Hatırlıyorum, Savaş Başar ile ilk tanışmam, bundan tam elli yıl önce, “Çirkin Dünya” filmini izlediğim gün gerçekleşmişti.
Şimdi düşünüyorum da, o filmde yaşar kıldığı Akrep karakteri ile sadece zirvede bir oyunculuk sergilememiş, ortaya koyduğu sahicilik / inandırıcılık boyutuyla da, seneler içinde tartışılmaz bir ölçüt, nasıl desem, bir referans olmuştu.
Sonrasında “Sevimli Frankeştayn” filminde Frankeştayn, “Devlerin Aşkı”nda Süreyya ve “İffet” filminde Haluk, “Aile Kadını”nda Mehmet, “Seninle Son Defa”da Ali Rıza yorumu, bir başka ifadeyle erişilmesi zor, yüksek kalibreli, sıra dışı oyunculuğuyla bir anda unutulmazlarımız arasına girmişti Savaş Başar.
“Columbo’nun sesi sustu…”
Savaş Başar, 22 Ağustos 1985 tarihli gazete haberinin başlığında yer alan “Komiser Columbo’nun sesi” değildi ki sadece… O büyük harflerle, gerçek bir AKTÖR’dü. Hem de döneminin en özel, en önemli, en değerli, kimilerine göre en aykırı, hırçın, önerilen / dayatılan hayatlara karşı mücadele veren aktörlerinden biri.
Kendisini sahnede (“Öykülerden Oyunlar”da ve hemen öncesinde “Güneşin Çocukları”nda) sadece iki kez izleme fırsatım olmuştu… Sahne ışığı, sahneye hâkimiyeti, şimdi bu satırları yazarken bile gözlerimin önünde.
Az önce Ülker Köksal‘ın “Dünyanın Yaşlı Çocukları” oyunundan cümleler geldi aklıma:
“Bazı insanlar kendilerini yalnızca bir şeye adarlar. Yazgılıdırlar. Yazgılarından kopamazlar. Tiyatrocular da böyledir işte.”
Savaş Başar’ın yazgısı da tiyatro oyunculuğuydu aslında. Ve bu yazısına, büyük bir adanmışlıkla boyun eymişti.
Tüm o radyo oyunları… Seslendirme stüdyoları, bitip tükenmek bilmeyen turneler… Televizyondaki tiyatro programlarında, nedense Devlet Tiyatroları sahnelerinde kendisinden “özellikle esirgenen büyük rolleri” üstlenmesi mesela…
Müjde Ar, Tarık Akan, Türkan Şoray, Hülya Koçyiğit, Bülent Kayabaş, Sevda Ferdağ, Doğan Bavli, Faruk Peker, Kadir İnanır‘lı film setleri…
Seslendirme sanatçısı olarak da, mesleğinin kuşkusuz en iyilerindendi Savaş Başar. Benim yaş grubum radyo tiyatrolarından, siyah beyaz televizyon döneminin dizilerinden “Komiser Columbo”da Peter Falk, “Kaygısızlar”da Tony Curtis’e hayat veren sesiyle tanımıştı O’nu. Sesiyle oynadı mikrofon başında, sesiyle karaktere ruh kattı, can verdi. Her sözcüğü bir hayat öyküsüne dönüştürdü adeta.
Ve 1959’dan 1987’ye kadar rol aldığı oyunlar, program, dergileri, afişler kaldı geriye ve başarıyla yaşar kıldığı karakterler…
“Dolap Beygiri”, “İmparatorun İki Oğlu”, “Öyle Bir Hikaye”, “Öykülerden Oyunlar”, “İntihar”, “Güneşin Çocukları”, “Kedi Oyunu”, “III.Selim”, “Ceza Kanunu”, “Susuz Yaz”, “Mete”, “Dirlik Düzenlik”, “Mança’lı Adam”, “Kör Kadı”, “Andorra”, “IV.Murat”, “Ezik Otlar”, “Vur Emri”, “Kaktüs Çiçeği”, “My Fair Lady”, “Palto”, “Yaşlı Bayanın Ziyareti”, “Kiss Me Kate”, “Ağaçlar Ayakta Ölür”, “Topuzlu”, “Hürrem Sultan”, “Küçük Mozart” ve diğerleri.
