1
Osmanlı topraklarında alanda yapılan en eski halk müziği kayıtlarını yapan Hubert Pernot ve Felix von Luschan’ın konuyla ilgili çalışmaları ilk kez tüm detaylarıyla Türkçe literatüre girdi. Pernot’nun 1898-99’da Sakız Adası’nda Yunan dili araştırmaları kapsamında Rum köylülerden kaydettiği ezgilerin Bâbı Âli’den Fransız besteci Ravel’e uzanan hikâyesi çok ilginç. Luschan’ın arkeoloji araştırmaları için gittiği Zincirli’de Ermeni delikanlı Avedis’ten kaydettiği Türkçe halk şarkılarında tanıdık ezgilere, özellikle İstanbul Türküsü olarak bildiğimiz Üsküdar’a Gider İken’e rastlamak şaşırtıcı. Edison fonografıyla taşrada yapılan bu kayıtlarla dönemin müzik üretimi, ses arşivleri ve bilim-sanat ortamlarına dair her şey didik didik araştırılmış. “Fonograf Alanda-Erken Dönem Karşılaştırmalı Müzikoloji Çalışmaları ve Türkiye” başlıklı çalışma, bu güçlü içerikle ulusal ve uluslararası literatürde pek çok açıdan ilk olma özelliğine sahip.
Berlin, Fransa, Yunanistan ve Türkiye’yi içeren bölgedeki çalışmaları Türk okuyucusuyla buluşturanlar ise Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi (MSGSÜ) İstanbul Devlet Konservatuvarı Müzikoloji Bölümü’nden bir ekip. Bu ekipten araştırma görevlisi Nihan Tahtaişleyen sorularımızı yanıtladı:
Pandemi döneminde böyle geniş kapsamlı bir çalışma nasıl yapıldı?
Kitabın fikir annesi Elif Damla Yavuz, ben ve Erdener Önder bir süredir yabancı araştırmacıların Osmanlı coğrafyası ve Anadolu köylerinde yaptıkları kayıtlar üzerine çalışıyoruz. 2019’da dünyanın en kapsamlı ve eski ses arşivi olan Berlin Fonogram Arşivi’nde 7 ay araştırma yaptım. Elif zaten yıllardır Alman araştırmacıların yaptığı çalışmalara hâkim ve yaptığı çevirilerle alana sürekli katkı sağlayan bir müzikolog. Ela Alpman, Divin Gençoğlan ve İdil Özcan da başlangıçta Fransızca ve İngilizce temel metinleri çevirmekle bu kitaba katkı sağlayacak iken hepimizin dizginlenemez merakıyla iş büyüdü. Berlin ve Paris’teki ses arşivleriyle görüşüldü, Yunanistan’daki akademisyenlerle ilişki kuruldu. Bulduklarımız sonucunda bu çalışmayı genişletmek ve kitaba dönüştürmek, literatüre katmak boynumuzun borcu oldu. Erdener de hem arşiv çalışan bir etnomüzikolog hem de Berceste Yayınevi sahibi olarak tam destek verdi. Yani temeli çok önceden atılmış ama salgın döneminde bir bölümü sonlandırılmış bir çalışma. Dahası da gelecek…
Kitabın başlığı akademik olduğu için uzman olmayan okuru korkutuyor ama dili sade ve sunulan belgeler çok etkileyici. Okur bu kitapta ne bulacak?
Evet, akademik bir çalışma ama korkutucu değil. Biz daha çok 20. yüzyılda Avrupa’da ses arşivlerindeki bilim ve sanat ortaklıklarını, Türkiye’nin bu ortaklıktaki yerini gösteren bir fotoğraf çektik. Bu fotoğrafta her okuyucu, kendine göre bir detay görecek ve istediği çerçevede bu bilgileri kullanabilecek. Dili de sade. Müzikolog olmayanların da müzikle ilişkisini başka bir boyuta taşıyabileceğimize inanıyorum. Türkiye’de ilk kez yayımlanan eski halk müziği notalarını gören müzisyen dostlarım, iyi birer tarih okuyucusu olan arkadaşlarım hatta sosyolog, arkeolog ve arşiv çalışan sanatçılardan da olumlu dönüşler aldık. Arşiv kayıtları, notalar, fotoğraflar, Osmanlıca, Fransızca, Almanca ilk elden belgeler, kitapta çok malzeme var… Okuması zor olmasa da okuyucuyu bilgi bombardımanına tuttuğumuz için arada soluklanmak gerekebilir.
Osmanlı topraklarındaki halk müziği kayıtlarını neden Türkiye’deki arşivlerde değil de yabancı arşivlerden buluyoruz?
