1
Özdemir İnce, yakın tarihimize ve günümüze ilişkin toplumsal, sosyal, siyasi alanlarda bütünlenen yazılarından oluşan Türk Aydınlanması ve Laiklik (Sia Kitap) isimli kitabının ilk bölümünde, Tanzimat’tan Birinci Meşrutiyet’e, İttihat Terakki’den Cumhuriyetin ilanına ve Cumhuriyet Devrimlerine kadar aydınlanma mücadelesinin siyasi ve ideolojik temellerini inceliyor. İkinci bölümde ise aydınlanmanın temeli olarak laikliğe ve özellikle AKP döneminde Türk siyasetinin laiklik karşıtı faaliyetlerine ışık tutuyor. Özdemir İnce ile kitabı üzerine konuştuk.
Yazılarınızın hangi tarih aralıklarında yayımlandığını sorarak başlayalım söyleşimize?
Kitapta 23 Nisan 2012 – 2 Haziran 2014 tarihleri arasında Aydınlık’ta yayımlanan yazılar yer alıyor. Bu fırsattan yararlanarak bir derdimi açmak istiyorum: Şairliğimle ilgi bir doktora tezi yazıldı, Dr. Soner Akpınar yazdı. Celal Soycan ve Metin Cengiz inceleme kitapları yazdılar. Ama bunların dışında dişe dokunur bir eleştiri yazısı yok. Oysa her biri 500-600 sayfalık 4 cilt olarak Tekin Yayınevi tarafından yayımlanacak 70 yıllık bir “yapıt” söz konusu.
Dört kuramsal (poetika) kitabım üzerine tek yazı yayımlanmadı. Gazetelerde yayımlanan makalelerin toplandığı kitaplar hakkında tek yazı yazılmadı. Düşünce yazılarından korkuluyor ülkemizde. Yazmak için belki de ölmemi bekliyorlar. Çeviri yapmayı, programım tamamlanınca, yıllar önce bırakmıştım. Şiir yazmayı da 2019 yılında, Gençler İçin 50 Turfanda Miir’in yayımlanmasıyla bıraktım. Bu söyleşi ile kitaplarım hakkında söyleşi faslını da bırakıyorum. Yeter artık!
Yusuf Akçura’nın 1904 tarihli 32 sayfalık makalesinde irdelediği üç temel yöntem; Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük çerçevesinde “Üç Tarz-ı Siyaset”in önemini nasıl yorumluyorsunuz?
Üç Tarz-ı Siyaset 1904 yılında yayımlandığı zaman önemli bir kitaptı. Günümüzde de tarihsel bir önemi var. Çokuluslu, çok dinli ve kültürlü bir imparatorlukta bir Osmanlı kimliği yaratmak mümkün değildi. İslamcılık da mümkün değildi. Abdülhamit tarafından desteklenen Panislamizim ise bir hayaldi. Türkçülük’e gelince Anadolu’nun cahil Türkleri kendilerini Türk saymıyordu. Halkta Türklük bilinci Cumhuriyetten sonra oluştu. Çok etnisiteli, çok dinli bir imparatorlukta ırka dayalı bir Türk ulusu yaratmak da simyacılıktan da öte bir şeydi.
Ziya Gökalp’in 1929 yılında kitaplaşan üçlü sorgulaması; Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak ne yönde bir ivme olarak nitelenmiştir?
Bugün, sorunuzdaki üç “…leşmek”ten sadece muasırlaşmak (çağdaşlaşmak) önemlidir. Hedef Avrupa’nın uygarlık düzeyine erişmektir. Batı’nın tekniğini alıp kültürüne sırtını dönmek mümkün olmadığı gibi aynı zamanda bol çıkmazlı bir çelişkidir. Çünkü uygarlık, tanesini kemirip koçanını fırlatıp atacağınız bir mısır değildir.
“Muasırlaşmak” bilimin ve aklın yöntemini ve erişim alanlarını kabul etmektir. İslam dünyasının büyük trajedisi buradadır: Hem akla ve bilime muhalefet edip bu ikiliyi İslamın doğmalarıyla çarpıştıracaksınız; hem Kuran’da, bilimsel çalışmaların ürünlerini onaylayacak ayetler arayıp bulacaksınız… Bunun mümkün olmadığına İslam dünyasındaki “vaziyetin durumu” tanıklık ediyor. Önce dinin egemenlik alanı ile dünyanın egemenlik alanındaki sınırı çizerek parselleri ayıracaksın!