Her defasında alkışlarla açılıp kapanan perde. Gözlerinde yeşil, mavi ışık yalazları…
“Tutkuyla, çakmak çakmak bakardı babam…”
Keşke Savaş Başar ile karşılaşma, kendisiyle röportaj yapma imkanım olsaydı. Olmadı. O erken gitti. Hem de çok erken. Şimdi virgüllerle yarım bırakılmış cümleler kaldı geriye. Yazılmamamış yazılar, sorulmamış sorular kaldı.
Kemâl Başar‘dan babasını anlatmasını istedim. Kronoloji umurumuzda değildi o an. Araya girip sorular sormak da istemedim. Anıların istilasına bıraktım Kemâl Başar’ı…
Konumuz SAVAŞ BAŞAR‘dı.
Kemâl Başar, çocukluğunun gri, kuru, durağan, tam bir memur kenti olan Ankara’sında babası ve arkadaşlarının renkli, hareketli, ışıklı hayatlarına hayrandı.
“Mesela Baykal Saran, Ergün Uçucu, Yalın Tolga, Ayberk Çölok, Defne Subaşı (Yalnız), Nur Subaşı, Melek Tartan, Fikret Tartan, Nurtekin Odabaşı, Turgut Sarıgöl, Tugay Aktüre, Semih Sergen, babam… Hepsi ayrı ayrı kendilerine özgü insanlardı. Dönemlerinin, hiç kuşkusuz, en özel oyuncularıydı bu saydığım isimler. Onlardan etkilenmemek imkansızdı.”
“Babam, özgürlükçü, oldum olası güdümlü sanata, hele tiyatroda elitist tavırlara karşı çıkmış, bunun bedelini de, ne yazık ki en ağır biçimde ödemiş bir adamdı. Kuvvetli öngörüleri vardı. Sahnede izleyicisiyle içgüdüsel bir bağ kurup, nasıl desem, gerçeği kırar, yepyeni bir gerçeklik yaratırdı.”
“Şunu söylemeliyim ki, kesinlikle sanatçı olmama karşı çıkmadı. Sadece, eğer bu meslekte belli bir başarıyı gösteremezsem, yani sıradan bir oyuncu olarak kalırsam, çok acı çekeceğimi, savrulacağımı söyleyerek beni uyardı.”
Kemâl Askeri Başar
Hayatın şaşırtıcı tesadüfleri vardır aslında…
Makedonya göçmeni bir ailenin güzeller güzeli kızı Nüzhet, ilk izdivacını Edebiyat öğretmeni, Hasanoğlan Köy Enstitüsü Müdürü Kemâl Askeri Başar ile neredeyse çocuk yaşta yapmıştı. Oğulları Yalçın’ın ardından, 15 Haziran 1938 tarihinde Savaş dünyaya gelmişti… Yokluk yıllarıydı. Kollar kırılıyor yen içinde kalıyor, eksikler, gedikler belli edilmiyordu. Saygı, nezahat, fedakarlık, samimiyet vardı insan ilişkilerinde. Ve sadakat!
Aralık ayının son günleriydi. Nüzhet Hanım iki çocuğunu alıp, Ankara Garı’ndan kalkan trene bindi. Yeni yıl öncesinde eşinin yanına gidiyordu. Çoluk çocuk hem özlem giderecek, hem de yılbaşını birlikte kutlayacaklardı. Bir sevinçli heyecan ki, hiç sormayın. Yalçın henüz dört yaşındaydı. Savaş ise bir buçuk yaşında.
Tren Hasanoğlan İstasyonu’nda durdu. Genç kadın çocukları, çantaları, torbalarıyla trenden indi. Hava bıçak gibi soğuktu… Rüzgâr çok şiddetli esiyor, arada kar atıştırıyordu.
Fakat bu kalabalık neyin nesiydi? Ya şu hemen ilerde toplanmış küçük kalabalık…. Muavin bey, öğretmenler.
Bir şey… Bir şeyler olmuştu sanki. Kemal neredeydi?
“Başınız sağolsun. Allah başka acı göstermesin.”
Zaman durmuştu. Yaranın içinde çevrilen bıçak keskinliğindeki acıyla ürperdi Nüzhet Hanım. Kirpikleri üşüdü. Kirpikleri buz kesti o an. Karın donuk maviliğine düşen gölgeler çoğaldı giderek.
Akşam çökmüştü sokaklara. Şimdi bu iki küçük çocukla ne yapacaktı? Kime sığınacak, hayatla nasıl başa çıkacaktı?