Ne yazık ki Türkiye’de koleksiyonuna kolayca ulaşabileceğimiz kurumsal bir ses arşivi yok. İlgili kurumlar Avrupa’daki gibi yeterli devlet desteğine sahip değil ya da isteksiz ve içe kapalılar. Bu malzemeye erişmek istediğinizde girişiminiz olumsuz sonuçlanıyor. Yine de ticari şirketler, kişiler üzerinden hareket ederek bazı arşiv kayıtlarını yayımlayabiliyor. Bu konuya dikkat çekmek için Berlin, Viyana ve Paris’teki ses arşivleriyle ilgili detaylı bilgi aktardık kitapta. Avrupa, ses arşivlerini tarihsel insanlık hazinesi olarak görüyor. Türkiye’de de bu bilinci ön planda tutmak gerek.
Diğer taraftan Türkiye’de uzun yıllar başka dillerdeki halk müzikleri kayıtları göz ardı edildi. Rumca, Ermenice, Kürtçe, Süryanice gibi bu toprakların zenginliğini gösteren ezgilere dair kayıtlar hep yabancılar tarafından yapıldı, Avrupa ve Amerika’daki arşivlere taşındı. Farklı dillerde olsa da halk ezgileri bu topraklarda yaşayan kültürlerin buluştuğu ortak bir payda. Bu sebeple Sakız Adası’nda Pernot’nun yaptığı Rumca kayıtlar ve Luschan’ın Zincirli’de yaptığı Türkçe ve Kürtçe kayıtları tarihimize işlemek önemliydi. “Üsküdar’a Gider İken’in geniş bir coğrafyadaki dolaşımını görmek şaşırtıcı, onu 12 yaşındaki Avedis’ten dinlemek keyif verici aynı zamanda…
Nasıl geri dönüşler aldınız?
Bizim alanımızda çalışmalarıyla literatüre katkı sağlayan hoca ve meslektaşlarımızın hepsinden gerek yazılı gerek sözlü olarak övgü dolu geri dönüşler aldık. Berlin Fonogram Arşivi’nin yönetimi, Almanya ve Amerika’da arşiv çalışan bazı müzikologlar yayının ardından yeni önerilerle geldi, kitabı Türkçe de olsa kurumsal ve kişisel arşivlerine aldılar. Türkiye’nin önde gelen üniversite ve kütüphaneleri de kitabı hemen edindi. Değerli klasik kemençe üstadı Derya Türkân en çok heyecanlanan müzisyenlerden oldu. Beni en çok şaşırtan ise konuya uzak olduğunu düşündüğüm caz müzisyenleri dostlarım Çağrı Sertel ve Eylül Biçer’in ilgisi oldu. Özellikle kitabın içinde yer alan ve ilk kez yayımlanan notaların, tarihin derinliklerindeki sesleri bugüne taşıyor oluşu icracıları epey heyecanlandırıyor. İsteyenler kitabı bercesteyayinevi.org adresinden online edinebilir. Çok yakında bu kitaptaki detaylardan başkaca sesli ve yazılı kaynakları müzikseverlere ve akademi camiasına sunacağımızı da eklemek isterim.
Enerjin yüksek, yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman. Cesaretin ve kararlılığın sayesinde hedeflerine daha yakın olabilirsin. Bugün, ilişki ve iş alanında güçlü bir iletişim kurma şansı elde edeceksin. Dikkatini dağıtacak olaylar karşısında sabırlı olmalısın; biraz gevşemek sana iyi gelebilir. Sürprizlerle dolu bir gün seni bekliyor, fırsatları değerlendirmeyi unutma. Sağlık konusundaki kararlarını ertelememeli ve kendine dikkat etmelisin. Sevdiklerinle geçireceğin vakit, ruh hali üzerinde pozitif bir etki yaratabilir.
Finansal konularda beklenmedik gelişmeler kapının eşiğinde. Bugün, maddi kaynaklarınla ilgili yeni fırsatlar bulabilirsin. Bu fırsatları değerlendirmek için dikkatli bir plan yapman önemli. İkili ilişkilerde ise samimiyet öne çıkıyor; sevdiğin kişiye karşı duygularını daha açık bir şekilde ifade etmek, aranızdaki bağı güçlendirebilir. Kendine ve sevdiklerine karşı olan sorumluluklarını göz önünde bulundurarak hareket ettiğinde, gerilimi azaltabilir ve huzurlu bir atmosfer yaratabilirsin. İçsel bir huzur bulmak için doğayla vakit geçirmek faydalı olabilir. Bugün duyularına hitap eden şeylere yönelerek ruhunu besle. Kendini rahatlatacak aktiviteler bulmaya çalış; bu, zihnindeki karmaşayı dağıtabilir. Ayrıca, sezgilerin konusunda dikkatli olman gereken bir dönemdesin; iç sesine kulak vermek doğru seçimler yapmanda yardımcı olabilir.
