1
Osmanlı topraklarında alanda yapılan en eski halk müziği kayıtlarını yapan Hubert Pernot ve Felix von Luschan’ın konuyla ilgili çalışmaları ilk kez tüm detaylarıyla Türkçe literatüre girdi. Pernot’nun 1898-99’da Sakız Adası’nda Yunan dili araştırmaları kapsamında Rum köylülerden kaydettiği ezgilerin Bâbı Âli’den Fransız besteci Ravel’e uzanan hikâyesi çok ilginç. Luschan’ın arkeoloji araştırmaları için gittiği Zincirli’de Ermeni delikanlı Avedis’ten kaydettiği Türkçe halk şarkılarında tanıdık ezgilere, özellikle İstanbul Türküsü olarak bildiğimiz Üsküdar’a Gider İken’e rastlamak şaşırtıcı. Edison fonografıyla taşrada yapılan bu kayıtlarla dönemin müzik üretimi, ses arşivleri ve bilim-sanat ortamlarına dair her şey didik didik araştırılmış. “Fonograf Alanda-Erken Dönem Karşılaştırmalı Müzikoloji Çalışmaları ve Türkiye” başlıklı çalışma, bu güçlü içerikle ulusal ve uluslararası literatürde pek çok açıdan ilk olma özelliğine sahip.
Berlin, Fransa, Yunanistan ve Türkiye’yi içeren bölgedeki çalışmaları Türk okuyucusuyla buluşturanlar ise Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (MSGSÜ) İstanbul Devlet Konservatuvarı Müzikoloji Bölümü’nden bir ekip. Bu ekipten araştırma görevlisi Nihan Tahtaişleyen sorularımızı yanıtladı:
Pandemi döneminde böyle geniş kapsamlı bir çalışma nasıl yapıldı?
Kitabın fikir annesi Elif Damla Yavuz, ben ve Erdener Önder bir süredir yabancı araştırmacıların Osmanlı coğrafyası ve Anadolu köylerinde yaptıkları kayıtlar üzerine çalışıyoruz. 2019’da dünyanın en kapsamlı ve eski ses arşivi olan Berlin Fonogram Arşivi’nde 7 ay araştırma yaptım. Elif zaten yıllardır Alman araştırmacıların yaptığı çalışmalara hâkim ve yaptığı çevirilerle alana sürekli katkı sağlayan bir müzikolog. Ela Alpman, Divin Gençoğlan ve İdil Özcan da başlangıçta Fransızca ve İngilizce temel metinleri çevirmekle bu kitaba katkı sağlayacak iken hepimizin dizginlenemez merakıyla iş büyüdü. Berlin ve Paris’teki ses arşivleriyle görüşüldü, Yunanistan’daki akademisyenlerle ilişki kuruldu. Bulduklarımız sonucunda bu çalışmayı genişletmek ve kitaba dönüştürmek, literatüre katmak boynumuzun borcu oldu. Erdener de hem arşiv çalışan bir etnomüzikolog hem de Berceste Yayınevi sahibi olarak tam destek verdi. Yani temeli çok önceden atılmış ama salgın döneminde bir bölümü sonlandırılmış bir çalışma. Dahası da gelecek…
Kitabın başlığı akademik olduğu için uzman olmayan okuru korkutuyor ama dili sade ve sunulan belgeler çok etkileyici. Okur bu kitapta ne bulacak?
Evet, akademik bir çalışma ama korkutucu değil. Biz daha çok 20. yüzyılda Avrupa’da ses arşivlerindeki bilim ve sanat ortaklıklarını, Türkiye’nin bu ortaklıktaki yerini gösteren bir fotoğraf çektik. Bu fotoğrafta her okuyucu, kendine göre bir detay görecek ve istediği çerçevede bu bilgileri kullanabilecek. Dili de sade. Müzikolog olmayanların da müzikle ilişkisini başka bir boyuta taşıyabileceğimize inanıyorum. Türkiye’de ilk kez yayımlanan eski halk müziği notalarını gören müzisyen dostlarım, iyi birer tarih okuyucusu olan arkadaşlarım hatta sosyolog, arkeolog ve arşiv çalışan sanatçılardan da olumlu dönüşler aldık. Arşiv kayıtları, notalar, fotoğraflar, Osmanlıca, Fransızca, Almanca ilk elden belgeler, kitapta çok malzeme var… Okuması zor olmasa da okuyucuyu bilgi bombardımanına tuttuğumuz için arada soluklanmak gerekebilir.