Lacivert ışıklarla yivlenen bulutlara çevirdi bakışlarını. Ve zaman girecekti devreye. Sadece zaman…
Tabip İsmet Eryetişir‘in evlilik teklifini, önce “Sen ne diyorsun?” diye şaşkınlıkla karşılasa da, kendisinden bir kaç yaş küçük bu yakışıklı, billur kalpli adamla hayatını birleştirmeyi bir süre sonra kabul etti Nüzhet Hanım. Yalçın ve Savaş için de böylesi hayırlıydı. Yeniden bir aile ortamında olacaklardı. Hem, babasız çocuk büyütmek kolay mıydı?
Bahçede, rüzgarla sallanan unutulmuş salıncağa çevirdi Savaş bakışlarını.
Yıllar üst üste bindi. Savaş Başar 19 yaşındaydı artık. Ve belki de bir yol ayrımında…
Ağabeyi Yalçın Başar ve aynı mahallede oturan Devlet Tiyatroları oyuncusu İlyas Avcı‘nın önerisiyle, 1957’de kaydını yaptırttığı Ankara Devlet Konservatuvarı’yla ilişkisi, bir yıl sonra disiplinsiz davranışlarda bulunduğu gerekçesiyle kesildi. Hayatın dayattığı, zorlayıcı, dayatmacı kuralları, oldum olası benimseyen biri değildi Savaş Başar. Toksözlü, çocuk kalpliydi, sınır tanımaz heyecanları vardı. Apollon’un karşısında diz çökmeyen Midas’tı O. Kimi zaman kınından sıyrılmış bir bıçaktı. Neşeli, nüktedan, çapkın, etrafındakileri yaptığı şakalarla kahkahaya boğan bir deli fişekti aynı zamanda.
“Sahi, konservatuvarda okurken Kartal Tibet, Tomris Oğuzalp, Bozkurt Kuruç dönem arkadaşlarıymış babamın.”
Bilinmeyen topraklarda, yitik bir zamanda, geçmişin hayalleri, hayaletleri arasında asılı kalacak biri değildi Savaş Başar.
Savaş Başar, Kaya Akarsu ile…
O tiyatrocuydu. Hem de en safkanından…
Amatör olarak çocuk tiyatrosu çalışmaları yaparken, Muhsin Ertuğrul‘un kendisi ve diğer oyuncu arkadaşlarını fark etmesiyle, 1959 senesinde yeniden konservatuvara ve sonrasında Devlet Tiyatroları kadrosuna alındı.
İçinde nöbet tutan taşkın coşkularıyla, umutları, yeteneğiyle kişisel tarihini elleriyle inşa etmeye başlamıştı zaten. Korkusuzdu. Tünediği dalda renk renk deri değiştiren bukalemunlar umurunda değildi. Çoktan repliklerle yaşamını örmüştü bile.
“Babam sahnede, her defasında değişik bir duyarlılık, oyun gücüyle çıkardı izleyici karşısına. Klişeler değil, yarına kalacak karakterler koyardı ortaya…”
Fikret ve Melek Tartan, Savaş ve Demet Başar
Yorgun hayatının eşsiz baharı çocukları, tiyatro ve yakın dostlarıydı Savaş Başar‘ın.
Durdu makyajını silmeden, aynaya baktı. Uçuk bal rengi bir ışık düştü yüzüne. Gecesi olmayan gündüzleri, alevli özlemleri geldi bir an aklına. Gülümsedi. Çok uzaktan, bir ömür kadar uzak diyarların birinden, o soğuk tren istasyonunda korkuyla annesinin elini tutan küçük çocuk çıkıp gelmişti yine. İçini çekti.
Bir duman, bir bulut gibi savrulan karı hatırladı. O küçücük çocuğun omuzları düşmüş, kolları yana sarkmıştı… Ağlıyor muydu, ne?
Kalbinini yoklayan sancıyla bir an nefessiz kalır gibi oldu. Ne tuhaf bu sancılar epeydir sıklaşmış gibiydi. Kemal’i, Gamze’yi, Öykü’yü düşündü. Kemal 21 yaşına yeni girmiş sayılırdı. Gamze 18 yaşındaydı henüz. Öykü ise yeni doğmuştu.