Bugün iletişim becerilerin ve sosyal ilişkilerin öne çıkıyor. Fikirlerini paylaşmak için harika bir zaman. Çevrendeki insanlarla insanın duygu ve düşüncelerini daha derinlemesine keşfedebilirsin. Yeni insanlarla tanışabilir, mevcut ilişkilerini güçlendirebilirsin. Meraklı doğan seni yeni konulara yöneltecek; öğrenme isteğin artabilir. Ancak, dağınık enerjine dikkat et. Dikkatini toplamakta zorlanabilirsin. İçsel huzuru sağlamak için yalnız kalmayı veya meditatif aktiviteler yapmayı düşünebilirsin. Hedeflerini gözden geçirip, onları yeniden gözden geçirmek için uygun bir zaman. Açık fikirli kalmak ve heyecan verici fırsatları kucaklamak önemli. Şu anda hayatında bazı değişimler yaşanıyor olabilir; bunları kabullenmek ve esnek olmak senin için faydalı olacaktır.
Duygusal derinliğinle dolup taşacaksın, su yüzeyinin altında gizli kalan hislere dalma zamanı. Sevdiklerinle olan bağların güçleniyor; iletişim halinde kalmak, hislerini ifade etmek için mükemmel bir dönemdesin. İçsel dünyanı dışa vurduğun anlarda, empati yeteneğin seni öne çıkaracak. Aile ilişkilerine odaklanarak, geçmişe dair anılarına dönebilir; bu da seni huzurlu bir düşünceye sevk edecek. İş yerinde, takım çalışmasına daha fazla önem vermen gerekecek; ortak hedefler doğrultusunda ilerlemek, harika sonuçlar doğurabilir. Kalbinin sesini dinle; sezgilerin doğru yönlendirecek. Kendini koruma içgüdün, zorluklarla başa çıkmanı sağlayacak; korkularını aşmayı başardıkça, özgüvenin tazelenip artış gösterecek. Unutma, kendine karşı nazik olmalısın; bu aşamada, içsel barışı sağlamaya katkı sunacak tüm küçük mutlulukları yakala.
Işığını etrafa saçan bir enerjiyle dolup taşacaksın. Bugün kendini ifade etmekte oldukça cesur ve yaratıcı hissedeceksin. Sosyal çevrende seni heyecanlandıran yeni fırsatlar ortaya çıkabilir. Başkaları üzerinde güçlü bir etki bırakabilir, ilgi odağı olabilirsin. Kendini ön plana çıkarmaktan çekinme, zira doğal bir çekim gücün var. Ancak dikkatli ol, fazlasıyla öne çıkma isteği bazı çatışmalara yol açabilir. Dinamik ve etkin bir gün geçirirken, duygusal ilişkilerinde de derinlik arayışında olabilirsin. Sevdiklerinle paylaşacağın anlar, ilişkinizi daha da güçlendirecek. Ama unutma, biraz hoşgörü ve anlayışla bu enerjiyi daha da pozitif hale getirebilirsin. Kendi gündeminin farkında olarak, içsel sesine kulak vermen önemli. Başarıya giden yolda ilerlemek için, içsel motivasyonunu yüksek tutmayı ihmal etme.
Detaylarla dolu bir gün seni bekliyor. Analitik düşünme yeteneğin, etrafındaki insanlarla arandaki iletişimi güçlendirecek. Kendini ifade ederken dikkatli olmalısın; zira doğru kelimeleri bulmakta zorlanabilirsin. İş hayatındaki projeler üzerinde yoğunlaşman, başarıyı getirebilir. Ancak, mükemmeliyetçi yapını kontrol altında tutmalısın; yoksa küçük ayrıntılar seni boğabilir. Arkadaşlarınla bir araya gelmek için harika bir zaman. Onlarla paylaşımlarda bulunmak, ruh halini canlandıracak ve sosyalleşmen için faydalı olacaktır. Sağlığını da ihmal etmemeli, bedenine özen göstermelisin. İçsel huzurunu korumak için meditasyon veya doğada kısa bir yürüyüş faydalı olabilir. İletişim konusunda kendini açık bırak ve yeni fikirlere sıcak yaklaş; bunlar seni yeni kapılara yönlendirecektir.
Çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin ve iletişimin ön plana çıkıyor. Sosyal bağlantıların güçlenirken, ortak projeler ya da iş birliği yapma fırsatları doğabilir. Duygusal dengeni sağlamak için içgüdülerine güvenmelisin. Güzellik ve estetik konularında yaratıcı fikirler geliştirebilirsin. Problemleri diplomasi ve zarafetle çözme yeteneğin, karşına çıkan zorlukları aşmanda büyük rol oynayacak. Aynı zamanda bu dönemde kendi isteklerine odaklanmak, öz değerini yeniden tanımlamak için harika bir fırsat. Unutma, huzur arayışında olduğun her alanda kendini ifade etme cesaretini göster.
