1
Osmanlı topraklarında alanda yapılan en eski halk müziği kayıtlarını yapan Hubert Pernot ve Felix von Luschan’ın konuyla ilgili çalışmaları ilk kez tüm detaylarıyla Türkçe literatüre girdi. Pernot’nun 1898-99’da Sakız Adası’nda Yunan dili araştırmaları kapsamında Rum köylülerden kaydettiği ezgilerin Bâbı Âli’den Fransız besteci Ravel’e uzanan hikâyesi çok ilginç. Luschan’ın arkeoloji araştırmaları için gittiği Zincirli’de Ermeni delikanlı Avedis’ten kaydettiği Türkçe halk şarkılarında tanıdık ezgilere, özellikle İstanbul Türküsü olarak bildiğimiz Üsküdar’a Gider İken’e rastlamak şaşırtıcı. Edison fonografıyla taşrada yapılan bu kayıtlarla dönemin müzik üretimi, ses arşivleri ve bilim-sanat ortamlarına dair her şey didik didik araştırılmış. “Fonograf Alanda-Erken Dönem Karşılaştırmalı Müzikoloji Çalışmaları ve Türkiye” başlıklı çalışma, bu güçlü içerikle ulusal ve uluslararası literatürde pek çok açıdan ilk olma özelliğine sahip.
Berlin, Fransa, Yunanistan ve Türkiye’yi içeren bölgedeki çalışmaları Türk okuyucusuyla buluşturanlar ise Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (MSGSÜ) İstanbul Devlet Konservatuvarı Müzikoloji Bölümü’nden bir ekip. Bu ekipten araştırma görevlisi Nihan Tahtaişleyen sorularımızı yanıtladı:
Pandemi döneminde böyle geniş kapsamlı bir çalışma nasıl yapıldı?
Kitabın fikir annesi Elif Damla Yavuz, ben ve Erdener Önder bir süredir yabancı araştırmacıların Osmanlı coğrafyası ve Anadolu köylerinde yaptıkları kayıtlar üzerine çalışıyoruz. 2019’da dünyanın en kapsamlı ve eski ses arşivi olan Berlin Fonogram Arşivi’nde 7 ay araştırma yaptım. Elif zaten yıllardır Alman araştırmacıların yaptığı çalışmalara hâkim ve yaptığı çevirilerle alana sürekli katkı sağlayan bir müzikolog. Ela Alpman, Divin Gençoğlan ve İdil Özcan da başlangıçta Fransızca ve İngilizce temel metinleri çevirmekle bu kitaba katkı sağlayacak iken hepimizin dizginlenemez merakıyla iş büyüdü. Berlin ve Paris’teki ses arşivleriyle görüşüldü, Yunanistan’daki akademisyenlerle ilişki kuruldu. Bulduklarımız sonucunda bu çalışmayı genişletmek ve kitaba dönüştürmek, literatüre katmak boynumuzun borcu oldu. Erdener de hem arşiv çalışan bir etnomüzikolog hem de Berceste Yayınevi sahibi olarak tam destek verdi. Yani temeli çok önceden atılmış ama salgın döneminde bir bölümü sonlandırılmış bir çalışma. Dahası da gelecek…
Kitabın başlığı akademik olduğu için uzman olmayan okuru korkutuyor ama dili sade ve sunulan belgeler çok etkileyici. Okur bu kitapta ne bulacak?
Evet, akademik bir çalışma ama korkutucu değil. Biz daha çok 20. yüzyılda Avrupa’da ses arşivlerindeki bilim ve sanat ortaklıklarını, Türkiye’nin bu ortaklıktaki yerini gösteren bir fotoğraf çektik. Bu fotoğrafta her okuyucu, kendine göre bir detay görecek ve istediği çerçevede bu bilgileri kullanabilecek. Dili de sade. Müzikolog olmayanların da müzikle ilişkisini başka bir boyuta taşıyabileceğimize inanıyorum. Türkiye’de ilk kez yayımlanan eski halk müziği notalarını gören müzisyen dostlarım, iyi birer tarih okuyucusu olan arkadaşlarım hatta sosyolog, arkeolog ve arşiv çalışan sanatçılardan da olumlu dönüşler aldık. Arşiv kayıtları, notalar, fotoğraflar, Osmanlıca, Fransızca, Almanca ilk elden belgeler, kitapta çok malzeme var… Okuması zor olmasa da okuyucuyu bilgi bombardımanına tuttuğumuz için arada soluklanmak gerekebilir.
