Komşu ülke Bulgaristan’da düzenlenen 9. Uluslararası Açık Hava Kukla Festivali’nde, bir hafta boyunca birbirinden renkli kukla oyunları, atölyeler ve farklı etkinliklerle dolu bir programla karşılaşmak oldukça mutluluk vericiydi. Yaşadığım bu keyifli ve öğretici deneyimin ayrıntılarını sizlerle paylaşmak istiyorum.
Bulgaristan’ın Burgas kentinde, Burgas Devlet Kukla Tiyatrosu’nun organize ettiği 9. Uluslararası Açık Hava Kukla Festivali “The Days of Puppets” başlığıyla 31 Temmuz- 6 Ağustos 2022 tarihleri arasında seyirciyle buluştu. Yirmiye yakın tiyatro topluluğu ve oyunun sahne aldığı festivalde kukla sanatının tüm biçim, üslup ve tekniklerinin örnekleri sergilendi diyebilirim. Yaklaşık bir hafta süren festivale katılan tiyatro topluluklarının çoğunluğu Bulgaristan’ın farklı şehirlerinden geliyordu. Sofia, Plovdiv, Sliven, Veliko Tarnovo, Bostina ve Burgas tiyatrolarının oyunlarına ek olarak Portekiz ve İsveç’ten gelen tiyatrolar da iki farklı oyun ve bir sergiyle Burgas seyircisinin karşısına çıktılar. Uluslararası katılımın önceki yıllara göre daha az olmasının nedeni, sanırım tüm dünyada yaşanan pandemi döneminin yarattığı iletişim sorunlarıydı. Ancak zaten Bulgar sanatçılar kukla sanatı konusunda gelenek, eğitim ve gelişmiş teknik kullanımlarıyla o kadar iyi ve ilerdeler ki, eserleri seyirci için oldukça doyurucuydu.
Burgas Devlet Kukla Tiyatrosu Genel Sanat Yönetmeni Hristina Arsenova, bu festivalin seyirciler ve aynı zamanda oyuncular için yapıldığını dile getirdi. Festivalin yeri ve programı bu amaca hizmet ediyor. Festival alanı; şehrin içinde yer alan kocaman, yemyeşil ve tertemiz, içinde okuma, dinlenme alanlarının, farklı büyüklükte açık ve kapalı sahnelerin, büyük boyutlu sanat eserlerinin bulunduğu Sea Garden Deniz Parkı içindeki açık hava sahnesi. Seyirci için ulaşılması son derece kolay ve çocuğu olan herkesin çocuklarıyla birlikte neşeli ve güvenli vakit geçirebildiği bir park. Oyunlar akşam 18:30, 19:30 ve 20:30 saatlerinde düzenleniyor ve böylece akşam temsili olan oyuncular için gün boyu hazırlık ve dinlenme zamanı sağlanmış oluyor. Seyirciler de işten çıktıkları ve dinlenmek için kendilerine vakit ayırdıkları bu saatlerde oyunlarla rahatlıkla buluşabiliyor.
Burgas, yıl boyu birçok festivale ev sahipliği yapan bir şehir. Müzik, tiyatro, spor gibi alanlarda çokça alternatifler var. Bu nedenle seyirci her etkinliğe hazır, güzel bir tiyatro izleme geleneği var ve bu haliyle festivali düzenleyenleri ve katılımcı grupları çok mutlu ediyor.
İlgilenenlerin bildiği gibi, kukla sahnede sınırsız bir dünya sunar seyirciye. Burgas’ta seyrettiğim oyunlar da bir kez daha kanıtladı ki, her şeyden kukla yapılabilir ve kuklayla her şey yapılabilir. Bu festivalde de, seyirci sahnede ve parkın içinde her türlü kuklayla karşılaştı diyebilirim.
Oyunların hikaye ve teknikleri birbirinden farklıydı. “Geleneksel” diye tabir edebileceğimiz oyunlar çoğunlukla bilinen hikaye ve masalların sahnelendiği oyunlar; örneğin Pamuk Prenses, Çirkin Ördek Yavrusu, Küçük Prens… Bu oyunlar, sahne üzerinde, bir dekor eşliğinde, çoğunlukla ipli kukla ya da el kuklaları kullanılarak seyirciye sunuluyor ve her yaş grubu izleyebiliyor. Oyunlarda herkes için ilgi çekici bir şey var sahnede (State Puppet Theatre, Burgas; State Puppet Theatre, Sliven; MM Theatre, Sofia; Vessel Theatre, Veliko Tarnovo; Karlson Theatre, Sofia).
