Ortadoğu’da savaş sürerken bölgedeki kültürel ve tarihi alanlar giderek daha fazla tehdit altında. İran, UNESCO listesinde yer alan 29 alana ev sahipliği yapıyor. Bu durum, Ortadoğu ülkeleri ile UNESCO’nun mirasın korunması için yardım çağrılarını yeniden gündeme taşıdı.
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri saldırıları, Gülistan Sarayı ve Çehel Sotun gibi UNESCO Dünya Mirası alanları dahil olmak üzere 56’dan fazla tarihi esere ve müzeye ağır zarar verdi. 1863 tarihli Lieber Kanunu’nu (Lieber Code) hatırlamak gerekiyor. Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu başkanı arkeolog Nezih Başgelen, “Kültürel mirasın askeri amaçlı operasyonlar sırasında korunması konusundaki ilk hukuki düzenleme Alman asıllı Amerikalı siyaset felsefecisi ve hukukçu Prof. Francis Lieber (1798-1872, New York) tarafından 1863’te ABD’de hazırlanan ve literatürde kısaca Lieber Kanunu olarak bilinen “Sahadaki Birleşik Devletler Ordusu İçin Talimatlar”dır. 24 Nisan 1863’te hazırlanan bu askeri talimatnamede kültürel malların müsaderesi yasaklandığı gibi kültürel amaçlarla kullanılan binaların tüm olası zararlardan korunması yasal olarak sağlanmaya çalışılmıştı” diyor.
Günümüzde ise Gülistan Sarayı ve Çehel Sotun başta olmak üzere çok sayıda esere ve müzeye ağır zarar verildi. Başgelen, “Bu kanuna göre hiçbir durumda kültürel eserler gasp edilemez, satılamaz, mülkiyeti alınamaz ve devredilemez, zarar verilemez veya yok edilemez olarak tanımlanarak taşınmaz kültürel mirasın korunması yasal olarak güvenceye alındı” diyor ve ekliyor, “İlginçtir bu ABD kanunu, daha sonraki savaşın yürütülmesine ilişkin uluslararası sözleşmelere temel teşkil etmesine karşın bugün gene ABD başkanı tarafından hiçe sayılıyor.”
İNSANLIK SUÇU
Böyle ağır bir insanlık suçunu ABD Başkanı Trump’ın tüm dünyanın gözleri önünde icra etmesinin, ABD’nin kurucu babalarının bile kemiklerini sızlatan bir durum olduğunun altını çizen Başgelen, “Başkan Trump’ın ‘emri!’ olsa bile Lieber Kanunu’ndan 1868 Saint Petersburg ve 1874 Brüksel Deklarasyonu’na, 1899 ve 1907 Lahey Sözleşmelerine, 1939 OIM Deklarasyonu’na, 1949 Cenevre Sözleşmeleri ve (1977’deki ek protokollerine), UNESCO 1954 Lahey Silahlı Bir Çatışma Halinde Kültür Mallarının Korunmasına Dair Sözleşme’ye kadar başkanın hem ulusal ve hem de uluslararası ilgili andlaşmalarla men edilmiş bir icraatta bulunarak UNESCO korumasındaki İran’ın kültürel mirasına zarar veren bombalamalar ilgili ABD yasaları ve uluslararası yasalarla açık seçik men edilmişti” diyor.
ABD Başkanı Trump’ın, İran’ın UNESCO listesindeki kültürel mirasına zarar vermesinin yaptırımlarının ne olacağı ve nasıl uygulanacağının merakla beklendiğini vurgulayan Başgelen, “Bilindiği gibi 1998 yılında kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (UCM) Statü Md.8.2 (b)ix ile uluslararası olan ve olmayan çatışmalarda; ‘Askeri amaçlı olmaması koşuluyla din, eğitim, sanat, bilim veya yardım amaçlarıyla kullanılan binalara, tarihi eserlere, hastanelere ve hasta ve yaralıların toplandığı yerlere kasten saldırı’ savaş suçu olarak kabul edilmiş ve mahkemenin yargı yetkisine dahil edilmişti” diyor.
Anımsayalım, bu konuda Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) en son 2012 yılında Timbuktu’da Mali kültürüne ait koruma altındaki 10 türbenin yok edilmesi emrini veren Ahmad al-Faqi Al Mahdi’yi kasıtlı olarak dini ve kültürel mirasa saldırarak savaş suçu işlediği gerekçesi ile 2017 yılında 9 yıl hapse mahkûm etmiş ve toplamda 2.7 milyon Avroluk zarardan da sorumlu tutmuştu.
EN ÇOK HASAR TAHRAN’DA
İRAN Kültürel Miras, Turizm ve El Sanatları Bakanlığı, yayımladığı bildiride ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarında ülkenin farklı eyaletlerindeki en az 56 müze, tarihi yapı ve kültürel alanın doğrudan hedef alındığını ve ciddi yapısal hasar oluştuğunu duyurdu. Açıklamada en fazla hasarın Tahran’da meydana geldiği belirtildi. “Dünya mimarisinin incilerinden biri olarak bilinen İsfahan’daki Nakş-ı Cihan Meydanı kompleksi ve bu alanda bulunan bazı dünya mirası eserler de saldırıların hedefi oldu. Ayrıca Loristan ve Kirmanşah eyaletlerinde tarihi yapılar hedef alınırken Buşehr eyaletinde özellikle Bender Siraf’taki bazı tarihi konak ve evler zarar gördü, İlam eyaletindeki arkeoloji müzesi de bu saldırılardan etkilendi” ifadeleri yer aldı.
ÇAĞRI…
Uluslararası kurumlara çağrıda bulunulan açıklamada, “İran’ın bu medeniyet hazinelerinin koruyucusu ve mirasçısı olarak söz konusu saldırılara ilişkin resmi itirazı, diplomatik ve hukuki kanallar aracılığıyla Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO), Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi (ICOMOS) ve Birleşmiş Milletler başta olmak üzere ilgili uluslararası kurumlara iletildi” dendi.
