1
Özdemir İnce, yakın tarihimize ve günümüze ilişkin toplumsal, sosyal, siyasi alanlarda bütünlenen yazılarından oluşan Türk Aydınlanması ve Laiklik (Sia Kitap) isimli kitabının ilk bölümünde, Tanzimat’tan Birinci Meşrutiyet’e, İttihat Terakki’den Cumhuriyetin ilanına ve Cumhuriyet Devrimlerine kadar aydınlanma mücadelesinin siyasi ve ideolojik temellerini inceliyor. İkinci bölümde ise aydınlanmanın temeli olarak laikliğe ve özellikle AKP döneminde Türk siyasetinin laiklik karşıtı faaliyetlerine ışık tutuyor. Özdemir İnce ile kitabı üzerine konuştuk.
Yazılarınızın hangi tarih aralıklarında yayımlandığını sorarak başlayalım söyleşimize?
Kitapta 23 Nisan 2012 – 2 Haziran 2014 tarihleri arasında Aydınlık’ta yayımlanan yazılar yer alıyor. Bu fırsattan yararlanarak bir derdimi açmak istiyorum: Şairliğimle ilgi bir doktora tezi yazıldı, Dr. Soner Akpınar yazdı. Celal Soycan ve Metin Cengiz inceleme kitapları yazdılar. Ama bunların dışında dişe dokunur bir eleştiri yazısı yok. Oysa her biri 500-600 sayfalık 4 cilt olarak Tekin Yayınevi tarafından yayımlanacak 70 yıllık bir “yapıt” söz konusu.
Dört kuramsal (poetika) kitabım üzerine tek yazı yayımlanmadı. Gazetelerde yayımlanan makalelerin toplandığı kitaplar hakkında tek yazı yazılmadı. Düşünce yazılarından korkuluyor ülkemizde. Yazmak için belki de ölmemi bekliyorlar. Çeviri yapmayı, programım tamamlanınca, yıllar önce bırakmıştım. Şiir yazmayı da 2019 yılında, Gençler İçin 50 Turfanda Miir’in yayımlanmasıyla bıraktım. Bu söyleşi ile kitaplarım hakkında söyleşi faslını da bırakıyorum. Yeter artık!
Yusuf Akçura’nın 1904 tarihli 32 sayfalık makalesinde irdelediği üç temel yöntem; Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük çerçevesinde “Üç Tarz-ı Siyaset”in önemini nasıl yorumluyorsunuz?
Üç Tarz-ı Siyaset 1904 yılında yayımlandığı zaman önemli bir kitaptı. Günümüzde de tarihsel bir önemi var. Çokuluslu, çok dinli ve kültürlü bir imparatorlukta bir Osmanlı kimliği yaratmak mümkün değildi. İslamcılık da mümkün değildi. Abdülhamit tarafından desteklenen Panislamizim ise bir hayaldi. Türkçülük’e gelince Anadolu’nun cahil Türkleri kendilerini Türk saymıyordu. Halkta Türklük bilinci Cumhuriyetten sonra oluştu. Çok etnisiteli, çok dinli bir imparatorlukta ırka dayalı bir Türk ulusu yaratmak da simyacılıktan da öte bir şeydi.
Ziya Gökalp’in 1929 yılında kitaplaşan üçlü sorgulaması; Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak ne yönde bir ivme olarak nitelenmiştir?
Bugün, sorunuzdaki üç “…leşmek”ten sadece muasırlaşmak (çağdaşlaşmak) önemlidir. Hedef Avrupa’nın uygarlık düzeyine erişmektir. Batı’nın tekniğini alıp kültürüne sırtını dönmek mümkün olmadığı gibi aynı zamanda bol çıkmazlı bir çelişkidir. Çünkü uygarlık, tanesini kemirip koçanını fırlatıp atacağınız bir mısır değildir.
“Muasırlaşmak” bilimin ve aklın yöntemini ve erişim alanlarını kabul etmektir. İslam dünyasının büyük trajedisi buradadır: Hem akla ve bilime muhalefet edip bu ikiliyi İslamın doğmalarıyla çarpıştıracaksınız; hem Kuran’da, bilimsel çalışmaların ürünlerini onaylayacak ayetler arayıp bulacaksınız… Bunun mümkün olmadığına İslam dünyasındaki “vaziyetin durumu” tanıklık ediyor. Önce dinin egemenlik alanı ile dünyanın egemenlik alanındaki sınırı çizerek parselleri ayıracaksın!