“Yıllar içinde birçok önemli oyunda oynuyor elbette. Yeni başladığında ‘Andora’da oynadığı asker karakterini çok sevdiğini söylerdi hep. ‘Don Kişot’tan ‘IV.Murat’a, seneler boyu oynuyor da oynuyor. Sonra 1980’lerde kendi buluşu olan tek bir sandalyeyle dünya öykülerini sahneye taşımıştı babam. Bir tek sandalye her şey oluyordu sahnede. Rejisör de kendisiydi, oyuncu da: ‘Öykülerden Oyunlar’ O’nu bir başka doruğa taşıdı. Öylesine donanımlı bir sanatçıydı ki, onun o gösterisini daha sonra çok yapmak istediler, sahnelediler, hepsi de kof birer oyun olarak kaldı; sahnede tek bir sandalyeyle koca bir dünya kurmak, büyük oyunculuk, üslûp gerektiriyordu çünkü. Başaramadılar.”
“Çok yaratıcıydı, doğaçlama ile bir anda inanılmaz şeyler yapabilirdi sahnede.”
Günlerden 21 Ağustos 1985 Çarşamba…
Kalp, ruh, beden ve gökyüzü aynı anda ağlar ya, bazen. Oktay Akbal gibi “suçumuz insan olmak” diyelim sadece. Susalım. Konuşmayalım ya da.
“Babam Savaş Başar kalbine yenik düştü ve aramızdan ayrıldı. Kırk yedi yaşındaydı. Beni koruyan, desteğim olan adamı kaybetmiştim. İlk iki gün boyunca öleceğimi sandım. Bu acıya katlanmak imkânsızdı. Hayatımda ilk kez ölümü düşündüm. Bu boşluk, bu hasretle nasıl başa çıkacaktım, bilmiyordum. Varlığımı sorguladığım çağlardaydım üstelik. Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde de okumaktan da pek mutlu değildim. İşte tam da o günler de, Yalçın Amcam beni arabasına atıp, İstanbul’a Mimar Sinan Üniversitesi Devlet Konservatuarı Tiyatro Bölümü’ne getirmeseydi, ne yapardım, gerçekten cevabı meçhul bir sorudur.”
“Benim iki babam var aslında. Babam Savaş Başar. Halk sanatçısı, mütevazı, duygusal, dost, sevecen, taşkın, komik, yerine göre kavgacı, hırçın, atılgan biri. Diğeri amcam Yalçın Başar ise bir babadan hep daha fazlasıydı. Babamın çok erken kaybıyla bana babamdan yakın oldu. Oğluma da gerçek bir büyükbaba. Ailemizin ve çevresinin sanat ve ışık yayıcısı O’ydu diyebilirim. Hepimizi klasik sanata yakınlaştırması bir yana, kaç yoksul çocuğu konservatuarlı yaptı, bilseniz. Eğitti. Yol gösterdi. Kendinde ne varsa çevresine, denk geldiğine, isteyene, ihtiyacı olana hiç sakınmadan verdi. Geliştirdi, büyüttü. Cumhuriyet çocukları böyleydi….”
Baykal Saran, Alev Sezer ve Savaş Başar
“Babamın otoriteye direnen, hiçbir koşulda biat etmeyen bir yapısı vardı. Güçlüydü, cesurdu. Zamanının politikacılara yakın duran, baskıcı genel müdürü Cüneyt Gökçer’in, politik rüzgarları da arkasına alıp, çok uzun süre büyük bir güçle kurumun yöneticisi olarak, her şeyi kendine yontmasına, insan kayırmasına, Devlet Tiyatroları’nı kendisi ve yakın çevresi yararına kullanmasına direndiği, bunu açıkça, cesaretle her platformda söylediği ve genç yaşında gücü yettiğince mücadele ettiği için, uzun yıllar boyunca, O’nun gibi düşünen meslektaşları ile birlikte, ceza olsun diye karda kışta aylarca sürüldüğü Anadolu turnelerine ve ufak tefek rollere maruz kaldı. Ama direnmeyi hep sürdürdü. Ceza hepimizeydi aslında. Babam da ne yapsın, içinden yetenek ve yaratıcılık taşıyor, ona saygı duyan, değer veren sinema sektöründe çok başarılı bir aktör oldu. Dahası yüreğinin sesini hep korudu.”
“Seslendirmede de orijinal tarzıyla ve dikte edilen diksiyon kurallarını değil, güncel konuşma dilini kullanmasıyla bir öncü oldu aslında. Hem de o baskı altında. Peş peşe rol aldığı filmler, televizyon dizisi Komiser Colombo’yu seslendirmesiyle bir anda piyasanın aranan aktörlerinden biri olmuştu.”