Tarihte yaşamak istemediğiniz bir dönem var mı?
İstememekle olmaz. İstemediğiniz şeyle, şeylerle mücadele edeceksiniz. İstediğiniz hale getireceksiniz onu. Bana başka ülkelerde güvenlik içinde yaşamam önerildi. Elbette resmen değil. Dostlar arasında. Yaşarsam Türkiye’de yaşarım, onu kimseye bırakmam.
Türk, Türklük ve Anadolu emsal özdeşleşmesine ilişkin vargılarınız nelerdir?
Greklerin Anadolu dedikleri, Haçlı Seferleri’nden bu yana Türkiye olarak tanımlanan topraklarda yerleşik Türkiye Cumhuriyeti’nin kimlik ve pasaportuna sahip insanların yurdudur burası. Bu kimlik ve pasaporta sahip insanlara da soy ve dinine bakılmaksızın, “Türk” denir. Türklük bir ırk değildir. TC’nin pasaport ve kimliğine sahip olmaktır.
Lozan Konferansı öncesini Mustafa Kemal Paşa, İsmet Paşa, Kâzım Karabekir ve Rauf Orbay’ın gözünden nasıl aktarıyorsunuz?
Evet! Lozan öncesinde Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa Cumhuriyeti hedefliyordu. Öteki iki paşanın böyle bir hedefi yoktu. Dahası karşıydılar. Ama daha sonra, uyum sağlamasalar da kabul ettiler.
AKP’nin yaptığına iç savaş denebilir mi?
Silahsız iç savaş elbette.
Kahramanları olduğu kadar, hainleri de bol bir kitap desem haksızlık etmemiş olurum sanırım?
Kahramanın olduğu yerde her zaman hain de vardır.
Cumhuriyetin kurucu durakları olan Siyasi Devrimler, Toplumsal Devrimler ve Hukuk Devrimi başlıklarında gruplanan 15 yasadan bugün yerinde yeller estirilenleri sıralarsanız sizce hangileri başa güreşir?
Durum zor ama umutsuz değil! Anayasa ve Devrim yasaları yerinde duruyor. Cumhuriyetçi hükümet kurulunca şoför de değişmiş olur. Çağdaş şoför kontağı çevirir ve marşa basar.
Dosdoğru soralım: Kitapta üzerine yazdığınız bir dizi yazınızı bileştirdiğiniz Mahmut Esat Bozkurt’un Türk tanımı nedir?
Siz, dedikleri gibi, Bozkurt’un gerçekten ırkçı/faşist olup olmadığını soruyorsunuz bana. Bozkurt ırkçı falan değildir. Dr. Reşit Galip gibi, Şükrü Saracoğlu gibi sol ulusalcı tutumlarıyla geleneksel mürteci tayfasının düşmanlığına hedef olmuş bir devrimcidir. Onlar Cumhuriyete “Halk Cumhuriyeti” derler.
Atatürk’e doğrudan çatamayanlar bu değerli insanlara saldırmışlardır. Bunlardan birini Türk Aydınlanması ve Laiklik’te teşhir ettim. Bu kimse Sabah gazetesi yazarı Engin Ardıç oluyor. (Kitabın ikinci baskısında adı dipnotu olarak verilecek.)
Kitabın 137. sayfasında söyle bir cümle vardır: [“Ariler medeniyet kurucularıdır. İdealistlik o kuvvettir ki, Arilerin üstünlüğünü gösterir. Yahudi, Ariliğin en belirli zıddıdır. Yahudiler göçebe değil asalaktır.” Kavgam adlı kitabında Adolf Hitler mi söylüyor? Hayır efendim, Atatürk İhtilali adlı kitabında Mahmut Esat Bozkurt söylüyor.]
Dur hele: Bunları Sabah gazetesi yazıcısı Engin Ardıç, 20.2.2010 tarihli ve “Bozkurtların Bilmemnesi” başlıklı yazısında yazıyor. Alıntıladığı cümle Hitler’in Kavgam adlı kitabından alıntı.
M.E. Bozkurt, “Atatürk İhtilali I, II” (Kaynak Yayınları, 2003) adlı kitabının 50. sayfasında Hitlerciliği tanımlarken Kavgam’dan bu alıntıyı yapıyor. “Ariler medeniyet kurucularıdır. İdealistlik, o kuvvettir ki, Arilerin üstünlüğünü gösterir. Yahudi, Ariliğin en bariz zıddıdır. Yahudiler, göçebe değil sığıntıdır. Irkın muhafazası mevcudiyetinin gayesidir. Köylülük ırkın ambarı, muhafazasıdır.” (Hitler, Kavgam, III. Bölüm. Irk, Toprak ve Kan).