Tarihte yaşamak istemediğiniz bir dönem var mı?
İstememekle olmaz. İstemediğiniz şeyle, şeylerle mücadele edeceksiniz. İstediğiniz hale getireceksiniz onu. Bana başka ülkelerde güvenlik içinde yaşamam önerildi. Elbette resmen değil. Dostlar arasında. Yaşarsam Türkiye’de yaşarım, onu kimseye bırakmam.
Türk, Türklük ve Anadolu emsal özdeşleşmesine ilişkin vargılarınız nelerdir?
Greklerin Anadolu dedikleri, Haçlı Seferleri’nden bu yana Türkiye olarak tanımlanan topraklarda yerleşik Türkiye Cumhuriyeti’nin kimlik ve pasaportuna sahip insanların yurdudur burası. Bu kimlik ve pasaporta sahip insanlara da soy ve dinine bakılmaksızın, “Türk” denir. Türklük bir ırk değildir. TC’nin pasaport ve kimliğine sahip olmaktır.
Lozan Konferansı öncesini Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa, Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay’ın gözünden nasıl aktarıyorsunuz?
Evet! Lozan öncesinde Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa Cumhuriyeti hedefliyordu. Öteki iki paşanın böyle bir hedefi yoktu. Dahası karşıydılar. Ama daha sonra, uyum sağlamasalar da kabul ettiler.
AKP’nin yaptığına iç savaş denebilir mi?
Silahsız iç savaş elbette.
Kahramanları olduğu kadar, hainleri de bol bir kitap desem haksızlık etmemiş olurum sanırım?
Kahramanın olduğu yerde her zaman hain de vardır.
Cumhuriyetin kurucu durakları olan Siyasi Devrimler, Toplumsal Devrimler ve Hukuk Devrimi başlıklarında gruplanan 15 yasadan bugün yerinde yeller estirilenleri sıralarsanız sizce hangileri başa güreşir?
Durum zor ama umutsuz değil! Anayasa ve Devrim yasaları yerinde duruyor. Cumhuriyetçi hükümet kurulunca şoför de değişmiş olur. Çağdaş şoför kontağı çevirir ve marşa basar.
Dosdoğru soralım: Kitapta üzerine yazdığınız bir dizi yazınızı bileştirdiğiniz Mahmut Esat Bozkurt’un Türk tanımı nedir?
Siz, dedikleri gibi, Bozkurt’un gerçekten ırkçı/faşist olup olmadığını soruyorsunuz bana. Bozkurt ırkçı falan değildir. Dr. Reşit Galip gibi, Şükrü Saracoğlu gibi sol ulusalcı tutumlarıyla geleneksel mürteci tayfasının düşmanlığına hedef olmuş bir devrimcidir. Onlar Cumhuriyete “Halk Cumhuriyeti” derler.
Atatürk’e doğrudan çatamayanlar bu değerli insanlara saldırmışlardır. Bunlardan birini Türk Aydınlanması ve Laiklik’te teşhir ettim. Bu kimse Sabah gazetesi yazarı Engin Ardıç oluyor. (Kitabın ikinci baskısında adı dipnotu olarak verilecek.)
Kitabın 137. sayfasında söyle bir cümle vardır: [“Ariler medeniyet kurucularıdır. İdealistlik o kuvvettir ki, Arilerin üstünlüğünü gösterir. Yahudi, Ariliğin en belirli zıddıdır. Yahudiler göçebe değil asalaktır.” Kavgam adlı kitabında Adolf Hitler mi söylüyor? Hayır efendim, Atatürk İhtilali adlı kitabında Mahmut Esat Bozkurt söylüyor.]
Dur hele: Bunları Sabah gazetesi yazıcısı Engin Ardıç, 20.2.2010 tarihli ve “Bozkurtların Bilmemnesi” başlıklı yazısında yazıyor. Alıntıladığı cümle Hitler’in Kavgam adlı kitabından alıntı.