Osmanlı topraklarındaki halk müziği kayıtlarını neden Türkiye’deki arşivlerde değil de yabancı arşivlerden buluyoruz?
Ne yazık ki Türkiye’de koleksiyonuna kolayca ulaşabileceğimiz kurumsal bir ses arşivi yok. İlgili kurumlar Avrupa’daki gibi yeterli devlet desteğine sahip değil ya da isteksiz ve içe kapalılar. Bu malzemeye erişmek istediğinizde girişiminiz olumsuz sonuçlanıyor. Yine de ticari şirketler, kişiler üzerinden hareket ederek bazı arşiv kayıtlarını yayımlayabiliyor. Bu konuya dikkat çekmek için Berlin, Viyana ve Paris’teki ses arşivleriyle ilgili detaylı bilgi aktardık kitapta. Avrupa, ses arşivlerini tarihsel insanlık hazinesi olarak görüyor. Türkiye’de de bu bilinci ön planda tutmak gerek.
Diğer taraftan Türkiye’de uzun yıllar başka dillerdeki halk müzikleri kayıtları göz ardı edildi. Rumca, Ermenice, Kürtçe, Süryanice gibi bu toprakların zenginliğini gösteren ezgilere dair kayıtlar hep yabancılar tarafından yapıldı, Avrupa ve Amerika’daki arşivlere taşındı. Farklı dillerde olsa da halk ezgileri bu topraklarda yaşayan kültürlerin buluştuğu ortak bir payda. Bu sebeple Sakız Adası’nda Pernot’nun yaptığı Rumca kayıtlar ve Luschan’ın Zincirli’de yaptığı Türkçe ve Kürtçe kayıtları tarihimize işlemek önemliydi. “Üsküdar’a Gider İken’in geniş bir coğrafyadaki dolaşımını görmek şaşırtıcı, onu 12 yaşındaki Avedis’ten dinlemek keyif verici aynı zamanda…
Nasıl geri dönüşler aldınız?
Bizim alanımızda çalışmalarıyla literatüre katkı sağlayan hoca ve meslektaşlarımızın hepsinden gerek yazılı gerek sözlü olarak övgü dolu geri dönüşler aldık. Berlin Fonogram Arşivi’nin yönetimi, Almanya ve Amerika’da arşiv çalışan bazı müzikologlar yayının ardından yeni önerilerle geldi, kitabı Türkçe de olsa kurumsal ve kişisel arşivlerine aldılar. Türkiye’nin önde gelen üniversite ve kütüphaneleri de kitabı hemen edindi. Değerli klasik kemençe üstadı Derya Türkân en çok heyecanlanan müzisyenlerden oldu. Beni en çok şaşırtan ise konuya uzak olduğunu düşündüğüm caz müzisyenleri dostlarım Çağrı Sertel ve Eylül Biçer’in ilgisi oldu. Özellikle kitabın içinde yer alan ve ilk kez yayımlanan notaların, tarihin derinliklerindeki sesleri bugüne taşıyor oluşu icracıları epey heyecanlandırıyor. İsteyenler kitabı bercesteyayinevi.org adresinden online edinebilir. Çok yakında bu kitaptaki detaylardan başkaca sesli ve yazılı kaynakları müzikseverlere ve akademi camiasına sunacağımızı da eklemek isterim.