Osmanlı topraklarındaki halk müziği kayıtlarını neden Türkiye’deki arşivlerde değil de yabancı arşivlerden buluyoruz?
Ne yazık ki Türkiye’de koleksiyonuna kolayca ulaşabileceğimiz kurumsal bir ses arşivi yok. İlgili kurumlar Avrupa’daki gibi yeterli devlet desteğine sahip değil ya da isteksiz ve içe kapalılar. Bu malzemeye erişmek istediğinizde girişiminiz olumsuz sonuçlanıyor. Yine de ticari şirketler, kişiler üzerinden hareket ederek bazı arşiv kayıtlarını yayımlayabiliyor. Bu konuya dikkat çekmek için Berlin, Viyana ve Paris’teki ses arşivleriyle ilgili detaylı bilgi aktardık kitapta. Avrupa, ses arşivlerini tarihsel insanlık hazinesi olarak görüyor. Türkiye’de de bu bilinci ön planda tutmak gerek.
Diğer taraftan Türkiye’de uzun yıllar başka dillerdeki halk müzikleri kayıtları göz ardı edildi. Rumca, Ermenice, Kürtçe, Süryanice gibi bu toprakların zenginliğini gösteren ezgilere dair kayıtlar hep yabancılar tarafından yapıldı, Avrupa ve Amerika’daki arşivlere taşındı. Farklı dillerde olsa da halk ezgileri bu topraklarda yaşayan kültürlerin buluştuğu ortak bir payda. Bu sebeple Sakız Adası’nda Pernot’nun yaptığı Rumca kayıtlar ve Luschan’ın Zincirli’de yaptığı Türkçe ve Kürtçe kayıtları tarihimize işlemek önemliydi. “Üsküdar’a Gider İken’in geniş bir coğrafyadaki dolaşımını görmek şaşırtıcı, onu 12 yaşındaki Avedis’ten dinlemek keyif verici aynı zamanda…
Nasıl geri dönüşler aldınız?
Bizim alanımızda çalışmalarıyla literatüre katkı sağlayan hoca ve meslektaşlarımızın hepsinden gerek yazılı gerek sözlü olarak övgü dolu geri dönüşler aldık. Berlin Fonogram Arşivi’nin yönetimi, Almanya ve Amerika’da arşiv çalışan bazı müzikologlar yayının ardından yeni önerilerle geldi, kitabı Türkçe de olsa kurumsal ve kişisel arşivlerine aldılar. Türkiye’nin önde gelen üniversite ve kütüphaneleri de kitabı hemen edindi. Değerli klasik kemençe üstadı Derya Türkân en çok heyecanlanan müzisyenlerden oldu. Beni en çok şaşırtan ise konuya uzak olduğunu düşündüğüm caz müzisyenleri dostlarım Çağrı Sertel ve Eylül Biçer’in ilgisi oldu. Özellikle kitabın içinde yer alan ve ilk kez yayımlanan notaların, tarihin derinliklerindeki sesleri bugüne taşıyor oluşu icracıları epey heyecanlandırıyor. İsteyenler kitabı bercesteyayinevi.org adresinden online edinebilir. Çok yakında bu kitaptaki detaylardan başkaca sesli ve yazılı kaynakları müzikseverlere ve akademi camiasına sunacağımızı da eklemek isterim.
Bugün enerjin oldukça yüksek, bu da seni yeni girişimlere teşvik ediyor. İlişkilerde cesur adımlar atabilirsin; duygularını açıkça ifade etmekten çekinme. İş yaşamında ise, yaratıcılığın sayesinde dikkat çekici fikirlerle karşına çıkarak etrafındaki insanları etkilemeyi başaracaksın. Ancak, düşüncelerini başkalarına aktarırken aceleci olmamaya dikkat et. Fiziksel aktivitelerle enerjini dengeleyebilirsin; spor yaparak hem ruh halini iyileştirebilir hem de vücudunu canlandırabilirsin. Günün ilerleyen saatlerinde, beklenmedik bir haber alabilirsin; bu, kısa vadeli planlarını yeniden gözden geçirmeni sağlayacak. Belirsizliklerden korkma; risk almayı seviyorsun ve bu konuda dünyayı daha heyecan verici hale getirebilirsin.