Kendisi az buçuk tahsil gördüğü, milletin Kavgam ve Anadolu İhtilali’ni okumadığını (kendisi de baştan sona okumamıştır) düşündüğü için asparagas yapmaktadır. Kafası bu türden yalanlarla dolu. Bir gün, birinin çıkıp yaptığı haydutluğu yakalayacağını düşünmemiştir. Devrimlere ve devrimcilere çamur atarak, CHP karşısında kabadayılık yaparak para kazanır.
Ayrıca, Dr. Abdullah Cevdet’in, Türk ırkını ıslah etmek için Avrupa’dan damızlık erkek getirtmeyi düşündüğü iftirasına, Cumhuriyet düşmanı mürtecilerin çıkardığı yalana dayanarak yazı yazacak kadar da meslek ahlakından yoksundur!
Bugün enerjilerin yüksek ve dinamik olduğu bir gün. İçindeki tutkuyu dışa vurmak için harika bir fırsatla karşılaşabilirsin. Hedeflerine odaklanman, kararlılığınla birleştiğinde, seni başarıya taşımakta büyük bir rol oynayabilir. Ancak, sabırsızlık ve acelecilik gibi hisler, iletişimde yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Sakin kalmak ve düşüncelerini net bir şekilde ifade etmek bu noktada önemli. İlişkilerinde yenilikler ve sürprizlerle dolu anlar yaşayabilirsin. Cesur adımlar atarak sosyal ortamlarda kendini göstermek ve yeni bağlantılar kurmak için ideal bir zaman. Sadece iç sesini dinlemeyi unutma ve kalbinin sesine kulak ver. Bu, hem kişisel gelişimin hem de ilişkilerin için faydalı olacaktır.
Kararlılığın ve azminin vurgulandığı bir dönemdesin. Bugün, hedeflerine ulaşma konusundaki kararlılığın her zamankinden daha belirgin olacak. Maddi konularda kendini güvende hissetmeye yönelik adımlar atabilirsin. Çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin, sağlam ve güvenilir temellere oturmuş durumda. Özellikle sevdiğin kişilerle vakit geçirmek için güzel fırsatlar ortaya çıkabilir. Sanat ve estetik konularına duyduğun ilgi artarken, yaratıcılık potansiyelin de yaslanıp duruyor. Kendini ifade etme yollarını keşfetmekten kaçınma. Kendi iç dünyanda, kendine verdiğin sözleri yerine getirmek için etkili bir zaman dilimindesin. İlişkilerinde samimiyetine zarar verebilecek herhangi bir yanlış anlamadan kaçınmalı, açık iletişim kanallarını kullanmalısın. Zorlayıcı durumlarda bile sabrını koruyarak, güvenli limanlardan uzaklaşmamaya dikkat et.
Bugün iletişim becerilerin ön planda olacak. Sosyal çevrende dikkat çekmek için iyi bir fırsatla karşılaşabilirsin. Yeni bağlantılar kurmak, fikirlerini paylaşmak ve tartışmalara katılmak için harika bir enerji var. Zihnindeki soruları çözmek için yenilikçi düşünceler geliştirebilirsin. Aynı zamanda, yakın ilişkilerinde biraz daha sabırlı olman ve dinlemeye yönelmen faydalı olabilir; bu, yanlış anlamaların önüne geçecek. İçsel bir yolculuğa çıkma isteğin de artabilir. Duygularını keşfetmek ve kendini daha iyi anlamak için bu fırsatı değerlendirmek, sana yeni bakış açıları kazandıracak. Unutma, bugün kelimelerin, kaleminin ve düşüncelerinin gücünü müjdeliyor; paylaşmaktan çekinme.
Duygusal derinliklerinizi keşfetmek için ideal bir gün. İçsel sesinize kulak verin; sezgileriniz bugün sizi doğru yola yönlendirecek. Ailevi bağlarla ilgili bazı önemli konuşmalar gündeme gelebilir. Kalbinizden geçenleri ifade etmeniz, bu ilişkileri güçlendirmek için faydalı olacaktır. Duygusal olarak hassas olduğunuz bir dönemde, kendinize karşı nazik olmayı unutmayın. Yaratıcı projelere yönelmek ve sanatsal aktivitelerde bulunmak, ruh halinizi iyileştirebilir. Kendinizi, sevdiklerinizin yanında bulmak ve birlikte vakit geçirmek keyif verecek. Hayatın getirdiği küçük anların kıymetini bilin; bu anlar sizi besleyecek. Kendinizi özel hissetmek için kendinize zaman ayırmayı ihmal etmeyin.