Bugün içsel enerjinin zirveye ulaşacağı bir gün. Aktif ve dinamik bir tutum sergilemeyi bekleyebilirsin. Yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman dilimindesin; iş veya kişisel projelerde cesur adımlar atabilirsin. Sosyal çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin daha canlı hale gelecek, destekleyici arkadaşların hep yanında olacak. Anlık kararlar almak zorunda kalabilirsin; bu süreçte sezgilerine güvenmek faydalı olacak. Duygusal olarak kendini oldukça pozitif hissetmen, mental sağlığına da yansıyacak. Fiziksel aktiviteler için motivasyonun yüksek, spor veya dışarıda geçirilen zaman sana enerji verecek. Hayatının farklı alanlarında cesurca ilerlemeler kaydedebilirsin. Özgürlüğe ve bağımsızlığa olan tutkun, seni yeniliklere yönlendirebilir. Başkalarını etkilemek ve liderlik yapmak için doğru zaman. Unutma, bu günü en iyi şekilde değerlendirmek senin elinde.
Tükenmez bir sabır ve dayanıklılıkla dolmuşken, bugün ilişkilerinde sevdiğin insanla daha derin bir bağ kurma zamanı. Duygusal derinliklere inmekten çekinme. Paylaşımlarını artırmak, gerçek hislerini açığa çıkarmak ilişkini güçlendirebilir. Finansal konularda dikkatli olmalı, harcamalarına özen göstermelisin. İçsel huzurunu bulmak için doğada zaman geçirebilir, basit şeylerin keyfini çıkarabilirsin. Sevgi dolu enerjini çevrendekilere yansıtarak, kalpten bir bağ kurma fırsatı bulabilirsin. Kendine güven ve içe dönme zamanı; öz değerini hatırlamak, ruhsal bir yenilenme getirebilir. Dikkatini içsel dünyana yönlendirerek, değerlerine odaklan. Bugün, hayatının ne yönde ilerlemesi gerektiğini sorgulayarak yeni başlangıçlara adım atma arzusu içinde olabilirsin.
Bugün iletişimin ön planda olduğu bir dönemdesin. Zihinsel enerjin yüksek, düşüncelerini ifade etmek ve yeni fikirler paylaşmak için ideal bir zaman. Sosyal çevrende yapacağın etkileşimler, arkadaşlık ilişkilerini güçlendirebilir. Duygusal derinliğe inme isteği artıyor; bu nedenle, yüzeysel konuşmalardan kaçınmak isteyebilirsin. Merak duygun seni yeni ilgi alanlarına yönlendirecek, belki de yeni dersler veya kurslarla uğraşmak isteyeceksin.Yalnız kalma ihtiyacı hissetsen de çevrendeki insanlarla yapacağın küçük sohbetler bile ruhunu canlandırabilir. Aynı zamanda, geçmişle ilgili düşünceler aklına gelebilir; eski dostluk veya ilişkiler üzerine düşünmek, belki de senin için bir öğrenme fırsatı olacaktır. Yaratıcılığını besleyecek ve ilham alabileceğin bir gün; sanatsal faaliyetlere yönelmek, ruh halini iyileştirebilir. Unutma ki, düşüncelerini açıkça ifade ettiğin sürece, içsel huzuru bulman olası.
Duygusal derinliklerin, içsel huzurun ve aile bağlarının ön planda olduğu bir dönemdesin. Bugün, sevdiklerinle daha kaliteli zaman geçirme arzusu hissedebilirsin. İçinde büyüyen melankoli ve huzursuzluk, geçmişle olan bağlarını sorgulamana neden olabilir. Kendini ifade etme biçimini gözden geçirmek, ilişkilerine yeni bir soluk kazandırabilir. Özellikle yakın çevrendeki insanlarla olan diyaloglarına dikkat et; açık sözlülüğü tercih et. İçsel huzuru bulmak için doğayla zaman geçirmen, ruh haline olumlu bir dokunuş yapabilir. Kendini iyi hissetmek için ufak kaçamaklar yapmayı düşünebilirsin. Bugün, duygusal zekanı kullanarak sorunları daha kolay çözme yeteneğine sahipsin; sezgilerine güven. Başkalarına sunacağın destek, senin için de büyük bir tatmin kaynağı olabilir. Geçmişte yaşadıklarından ders çıkararak geleceğine daha umutla bakabilirsin. Unutma, kendini sevgi dolu bir ortamda bulmak, ruhunun ihtiyaç duyduğu besleyici unsurları sana sunacak.