“Tiyatroda da en az Cüneyt Gökçer kadar büyük bir aktördü mutlaka; sesleri fazla çıkıyor, sürüden farklılar, insan kayırmacılığa karşılar diye kurumda itilen, kakılan pek çok ağabeyi, ablası, akranı, kardeşi gibi. Her zaman savunduğu, gururla kadrosunda yer aldığı ve kıymetinin hiçbir zaman bilinmediği Devlet Tiyatroları’nda oynadığı başrol birkaç tanedir, hepsi de büyük baskı döneminden sonra. Dile kolay, yirmi beş seneden fazlaydı bu dönem, babamın kuşağı ve ailelerine denk geldi. Sahnede kendini göstermeye ömrü vefa etmedi.”
“Oyuncuların alanı olan işlerden yola çıkarak bir karşılaştırma yapayım; babam sinemada Cüneyt Gökçer’den çok daha büyüktür. Seslendirmede de. Var mı tersini söyleyebilecek olan? Tiyatroda o imkan verilseydi, orada da aynı olurdu. Sadece babam değil, bu çapta ne isimler sayarım size, hiçbirini tanımazsınız, hatırlamazsınız da bugün. Tiyatro suya yazı yazmaktır çünkü, oyun kalktı mı bir süre sonra kimse hatırlamaz oyuncuyu. O ve arkadaşları oyunculuğa aşıktı. Devlet Tiyatrosu’na da. Öyle bir dönemdi. Kendilerini Cumhuriyet ve kurumlarına adamışların çağı… Cumhuriyetin kurumunu kendilerinden çok daha fazla sevdiler. Bu zulüm hemen hemen hepsini içkiye itti. Onun gibi düşünen, bugün onları hatırlayan küçük bir kitle tarafından büyük aktörler olarak anılan, anılmasa da bilenin bildiği pek çok arkadaşını da…”
“Genellikle mutsuz bir adamdı babam, inanılmaz duygusaldı, birden hırçınlaşıverirdi, hep bir mücadelenin içindeydi; sonsuz gırgır onun kalkanıydı. Aurası, çekim ve etki gücü yüksek bir insandı. Hoşsohbetti. Fakat şunu özellikle söylemeliyim, hayatı güzel yaşar ve yaşatırdı. Çok duyarlıydı. Bonkördü…”
“Toprağa verildiği gün Sakarya Caddesi’nde sürekli gittiği bir meyhane, onun masasını boş bırakarak, hatırası için bedava rakı servisi yapmış insanlara… Kadir İnanır geldi şimdi aklıma. Başsağlığı için bizi, gözyaşları içinde aramıştı… Telefonda konuşmakta zorlanıyordu… “
“Babamın bütün o filmlerde giydiği iki takım elbisesi vardı. Uzun seneler o elbiselere sinmiş kokusunu içime çektim. Bakın belki çok sık yineliyor olabilirim ama, bize bu acıları yaşatanları asla affetmeyeceğim.”
“Baskı onu ve pek çok arkadaşını yıldırmadı, içlerindeki yaratıcılıkla hiçbir güç baş edemezdi çünkü; ama biz babamızdan olduk. O dönemde nice aile dağıldı, iyi oyuncular sahnede var olamadıklarından alkolik oldu, hatta öldü, intihar etti. Vebali işte bu tip yöneticilerin boynunadır. Dediğim gibi, kırk yedi yaşındaydı öldüğünde. O büyük aktör tiyatroda yapabileceklerinin çeyreğini yapamadan bu dünyadan göçtü gitti. Oysa imkan tanınsa Devlet Tiyatroları’nı Alman, İngiliz etkisinden kurtarıp, özüne dönüştürecek sanatçılardan biriydi…”
“Devlet Tiyatroları’nın yazılmamış tarihi trajedilerle doludur aslında. Pek çok yöneticisinin elime erk geçti, aman kaptırmayayım, sonuna dek faydalanayım diye arkadaşlarına, öğrencilerine göstere göstere, tiyatro disiplin işidir numarasını da zorla, cezayla, korkuyla yutturarak yaptıkları zulüm insanlık dışıdır ve aslında yatacak yerleri yoktur.“
“Sonuçta seyirci Savaş Başar’a doyamadı. Biz babamıza hiç doyamadık.”
Yaşar kıldığı rollerle, varlığıyla, hayata karşı duruşuyla bir toplumun dağarcığına öncesiz sonrasız renkler, sesler katmış, söylenecek sözü olmuş bir aktördü Savaş Başar. Tiyatro sanatını önemseyenlerin aradan geçen yıllara rağmen unutmadıları bir aktör…