M.E. Bozkurt, “Atatürk İhtilali I, II” (Kaynak Yayınları, 2003) adlı kitabının 50. sayfasında Hitlerciliği tanımlarken Kavgam’dan bu alıntıyı yapıyor. “Ariler medeniyet kurucularıdır. İdealistlik, o kuvvettir ki, Arilerin üstünlüğünü gösterir. Yahudi, Ariliğin en bariz zıddıdır. Yahudiler, göçebe değil sığıntıdır. Irkın muhafazası mevcudiyetinin gayesidir. Köylülük ırkın ambarı, muhafazasıdır.” (Hitler, Kavgam, III. Bölüm. Irk, Toprak ve Kan).
Kendisi az buçuk tahsil gördüğü, milletin Kavgam ve Anadolu İhtilali’ni okumadığını (kendisi de baştan sona okumamıştır) düşündüğü için asparagas yapmaktadır. Kafası bu türden yalanlarla dolu. Bir gün, birinin çıkıp yaptığı haydutluğu yakalayacağını düşünmemiştir. Devrimlere ve devrimcilere çamur atarak, CHP karşısında kabadayılık yaparak para kazanır.
Ayrıca, Dr. Abdullah Cevdet’in, Türk ırkını ıslah etmek için Avrupa’dan damızlık erkek getirtmeyi düşündüğü iftirasına, Cumhuriyet düşmanı mürtecilerin çıkardığı yalana dayanarak yazı yazacak kadar da meslek ahlakından yoksundur!
Bugün enerjinin doruklarında olacaksın. Cesaretin ve kararlılığın, seni hedeflerine daha hızlı bir şekilde ulaştırabilir. Yaşamak istediğin değişiklikleri gerçekleştirmek için fırsatlar eline geçecek; bunları değerlendirmek için içsel sesini dinlemeyi unutma. Sosyal ilişkilerde ise, yeni tanışmalar ve can alıcı diyaloglar kurabilirsin. İçindeki lideri ortaya çıkartacak fırsatlar seni bekliyor. Duygusal konularda ise, daha önceki kalıplardan kurtulmak, sana özgürlük hissi verecek. Bugün ilerlemek için gerekli olan tutku ve motivasyona sahipsin, yalnızca adım atman yeterli!
Bugün, istikrar ve maddi konular ön planda olacak. Özellikle finansal planlamalar yapma isteğin artabilir. Taahhütlerde bulunmak ve hedeflerine ulaşmak için doğru zamanı değerlendirdiğini hissedeceksin. İlişkilerinde samimiyet ve güven arayışın da yoğunlaşacak. Sevdiklerinle geçireceğin vakit, bağlarınızı kuvvetlendirecek. Biraz da kendine vakit ayırmalı, doğanın keyfini çıkararak ruhsal dinginlik sağlamalısın. Sabırlı ve kararlı tavırların bu süreçte avantaj sağlayacak. Gerçekçi adımlar atarak, geleceğin için sağlam temeller oluşturma fırsatına sahip olacaksın. Unutma ki, zafer, zamana yayılmış disiplinli çalışmaların sonucunda gelir.
İletişim ve etkileşim açısından son derece verimli bir gün. Sosyal ortamlarda kendinizi ifade etmekte zorlanmayacaksınız. Yeni tanışmalar ve ilginç sohbetler, zihinsel olarak sizi canlandıracak. Karşılaştığınız fikirler, düşünce yapınızı zenginleştirebilir. Gün içerisinde spontane gelişmeler dikkatinizi çekebilir ve yaşamınıza heyecan katabilir. Esnekliğiniz sayesinde beklenmedik durumlara kolayca adapte olacaksınız. Ancak, kararsızlık hissi de yaşayabilirsiniz; bu nedenle, düşüncelerinizi netleştirmek için kısa bir mola almanız faydalı olacaktır. İş ve günlük yaşamda sorumluluklarınızı ihmal etmemekte fayda var. Göz önünde olmak, yeteneklerinizi sergilemek için iyi bir fırsat sunuyor. Unutmayın, yaratıcılığınızı ve cesaretinizi bir araya getirerek harika sonuçlar elde edebilirsiniz.