Daha küçük yaş grubu çocuklar için tasarlanmış oyunlar ise, günlük malzemelerin, örneğin yumuşak şerit süngerler veya şekillendirilebilen balonların kukla haline getirilmesi ve oyuncuların onlar yardımıyla hikâyelerini anlatması yoluyla oluşturuluyor. Bu oyunlar çocukları hem eğlendiriyor hem de yaratıcılığa yönlendiriyor (Pro Rodopi Art Centre, Bostina; Up a Tree Foundation, Sofia; Puppet Art Theatre, Sofia).
Festivalin bence önemli performanslarından biri insanların birbirlerine önyargılı yaklaşımları nedeniyle yaşanan sorunları konu eden bir oyunuydu: Art Bureau Foundation, Sofia, “Beyond the Wall”. Oyunun dikkat çeken yanıysa, sahnedeki iki oyuncudan birinin işitme engelli oluşuydu. Teknik açıdan zorlukları olduğunu kabul etmekle birlikte, çocuklara oyun öncesi ve sonrası verilen bilgi açısından oldukça önemli bir katılım olduğunu düşünüyorum.
Festivalin açılışında parktaki insanların ilgisini çekmek ve yükseltmek için kullanılan dev kuklalar vardı. Oyuncuların üzerlerine giydikleri ve insan boyundan çok büyük tasarlanmış bu kuklalar hafif malzemelerle oluşturulmuş ve çok ince detaylarla işlenmiş kuklalardı (State Puppet Theatre, Plovdiv). Portekiz’den gelen tiyatro geleneksel paravan arkası parmak kuklayla seyirci karşısına çıktı (Maozorra Theatre). İsveç’ten gelen tiyatroysa bir oyunla değil, daha çok bir “fikirle” katıldı festivale. Çocuklara kukla yapmak için hiçbir şeye ihtiyaçları olmadığını, yoldan, bahçeden bulabilecekleri, hatta bahçeleri varsa orada yetişen her malzemeyle, çöp gibi görünen bir çok şeyle kukla yapıp hikâye anlatabileceklerini söyleyen bir sergi açtılar getirdikleri malzemelerle (Staffan Bjorklund Theatre). Bunların dışında, herhangi bir tiyatronun programında pek sık göremeyeceğimiz, yalnızca festivallerde karşılaşabileceğimiz “Kutu Tiyatrosu” örnekleri de vardı (Trio Theatre, Burgas, Art Land Theatre, Sofia). Bir kutunun içine yerleştirilmiş minimal kuklaların kutu dışındaki oynatıcı tarafından oynatılması ve her seferinde yalnızca bir kişinin seyredebildiği oyunlar bunlar.
Oyunların dışında, parkta her gün çocuklar için kukla yapım atölyeleri, sahne alanının hemen yanındaki binada bir Picasso sergisi, kukla tiyatrosu hakkında yazılmış bir kitabın tanıtım galası ve Burgas’ın görülmeye değer yerlerine yapılan gezilerden oluşan farklı etkinliklerle zenginleştirilen festival, katılımcılar için gerçekten hem yararlı hem de kazançlarla dolu bir haftaya dönüştü.
Burgas, Türkiye sınırına çok yakın, deniz kenarında küçük ama çok güzel bir şehir, İstanbul’dan otobüsle 5-6 saatte gidebiliyorsunuz. Oldukça az bir nüfusa sahip ama her zevke hitap edebilecek özellikleri var. Farklı bir alfabe kullandıkları için zorlanabiliyorsunuz ama insanların anlaşmak için her zaman alfabeye ihtiyaçları olmuyor; hele de karşınızdakiler nazik insanlarsa…
“Kukla Tiyatrosu” alanında Bulgaristan, üstünlüğünü kabul ettirmiş bir ülke. Devlet ya da belediyeler tarafından desteklenen çok eski kukla tiyatroları var, konservatuvarda kukla bölümleri var. Uzmanlıkları, stilleri ve çok önemli kukla yapımcısı usta-hocaları var. Tiyatroların ve oyuncuların çoğu oyunlarda kullanacakları kuklaları kendileri üretiyorlar. Onların bazılarıyla tanışmış, çalışmış olmak benim için gurur verici. Seyircilerin tiyatro sevgisi, ilgisi ve seyretme alışkanlığı bir oyuncuyu çok mutlu edecek türden. Bu da ülkede ciddi bir tiyatro geleneği olduğunun en büyük kanıtı.
Bu festivale gözlemci olarak beni davet eden Burgas Devlet Kukla Tiyatrosu Genel Sanat Yönetmeni sevgili Hristina Arsenova’ya, festivaldeki emekleri için tiyatronun tüm çalışanlarına ve orada geçirdiğim vaktin büyüleyici olmasını sağlayan arkadaşlarım Plamen Andreev, Ayten Öğütçü, Kalina Wagenstein ve Mihail Baykov’a teşekkür ediyorum.
Daha nice festivallerde buluşmak üzere…