Bugün, dayanıklılık ve sabırlı yaklaşımınız ön plana çıkıyor. Maddi konularda şansınızın artması, yeni fırsatlarla karşılaşmanıza yol açabilir. İçsel huzurunuzu sağlamak için kişisel alanınıza ve konforunuza odaklanmak isteyeceksiniz. İlişkilerde ise sevgi dolu ve destekleyici bir tutum, çevrenizdekilerin size daha yakın hissetmesine neden olacak. Sakin kalmayı başardığınız sürece, hem iş hayatında hem de sosyal bağlantılarda olumlu gelişmeler yaşayabilirsiniz. Kendinize güvendiğiniz sürece engelleri aşma konusunda kararlılığınız, ilerlemenize destek olacak. Sağlık konularında da dikkatli olmalı, dengeli bir yaşam sürmeye özen göstermelisiniz. Alışveriş konusunda sezgilerinize güvenin, bütçenizi aşmamaya çalışın. Günün getirdiği her yeni durum, büyümenize katkı sağlayabilir.
Zihinsel olarak son derece aktif bir gün, merak duygusunun ön planda olduğu bir zaman dilimindesin. Yeni bilgiler edinme isteği, seni ilginç diyaloglara ve tartışmalara çekecek. Sosyal çevrende yapıcı bir etkileşim içinde olman olası; fikir alışverişi yapmaktan ve düşüncelerini paylaşmaktan keyif alacaksın. Ancak dikkat etmen gereken bir durum var; konuşmalarında kendini net bir şekilde ifade etmezsen yanlış anlaşılmalar meydana gelebilir.İletişim becerilerin bugün oldukça parlayacak. İhtiyacın olan her türlü bilgiye ulaşabilecek ve başkalarını da bilgilendirebileceksin. Kısa seyahatler veya yer değişiklikleri için uygun bir gün. Düşüncelerini kağıda dökmek veya yaratıcı projelerde yer almak sana ilham verebilir. Özgürlüğüne olan düşkünlüğün, seni kısıtlamaktan uzak tutmalıdır.Aşk hayatında, samimiyet arayışında olduğun bir dönemdesin. Partnerinle olan iletişiminde açık olursan, duygusal bağınızı güçlendirecek fırsatlar çıkabilir. Tek başına olanlar, ilginç biriyle tanışma olasılığı içinde, kalbini çarptıracak sohbetler yapabilirsin. Her durumda, merakını canlı tutmayı unutma; seni zenginleştirecek deneyimlerle dolu bir gün seni bekliyor.
Duygusal derinlikler seni sarıp sarmalarken, içsel bir huzur arayışında olabilirsin. Aile ilişkilerin ön planda; sevgi ve destek bulma arzusuyla hareket edeceksin. Yakın çevrendeki insanlarla bağlarını güçlendirmek için fırsatlar karşına çıkabilir. Bugün geçmişe yönelik anılar, ruh halini etkileyebilir. Bu anılar üzerinden geçmek, sana yeni bir bakış açısı kazandıracak. Sezgilerin güçlenmiş, içgüdülerinle hareket etmek istemen güçlü bir kapı aralayabilir. Duygusal bir denge kurmak ve sevdiklerinle güven dolu konuşmalar yapmak için ideal bir zaman. Kreatif yönlerin harekete geçebilir; sanatsal projelere yönelmek, içsel yaralarını iyileştirirken ruhunu besleyebilir. Kararlarında sezgine güvenerek ilerlemen, seni doğru yolda yönlendirecek. Evinin sıcaklığı ve güveni, seni koruma hissettiriyor; bu hisleri yaşamda yansıtmak, çevrendeki herkesi olumlu etkileyecek.
Sahip olduğun doğal liderlik yetenekleri bugün parlayacak. Çevrendeki insanları etkileyip, ilham vererek yeni projelere dahil olabileceksin. Kendini ifade etme becerin ön plana çıkabilir, bu sayede başkalarının dikkatini çekebilirsin. Enerjini olumlu bir şekilde yönlendirmek, yaratıcılığını arttırmak için harika bir gün. Duygusal olarak, içsel dönüşüm ve kişisel gelişim fırsatları karşına çıkabilir. Özellikle sosyal ortamlarda kendini rahat hissetmeli, samimi ilişkiler kurmalısın. Unutma, kararlılık ve tutku ile ilerlediğinde dilediğin hedeflere ulaşman mümkün. Soğukkanlılığını koruyarak zorlukları fırsata çevirebilirsin. Bugün, kendini ve arzularını daha derin bir şekilde keşfetmek için bir fırsat sunuyor. Dikkatini dağıtmadan, hedeflerine odaklanmak sana büyük kazançlar sağlayabilir. İçsel huzurunu bulmak da bu süreçte önemli bir rol oynayacak. Kendi isteklerini ön planda tutarak ilerlemeli ve gereksiz çatışmalardan uzak durmalısın. Başkalarının düşünceleri seni etkilemesin; kendi iç sesine kulak ver.