Bugün, içindeki liderlik ve yaratıcılık ateşi alevleniyor. Kendine olan güvenin artarken, çevrendekileri de etkileyebilirsin. Yeni projelere adım atma isteği duyabilir, enerjini bu yönlerde yoğunlaştırabilirsin. İletişim konularında dikkatli olmalısın; bazen kendini ifade etmek, düşündüğünden daha fazla çaba gerektirebilir. Romantik ilişkilerde samimiyet ön planda; kalpten gelen hislerini paylaşmak, bağlarını güçlendirebilir. Ancak, aşırı gurur ve ukalalık duygusundan uzak durmak, ilişkilerini zedeleyebilir. Bugün, kendin olmanın tadını çıkarırken, başkalarına ilham vermekten çekinme. Kendi pırıltını yayma zamanı, gökyüzünde parlayabilir.
Bugün detaylara odaklanma isteği güçlü. Gözlemlerinizle çevrenizdeki her şeyi sorgulama ihtiyacı hissedebilirsiniz. Mükemmeliyetçi duygular, sizi geçici bir kaygı içine sokabilir; bu nedenle kendinize karşı nazik olun. İletişim alanında küçük sorunlarla karşılaşmanız olası. Basit ifadeler kullanarak netlik sağlamak önemli. İş hayatındaki sorunlara pratik çözümler geliştirebilir, planlarınızı daha işlevsel hale getirebilirsiniz. Duygusal anlamda derin düşüncelere dalabilir, insanlarla kurduğunuz bağların önemini yeniden değerlendirebilirsiniz. Kendinizi geliştirmek için harika bir zaman; yeni bilgiler edinmek, hobilerinize yönelmek iyi gelecektir. Unutmayın, sabırlı olmak ve akışa uyum sağlamak, bu dönemi daha verimli geçirmenize yardımcı olacak.
Dengede kalma arzusu ve huzur arayışın ön planda. İlişkilerinde uyumu sağlamak için çaba gösterebilir, başkalarının fikirlerine açık olabilirsin. Sosyal ortamda kendini daha fazla ifade etme fırsatı bulacak, yeni bağlantılar kurabileceksin. Estetik ve sanatsal konulara yönelik ilgin artacak, yaratıcılığını ortaya koymaktan çekinmeyeceksin. Bazen kararsızlık hissi seni etkileyebilir, bu anlarda iç sesini dinlemen önemli olacak. Kendini sevdiklerinle vakit geçirmeye yönlendirebilir, güzel anılar biriktireceksin. Bugün, iç huzurunu sağlamak adına meditasyon ya da doğada kısa bir yürüyüş iyi gelebilir.
Bugün derin duyguların ön planda olduğu bir gün. İçsel dünyanda yoğunlaşma hissedebilirsin; bu, geçmişle ilgili düşünceler veya var olan ilişkilerinde sorgulamalar yaratabilir. Güçlü sezgilerin sayesinde olayların arkasındaki gerçekleri anlama yeteneğin artıyor. Gizliliğin senin için her zamankinden daha önemli hale gelebilir. Sosyal etkileşimlerde, öncelikle kendini koruma güdüsü ağır basabilir. Yakın ilişkilerinde açık yüreklilik göstererek, hislerini paylaşmak seni daha güçlü kılabilir.Kendine dönerek, içsel huzurunu bulmak için zaman ayırmak faydalı olacaktır. Yeni bir denge arayışı içinde olabilirsin. Finansal konularda temkinli davranman gereken bir dönemdesin; harcamalarını kontrol altında tutmak, yarınlar için faydalı olacaktır. Akşam saatlerinde sevdiklerinle bir araya gelmek, ruhsal bir rahatlama sağlayabilir. Bu gün, sezgilerini dinlemek ve içsel sesine güvenmek için güzel bir fırsat sunuyor.