Bugün içsel enerjinin zirveye ulaştığı bir dönemdesin; bu, yaratıcı projelerin için mükemmel bir zaman dilimi. Kendini ifade etme arzusunun ön planda olduğu, sahne ışıklarının üzerinde olduğu bir gün. Başkalarının dikkatini çekmek için cüretkar adımlar atabilirsin. Sosyal çevrende güçlü bağlantılar kurma fırsatları var, etkileyici iletişim becerilerini kullanarak önemli insanlarla tanışabilirsin. Göz alıcı, özgüven dolu duruşunla etrafındaki insanları etkileyebilirsin. Ancak, kibirden uzak durmalısın; zarafet ve alçakgönüllülük, seni daha da ileri taşıyacaktır. Tutkulu bir şekilde atıldığın işlerde, liderlik vasıfların parlayabilir; takım içinde destekleyici olmayı ihmal etme. İlişkilerinde samimiyet ve açıklık önemli, duygularını paylaşmaktan çekinme. Bugün, hayatın grand finale hazırlığı gibi; sahne senin!
Bugün, titizliğin ve detaylara olan düşkünlüğün seni daha da ileriye taşıyabilir. Gün boyunca karşına çıkacak fırsatlar, becerilerini sergilemek için güzel bir zemin sunacak. Özellikle iş hayatında ekip arkadaşlarınla olan iletişiminin güçlenmesi, birlikte daha yaratıcı ve verimli projelere yönelmenizi sağlayacak. Kendini huzursuz hissedebilirsin, bu yüzden ruhsal dengeyi bulmak için kısa molalar vermeyi unutma. Ticari konularda dikkatli ol, bütçeni kontrol altında tutmak sana uzun vadede kazanç sağlayacaktır. Sevgi hayatında ise, samimi bir iletişim kurmak, ilişkilerinde derinlik kazandırabilir. Kalbinin sesini dinleyerek, duygusal bağlarını güçlendirmen mümkün. Sadece pratik olmakla kalma, içsel sezgilerini geliştirerek daha geniş bir perspektif edinebilirsin. Günün sonunda küçük bir kendine zaman ayırma seansı, zihnini dinlendirerek daha verimli düşünmene yardımcı olacak. Entellektüel ve pratik yönlerini birleştirerek, kendine yeni hedefler belirleyebilirsin.
Havanın serinliği, içsel huzuru arayışını tetikleyebilir. Sosyal ilişkilerde daha fazla nezaket ve anlayış göstermeye itici bir güç hissedilebilir. Bugün, etrafındaki insanlarla olan bağlantılarını güçlendirmek adına güzel fırsatlar doğabilir. İletişim becerilerin dikkat çekici bir şekilde artacak, dostlarla olan sohbetlerin derinleşecektir. Estetik ve güzellik alanlarına olan ilgin, yeni bir hobi veya proje ile kendini ifade etmenin yolunu açabilir. Karar verme süreçlerinde adalet ve denge arayışı ön planda olacak; bu da etrafındakilere ilham verebilir. Kalbin ve ruhun, iç huzuru ararken çevrende daha fazla sevgi ve anlayış yaratacak bir aura yayacak. Kendine dön ve duygularını sorgula; bu, içsel dengenin yeniden sağlanmasına yardımcı olacaktır.
Bugün içsel duyguların ve sezgilerin derinliklerine inme arzusuyla uyanabilirsin. Belirsizlik içindeki konulara kafa yormak, seni daha iyi anlamanı sağlayabilir. Derin düşüncelere dalarak, çevrendeki insanlarla olan ilişkilerini gözden geçirebilir ve bazı durumların gerçek yüzünü anlamaya çalışabilirsin. Duygusal bağların çok güçlü, bu nedenle sevdiklerinle olan iletişiminde açıksözlü olmak önemli. Geçmişte yaşadıkların, bugün kararlarını etkileyebilir; bu yüzden hislerini bir kenara itmemelisin. Ayrıca, kendine alan yaratmak ve ruhsal dinginliğe ulaşmak adına meditasyon ya da doğada yürüyüş gibi aktiviteleri düşünebilirsin. Kendini ifade ederken, içindeki tutkulu enerjiyi doğru yönlendirmek, özellikle iş veya sosyal çevrende uyum sağlayacaktır. Unutma, senin içsel gücünle, her türlü zorluğun üstesinden gelebilirsin.