Bugün, detaylar üzerinde durmak zorunda kalacağın bir gün. Bu durum, iş veya kişisel projelerin için oldukça faydalı olabilir. Analitik düşünme yeteneğin ön plana çıkacak ve karmaşık sorunlara pratik çözümler bulabileceksin. Ancak mükemmeliyetçilik tuzağına düşmemeye dikkat et. Her şeyin tam olmaması, başarılı olmadığın anlamına gelmiyor; küçük hataları görmezden gelmeyi öğrenmelisin.Sosyal ilişkilerinde daha açık olmaya teşvik edileceksin. Arkadaşların veya iş arkadaşlarınla iletişim kurarken düşüncelerini net bir şekilde ifade etmek, yanlış anlamaları önleyebilir. Kendini ifade etme kabiliyetini geliştirmek, seni beklenmedik fırsatlarla karşılaştırabilir.Sağlık konularında eşitliği sağlamak önemli. Bedensel ve zihinsel ihtiyaçlarını dengelemek, gününü daha verimli geçirmeni sağlayacak. Küçük molalar vermeyi unutma. Günün sonunda, üzerinde çalıştığın projelerde ilerleme kaydetmiş olmanın verdiği tatmin hissi seni saracak. Unutma, süreç de en az sonucun kendisi kadar kıymetli.
Denge arayışın, estetik ve uyum anlayışın bugün daha da belirginleşecek. İlişkilerde empati kurma yeteneğin, karşındakilerin kalplerine dokunmana yardımcı olacak. Sosyal ortamların getirdiği fırsatları iyi değerlendirmelisin; yeni insanlarla tanışmak, ilham verici fikirler edinmemi sağlayabilir. Sanatsal yönlerin ön planda; kendini ifade etmenin yaratıcı yollarını bulabilirsin. İçsel huzurunu sağlamak için kararlarını dikkatle gözden geçirmeli ve başkalarının görüşlerine değer vermelisin. Kendine olan güvenin, zorlukların üstesinden gelmeni kolaylaştıracak. Unutma, denge sadece dışarıda değil, içsel dünyanda da önemli. Başkalarının duygularını hesaba katmak, sosyal bağlantılarını güçlendirecektir. Bugün, kendini daha iyi ifade edebilmek ve duygusal derinliğini keşfetmek için mükemmel bir zaman.
Derin ve tutkulu bir ruh hali içerisinde olabilirsin. Duyguların, zihnini saran düşüncelerle iç içe geçmiş durumda. İçindeki enerjiyi doğru yönlendirmediğin takdirde, bu durum ilişkilerinde gerginlik yaratabilir. Kendini ifade ederken dikkatli olmalısın; söylemlerin beklemediğin tepkilere yol açabilir. Bugün, sezgilerin oldukça güçlü. İnsanların davranışlarını ve hislerini anlama konusunda kendini oldukça başarılı hissedebilirsin. Bu yeteneği, çevrendeki insanlarla empati kurarak daha etkili bir şekilde kullanmalısın. Eğer bir projeye ya da iş birliğine dair düşüncelerin varsa, içgüdülerine güvenmekte fayda var. Aşk hayatında tutku ve gizem ön planda. İlişkinde yeni boyutların keşfedilmesi üzerine düşünebilirsin. Beğendiğin biri varsa, bir adım atmak için uygun bir zaman. Ancak, karşındakinin hislerine duyarlı olmayı unutma. Duygusal bağlarını güçlendirmek için karşılıklı güven inşa etmek önemli. Kendine zaman ayırmayı ihmal etme. Hararetli iş günlerine karşı dinlenmeye ihtiyaç duyabilirsin. Bu, zihnini ve ruhunu dengelemenin anahtarı olacak. Kim bilir, belki bir süre yalnız kalmak sana içsel huzuru getirebilir. Kendi potansiyalini keşfetmek için fırsatlarla dolu bir gün. Çevren, sana ilham verebilir; kendini açabilirsin.