Yeni maceralara ve keşiflere olan tutkun bu dönemde zirveye çıkıyor. İçsel motivasyonun seni yeni hedeflere yönlendirecek, bu yüzden cesur adımlar atmak için harika bir zaman. Sosyal çevrende kendini ifade etmekten çekinme; yeni bağlantılar kurmak, ilham verici insanlarla bir araya gelmek kimliğini yeniden şekillendirebilir. Duygusal olarak biraz dalgalı hissedebilirsin; içsel dengeyi bulmaya çalışmak önemli. Yaratıcılığın yüksek olduğu bu süreçte, sanatsal bir proje ya da hobi ile ilgilenmek ruh halini olumlu etkileyebilir. Yalnızca fiziksel değil, zihinsel ve spiritüel bir yolculuğa çıkmayı da düşünebilirsin. Gelecek hakkında büyük hayaller kurman, seni motivasyon dolu bir enerji ile sarabilir. Kendi iç sesini dinleyerek, hedeflerine ulaşmak için gerekli adımları atabilirsin. Aynı zamanda, finansal konularda bazı fırsatlar karşına çıkabilir; gözünü dört açmanı tavsiye ederim. Unutma, hedeflerine ulaşmak için çevrenden alacağın destek de büyük bir ivme kazandırabilir.
Bugün, sorumluluklar ve hedeflerinle ilgili güçlü bir motivasyon hissedeceksin. İş hayatında önemli adımlar atmak için hazırlıklı olabilirsin. Disiplinli yaklaşımın, diğerlerinin dikkatini çekebilir ve seni lider konumuna getirebilir. Ancak, karamsar düşüncelerden uzak durmakta fayda var; zira gerçekleri aşırı büyütme eğiliminde olabilirsin. Kendi içindeki potansiyelin farkına varacak ve kararlılıkla ilerleyeceksin. Ailenle veya yakın arkadaşlarınla yapacağın sohbetler, duygusal bağlarını güçlendirecek ve birlikte yeni projeler üzerine düşünmenize olanak tanıyacak. Kendine zaman ayırmayı ihmal etme; zira meditasyon veya doğada kısa bir yürüyüş, zihinsel ve fiziksel sağlığını olumlu yönde etkileyecektir. Geleceğe dair hayallerini netleştirebilir, yol haritanı oluşturabilirsin. Kısacası, bugünü verimli değerlendirmek ve öz disiplini korumak senin elinde.
Bugün yaratıcı enerjilerle dolu bir gün seni bekliyor. Kendini ifade etme arzun artacak ve bu durum, sosyal çevrendeki insanlarla etkileşimlerini derinleştirecek. Arkadaşlarınla ya da sevdiklerinle keyifli anlar paylaşabilir, yeni projeler hakkında ilham alabilirsin. Beklenmedik bir teklif ya da fırsat kapını çalabilir; bu, kariyer ya da hobilerine dair önemli bir adım atmana vesile olabilir. Duygusal anlamda özgür hissetmek isteyeceksin. İçsel huzurunu yeniden bulmak için yalnız kalmak, meditasyon yapmak ya da doğayla vakit geçirmek sana iyi gelecektir. Yeniliklere açık ol; zihin yapındaki esneklik, birçok imkânın kapısını aralayabilir. İletişim yeteneklerini kullanarak başkalarıyla olan bağı güçlendirmek, ruh halini olumlu yönde etkileyecek. Unutma, serbest düşünceyen ve alışılmadık yaklaşımların, bugün hayatına renk katacak.
Duyguların derinlemesine hissedileceği bir gün. İçsel sorgulamalar yapabilir, geçmişe dönme ihtiyacı hissedebilirsin. Yaratıcılığın ön planda olacak, sanatsal projelere yönelmek için harika bir zaman. İçsel huzurun kaybı veya kararsızlık hissi gün içerisinde seni rahatsız edebilir; bu hislerle yüzleşmek önemli. Özellikle güvendiğin kişilerle olan iletişimini güçlendirmeye çalışmalısın; destek aramakta sakınca yok. Hayal gücün yüksek, bu nedenle yaratıcı projeler için doğru bir atmosferdesin. Ancak dikkatin dağılabilir, bu yüzden odaklanmaya çalış. Farklı bakış açıları edinmek, içsel dengeyi bulmanda yardımcı olabilir. Kalp konularında bir hayat dersi ya da sürprizi karşına çıkabilir; açık fikirli ol ve cesaretle yaklaş. Unutma, belki de bu duygusal dalgalanmalar, seni asıl hedeflerine ulaştıracak bir fırsattır.
