yeni insanlarla tanışmak, ilham verici fikirler edinmene yardımcı olabilir. Yeteneklerini sergilemek için harika zamanlar. Bunun yanı sıra, geleceğe dair planlarını gözden geçirmek isteyebilir, hedeflerini netleştirmek için içsel bir motivasyon bulabilirsin. Ancak dikkat etmen gereken noktalar var; dikkatsizlik ve aceleci davranışlar seni beklenmedik durumlarla karşılaştırabilir. Anlık kararlar vermek yerine, düşünerek ilerlemek daha faydalı olacaktır. Özgür ruhun ve iyimserliğin, çevrendekilere de ilham verecek. Bugünün, kendini keşfetme ve sınırlarını aşma fırsatı sunuyor.
Özenli ve disiplinli yapın, bugün kariyer alanında sizi bekleyen fırsatlarla dolu. Çalışma arkadaşlarınızla olan iletişimlerinizde dikkatli ve sabırlı olun. Yaratıcılığınızı ifade etme şansını elde edebilir, kendinizi yeni projelerde bulabilirsiniz. Sosyal çevrenizle olan ilişkilerinizdeki dengeyi sağlamak, uzun vadede olumlu sonuçlar getirecek. İkili ilişkilerde, samimiyetin ve güvenin önemi artarken, bazı gerilimlerin üstesinden gelmek için empati yeteneğinizi kullanmalısınız. Kendinize zaman ayırmayı ihmal etmeyin; ruhsal ve fiziksel sağlığınıza özen göstermek, enerjinizi yükseltecek. Unutmayın, hedef netleştikçe adımlarınızı sağlam atmak daha kolay olacak.
Sosyal bağlantılarında büyük bir canlılık ve enerjik bir etkileşim bekleniyor. Arkadaşlarınla olan ilişkilerin güçlenebilir; yeni projelere birlikte adım atma isteği ortaya çıkabilir. İlginç insanlarla tanışman, farklı bakış açıları edinmene olanak tanıyacak. Yaratıcı düşünme kabiliyetin, alışılmışın dışına çıkmanı sağlayarak yenilikçi çözümler bulmana yardımcı olacak. Ancak, özgürlüğüne olan düşkünlüğün bu süreçte bazı çatışmalar yaratabilir, bu dengeyi sağlamaya özen göster. İçsel olarak kendinle barışık olman, bu yoğun iletişim döngüsünde daha net kararlar almanı sağlayacak. Hedeflerine odaklanırken, akışın getirdiklerine de uyum sağlamayı unutmamalısın. Bugün, belirsizliklerden ziyade, hayatı akışına bırakmanın, ruhsal huzur açısından önemli olduğunu deneyimleyeceksin.
Duygularının derin sularında yüzmeyi tercih ederken, bugün sezgilerin güçlü bir şekilde devreye girecek. İçsel sesine güvenmek, hatalarından ders almak ve geçmişle yüzleşmek için bir fırsat yaratıyor. Bu süreçte kendini sorgulamak, transformasyonun kapılarını aralayabilir. Sanat ve yaratıcılıkla ilgili projeler gündeme gelebilir; bu alanda yeteneklerini sergileme fırsatı bulabilirsin. İlişkilerde empati kurmak, sevdiklerinle arandaki bağları güçlendirebilir. Sorunların çözümünde başkalarının bakış açılarına açık olmak, daha geniş bir anlayış geliştirmene yardıma edecek. Bugün, iç huzurunu bulma çabasında sessiz anlar yaratmak önem taşıyor. Kendine zaman ayırmayı unutmamalısın.