Yeni maceralara atılma arzusu içinde olacaksın, keşfetme isteğin yüksek. Sosyal çevrenle sağlıklı diyaloglar kurarak ilişkilerini güçlendirebilir, yeni insanlarla bağlantılar kurabilirsin. İçsel olarak kendini daha özgür hissedecek ve düşüncelerini paylaşmaktan çekinmeyeceksin. Fikirlerinin ve hayallerinin peşinden koşmak için ilham alacağını hisset. İleriye dönük hedefler belirlemek için uygun bir dönemdesin; eyleme geçmekten korkma. Ancak, ani kararlar vermekten kaçınmalısın. Sabırlı ol, zira her şeyin bir zamanı var. Farklı bakış açıları kazanmana yardımcı olacak olan olaylardan yararlanmayı unutma.
Bugün odaklanma ve kararlılık ön planda. Hedeflerinle ilgili net bir vizyona sahip olabilirsin. Belki de gerçekleştirmek istediğin projeler üzerine derinlemesine düşünmek için mükemmel bir zaman. Duygusal olarak güçlü hissetmekle birlikte, bazı sorumlulukların üzerindeki yükü hafifletmek için yardım talep etmekten çekinmemelisin. İletişimde dikkatli ol; duygusal tepkiler vermek yerine mantıkla yaklaşmak sana avantaj sağlayacak. İş ortamında, geçmişteki çabalarını takdir eden birinin desteğini almak, motivasyonunu artırabilir. Kendine güven ve daima kendini hatırlat; başarı senden kaçmaz. Şimdi, azim ve iradeni birleştirme zamanı.
Bugün, yaratıcı enerjilerin doruk noktasında olacaksın. Kendini ifade etme isteğin artıyor ve bu, bazı sıradışı projelere yönelmeni sağlayabilir. Sosyal ilişkilerinde ise ani ve beklenmedik gelişmeler yaşaman mümkün. Arkadaşlarınla yapacağın sohbetler, yeni ilham kaynakları bulmanı sağlayabilir. Duygusal olarak daha bağımsız hissedebilir, ilişkilerinde daha özgün davranmak isteyebilirsin. Ancak, başkalarının fikirlerine de kulak vermek, seni daha uyumlu hale getirebilir. Yeni fikirler veya ilgi alanları üzerinde çalışmak, zihinsel uyanışlar yaşayarak kendini bulmanı sağlayacak. İnovatif düşüncelerin, başkaları üzerinde derin bir etki bırakabilir. Gün genelinde, içsel özgürlüğünü keşfetmek için cesur adımlar atmaya hazır ol. Unutma, kendi yolunu yaratmak için en büyük ilham kaynağı sensin.
Bugün içsel huzurun ve sezgilerin öne çıktığı bir gün. Duygusal derinliklere inmeye hazır olabilirsin. Özellikle sanatsal ve yaratıcı yönlerin ön plana çıkacak; yeni projelere başlamak için ilham dolu anlar yaşayabilirsin. İlişkilerde duygu ve anlayış arayışın artarken, sevdiklerinle olan bağlarını derinleştirmek isteyebilirsin. Bazen dramatik hissetmene neden olabilecek olaylar yaşanabilir, bu yüzden içsel dengeyi korumaya özen göstermelisin. Diğerlerinin duygularına duyarlılığın, sosyal çevrenle olan etkileşimlerinde büyük bir avantaj olacak. Fakat, kendi sınırlarına da saygı göstermeyi unutma. Yeni fikirler veya sezgilerle sağlıklı kararlar almak için derin bir nefes almayı ihmal etme. Günün sonunda, huzurun ve yaratıcılığın getireceği tatmin duygusunu tadacaksın.