Duyguların bugün oldukça derin her zamankinden daha yoğun hissedebilirsin. İçsel huzuru bulmak için kendine alan tanıman gerekecek. Sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek, onlarla yapacağın samimi sohbetler, seni daha iyi bir ruh haline sokabilir. Geçmişe dair düşünceler aklını meşgul edebilir; bazı anıları yeniden gözden geçirmek, duygusal yüklerinden arınmana yardımcı olabilir. Maddi konularda dikkatli olmalısın; harcamalarını kontrol altında tutmak, ileride sana fayda sağlayabilir. Yaratıcılığını ifade etmek için müzik, resim veya yazma gibi aktivitelerle uğraşman seni besleyebilir. İçsel derinliklerine inmek, kendine karşı nazik olmak bu süreçte seni rahatlatacak. Unutma, dengeyi sağlamak her zaman önemlidir.
Bugün enerjin yüksek, etrafındaki insanlarla olan etkileşimlerin olumlu ve canlandırıcı olabilir. Kendini ifade etme biçimin, karizmatik ve ikna edici bir şekilde öne çıkıyor. Sanatsal yönlerin, projelerde küçük dokunuşlarla büyük değişimler yaratmana olanak tanıyor. İçinde bulunduğun sosyal ortamlarda dikkatleri üzerine çekebilir, liderlik özelliklerinle ön plana çıkabilirsin. Ancak başkalarını dinlemek ve empati kurmak da önemli. Geçmişte yaşanan bazı konular gün yüzüne çıkabilir; onları yapıcı bir bakış açısıyla ele alman, gelişim fırsatları sunacaktır. İçsel huzurunu bulmak için biraz zamana ve doğaya ihtiyaç duyabilirsin. Unutma, kendi olmanın en güzel yolu, başkalarının fikirlerine de değer vermekten geçiyor.
Günlük yaşamında detaylara verdiğin önem, mükemmel sonuçlar elde etmeni sağlayacak. Disiplinli yaklaşımın her alanda fark yaratmana olanak tanıyor. Sağlığınla ilgili konulara dikkat etmen, kendini daha enerjik hissetmene yardımcı olabilir. İş yerinde, ekip ruhunu ön planda tutman, projelerdeki başarını artıracaktır. Kendi ihtiyaçlarına öncelik vermek, içsel huzurun için faydalı olabilir. Yakın ilişkilerde ise empati yeteneğin, bu dönemde daha da değerli hale geliyor. Duygusal bağları güçlendirmek için zaman ayırmak, senin için kazançlı çıkmanı sağlayacak. Unutma, bazen mükemmeliyet arayışın, anı yaşamanı engelleyebilir; dengeyi bulmak önemli.
Bugün, ilişkilerinize ve sosyal etkileşimlerinize odaklanma zamanı. Karşılaştığınız insanlarla kurduğunuz bağlarınız derinleşebilir. Duygusal denge arayışınız, başkalarıyla olan bağlantılarınızı güçlendirecek ve daha anlayışlı olmanızı sağlayacak. Özellikle sevdiğiniz insanlar ile aranızdaki iletişim önem kazanıyor. Herhangi bir yanlış anlamayı gidermek için iletişim kurmaktan çekinmemelisiniz. Küçük bir çatışma veya anlaşmazlık, samimi bir diyalogla kolayca çözülebilir. İçsel huzurunuzu sağlamak adına, kendi duygularınızı da gözden geçirmeyi ihmal etmeyin. Ayrıca sanatsal yönünüzün açığa çıkmasına olanak tanıyacak fırsatlar bulabilirsiniz; belki bir sergi ziyaretine ya da yaratıcı bir projeye yönelmek isteyebilirsiniz. Kendi içsel güzelliğinizi ve estetik algınızı ifade etmek bugün keyifli olabilir. Arkadaşlarınızla geçireceğiniz zaman, ruh halinizi olumlu yönde etkileyecektir. Tüm bu etkileşimler, gününüzün renklenmesini sağlayacak ve içsel dünyanıza uyum katacaktır.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin güçlü bir biçimde ortaya çıkacağı bir dönemdesin. İçsel dünyana dönmek ve hislerini anlamak için mükemmel bir zaman. Geçmişte yaşadığın deneyimlerinle yüzleşmek, seni yeni bir anlayışa yönlendirebilir. Kendi içsel gücünün farkına vararak, başkaları üzerinde olumlu bir etki yaratma potansiyelin yüksek. Bugün, ilişkilerinde güven duygusu ön planda olacak. İş veya arkadaşlık ortamında yaşadığın gerilimi çözmek için şeffaf ve cesur bir iletişim kurabilirsin. Duygusal bağlarını derinleştirme fırsatı bulabilirsin; açık kalplilik, bu bağları güçlendirecektir. Maddi konularda dikkatli olman gereken bir süreçtesin. Plan yaparken ve harcamalarını yönetirken temkinli davran. Büyük harcamalardan kaçınmak, ilerideki hedeflerin için önemli bir adım olabilir. Sağlığın da bugün biraz öne çıkabilir. Dinlenmek, bedenine zaman ayırmak ve ruhsal beslenmeye yönelmek, senin için ferahlatıcı olacaktır. Kendi içsel huzurunu bulmaya yönelik adımlar atabilirsin. Unutma, içindeki potansiyeli keşfetmek her zaman yeni kapılar açacaktır.