Kendini özgür hissetme arzusu içindesin ve bu, hayatında önemli değişikliklere yol açabilir. Yeni deneyimlere açık olmak, ufkunu genişletmene yardımcı olacak. Eğitim, seyahat veya kişisel gelişim konularında atılımlar yapabilirsin. Sosyal ilişkilerinde daha dikkatli olman gereken bir döneme girmiş olabilirsin; çevrendeki insanlarla iletişimini yeniden değerlendirmen faydalı olacak. İçsel huzuru bulmak adına, eylemlerini ve düşüncelerini dengelemeye çalışmalısın. Bu süreçte, sezgilerine güvenmek, doğru kararlar almanı kolaylaştırabilir. Unutma, keşfetmek ve öğrenmek için kendine zaman tanımalısın.
Bugün, sorumluluk duygun ve disiplinin ön planda olacak. İş yerinde veya projelerinde karşılaştığın zorlukları sabırla aşacaksın; bu durum, çevrendekilerin de takdirini toplayacak. Kariyerine dair yeni fırsatlarla karşılaşabilir, çevrendeki insanlarla güçlü bir iş birliği kurabilirsin. Kendi içsel hedeflerine odaklanırken, aşırı mükemmeliyetçilikten uzak durmalısın; kendine esneklik tanı. Aşk ve ilişkilerde kendini ifade etme isteği artıyor; duygularını açık bir şekilde paylaşmak, bağlarını kuvvetlendirebilir. Sağlığına dikkat etmeyi de unutma; fiziksel aktivite seni enerji dolu hissettirecek. Başkalarına yardım etme arzun, içsel tatmin sağlayabilir. Bugün, kişisel gelişim için harika bir gündesin; sahip olduğun yetenekleri keşfetmek ve geliştirmek için cesaret bulacaksın.
Zihin açıcı fikirler ve yenilikçi düşüncelerle dolu bir gün. İçsel motivasyonun ve yaratıcılığın artacağı bu dönemde, alışılmışın dışında olanı denemeye hevesli olabilirsin. Sosyal çevrendeki etkileşimler keyif verici olacak; ilginç insanlarla tanışabilir veya mevcut ilişkilerini derinleştirebilirsin. Farklı bakış açıları, sana yenilikçi çözümler sunabilir. Ancak dikkatli ol, uyuşmazlıklar ya da sürtüşmeler de gündeme gelebilir. Duygusal olarak daha özgür hissetmek isteyebilir, kişinin para ve ilişkilerine dair alışkanlıklarını gözden geçirebilirsin. Kendini ifade etme konusunda cesur olman, başkalarındaki etkini artıracak. Özellikle sanatsal projelere yönelmek için güzel bir zaman. Başkalarının beklentilerinden uzaklaşarak, kendi isteklerini önceliklendirmeyi denemelisin. Bu süreç, kişisel özgürlüğünü ve yaratıcılığını beslemene olanak tanır. Unutma, hazırlıklı ve esnek olmak, bu dönemi en iyi şekilde değerlendirmeni sağlayacak.
Hayal gücün ve sezgilerin bugün oldukça güçlenmiş durumda. İçsel dünyanda keşifler yapma fırsatına sahip olabilirsin. Duygusal derinliklerde kaybolabilir, sanatsal bir projeye yönelmek isteyebilirsin. İletişim alanında, sevdiklerinle olan bağların anlam kazanacak, duygularını daha açık bir şekilde ifade etme ihtiyacı hissedebilirsin. Ancak dikkatli ol; başkalarının duygusal taleplerine karşı duyarlı olmak güzellik sunarken, kendi sınırlarını da koruman gerekebilir.Güneş’in ve Ay’ın düzenledikleri etkileşimler sayesinde sezgilerinle mantığını dengede tutmaya çalışmalısın. Kendine zaman ayırarak zihnini ve ruhunu dinlendirmen önem kazanıyor. Geçmişten gelen anıların gün yüzüne çıkması veya kayıplarınla ilgili düşünceler, seni bir nebze hüzünlendirebilir; ancak bunları kabullenmek ve dönüştürmek, sana güç verebilir.Kendine olan güvenin artarken, başkaları için destekleyici bir rol de üstlenebilirsin. İçsel yolculuğun, ruhsal bir yenilenmeye vesile olacak. Sosyal ilişkilerde empatinin yoğunluğu, sıradan diyaloğuna derinlik katabilir. Ancak zaman zaman kendi çıkarlarını gözetebilme yeteneğini de unutmaman gerekiyor. Kendine nazik ol ve hislerine değer ver; bu dönem ruhsal incelemenin ve herhangi bir yeni başlangıcın anahtarı olabilir.