Maceraya doymak bilmeyen bir ruh hâline sahipsin; içindeki keşif arzusu, yeni deneyimlere yönelmeni sağlıyor. Bugün, daha önce düşünmediğin bir konuda cesur adımlar atabilirsin. Sosyal ortamlardaki etkileşimlerin, heyecan verici fırsatlar doğurabilir. Yeni insanlarla tanışma isteğin artarken, bu ilişkilerden ilham alabileceğin durumlar oluşabilir. İçsel özgürlüğünü hissetmek, seni daha yaratıcı ve dinamik bir ruh hâline sokacak. Gelecek ile ilgili hayallerini gerçeğe dönüştürmek için neden bekleyesin? Yıldızlar, cesaret ve özgüvenle dolu adımlar atmanı destekliyor. Bugün için akışta kal ve yüreğinin sesine kulak ver; yeni ufuklar seni bekliyor.
Bugün, hayatının farklı alanlarında disiplin ve azimle ilerlemek için mükemmel bir zaman. Hedeflerine olan bağlılığın artarken, kararlılığın etrafındaki insanlara da ilham verecek. İş yerinde beklenmedik fırsatlar karşına çıkabilir; bunları değerlendirirken pratik zekanı kullanman faydalı olacak. İletişimlerde dikkatli olmalısın, zira bazı diyaloglar yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Kendine zaman ayırmayı unutmamalısın; içsel huzurunu sağlamak için doğa yürüyüşü gibi basit aktiviteler bile faydalı olabilir. Özel ilişkilerinde güven ve sadakat duygusunu ön plana çıkarmak, bağlarını güçlendirecek. Bugün, kendine duyduğun güvenin artması, yeni başlangıçlar için cesaret verebilir. Unutma, sabrın ve çalışkanlığın her zaman karşılık bulur.
Bugün, zihin açıcı ve yenilikçi düşünceler ön planda. İçsel yaratım gücün artış gösterirken, alışılmışın dışına çıkmanın tam zamanı. Sosyal çevrendeki insanlarla güçlü bağlar kurabilir ve ilham verici fikir alışverişleri yapabilirsin. Geniş bir perspektiften bakarak, sorunlarına farklı çözümler bulabilirsin. Hislerin ve sezgilerinle kendini daha iyi ifade edeceğin bir dönemdesin. Duygusal bağların güçlenebileceği gibi, yeni arkadaşlıklar da geliştirebilirsin. Kendine güvenerek yola çıkarsan, seni bekleyen fırsatlar var. Ancak, başkalarına karşı duyarlılığı artırmak ve empati göstermek önemli olacak. Bugün, içsel özgürlüğüne ve bireyselliğine odaklanmak, seni daha da güçlü kılacak.
Duygusal derinlikler içinde kaybolacak, sezgilerinle güçlü bağlantılar kuracaksın. İçsel huzuru ararken, ruhsal anlamda beslenmeye ihtiyacın var. Yaratıcılığın zirveye çıkacak; sanatsal projeler veya yeni hobiler keşfetmek için harika bir zaman dilimi. İnsanlarla olan ilişkilerinde empati yeteneğin sayesinde derin bağlar kurabilirsin. Ancak, aynı zamanda sınır koymayı unutmaman gerektiğini hissetmelisin; başkalarının beklentilerine çok fazla kapılmamalısın. İçsel sesini dinleyerek karar alırsan, yolunda daha sağlam adımlar atacaksın. Hayal gücünle beraber yaratıcılığını kullanmak için uygun fırsatlar seni bekliyor. Kalbini açık tut ve sezgilerini takip et; hayatında güzel sürprizlerle karşılaşabilirsin.