Duyguların derinliklerinde bir dalış yapma zamanı. İçsel sezgilerin seni yönlendirecek, gizli kalmış düşünceler ve hislerle yüzleşmek gerekebilir. Kalbindeki tutku, çevrendeki insanlarla olan ilişkilerini etkileyebilir; samimi ve açık olmalısın. Aşk hayatında güçlü hisler ön planda, ihtiyacın olan dengeyi bulmak için cesur adımlar atabilirsin. İş veya kariyer konularında da kıvrak zekân ve analitik düşünce yapın sayesinde zorlukların üstesinden gelmen mümkün. Sosyal çevrendeki dinamikler değişebilir; eski bağlantılarına dönüş yapabilir ya da yeni dostluklar peşinde koşabilirsin. Sağlığını ihmal etme, ruhsal ve fiziksel dengeyi sağlamak için zaman ayırmalısın. Kendine güvenmeye devam et, çünkü içsel gücün her türlü zorluğun üstesinden gelmene yardımcı olacak.
Serbest ruhun bugün daha da öne çıkıyor. Maceraya atılmak, yeni fikirler keşfetmek ve zihnini açmak için harika bir dönemdesin. Merak duygun, seni sıradışı deneyimlere yönlendirebilir. Sosyal çevrendeki insanlarla derin sohbetler yapabilir, ilham verici kişilerle bir araya gelebilirsin. Heyecan verici fırsatların kapını çalma ihtimali var; değerlendirmeye hazır ol. İçsel bir tatmin hali hissedebilirsin, bu da kararlılıkla hedeflerine odaklanmanı sağlayacak. Ancak, detaylara dikkat etmeyi unutma; bazı küçük aksaklıklar büyük projeleri etkileyebilir. Kendine güven, tutkulu hisset ve içindeki enerjiyi dışarıya yansıt. Emellerini gerçekleştirmek için doğru adımlar atmaya hazırsın.
Disiplin ve kararlılık gününün temel taşları olacak. İş ve kariyer alanında yeni fırsatlarla karşılaşabilirsin; bu durum, gelecekteki hedeflerine ulaşmanda büyük bir adım teşkil edebilir. İletişim kurduğun kişilerle arandaki bağlantıları güçlendirmek, başarılarını pekiştirecek. Ancak, duygusal hallerin üzerinde biraz daha derin düşünmelisin; kalp hislerinle mantığını dengelemek, yaratıcı yollar bulmanı sağlayacak. Kendine olan güvenin artarken, içsel huzurun için küçük molalar vermeyi unutmamalısın. İlerlemek için yanına aldığın insanlarla uyum içinde çalışmak, seni daha ileriye taşıyacak bir enerji yaratacak. Anlık kararlardan uzak durarak, daha önce planladığın projelere yönelmen, önünü açacak. Unutma ki sabırla ilerlediğin her yolda, başarılı sonuçlar seni bekliyor.
Havada özgürlük ve yenilik arayışının yoğun hissedileceği bir dönemdesin. Alışılmış kalıplardan sıyrılma arzusu, farklı düşünce yapılarıyla etkileşimde bulunmanı sağlayacak. Sosyal çevrenle iletişimlerin, beklenmedik sürprizlere açık ve canlandırıcı bir hale gelecek. İçinde bulunduğun projelerde sıradışı fikirlerinle dikkat çekebilirsin. Ancak, ani tepkilerden kaçınmakta fayda var; bazı durumlar senin kontrolünden çıkabilir. Duygusal bağlar açısından ise, derin ve samimi paylaşımlar, ilişkinin dinamiklerini olumlu yönde değiştirebilir. Sezgisel yeteneklerin artacak; bu, karşındaki insanları daha iyi anlama kapasiteni güçlendirecek. Kendini ifade etmekten çekinme, düşüncelerini açıkça paylaşmak, çevrendeki insanların tutumlarını olumlu etkileyebilir. Farklılıklara saygı duyarak yaratıcı işbirliklerine kapı aralayabilirsin. Gizli kalmış yeteneklerini keşfetmek için mükemmel bir gün. Kendi potansiyelini değerlendirmek ve hayallerinin peşinden gitmek için ilham verici bir zaman dilimindesin.
Duygusal derinliklerin artacağı bir gün. İçsel sezgilerinle hareket ettiğinde, karşına çıkan fırsatlar seni beklediğinden daha fazla memnun edebilir. Hayal gücün yüksek, bu da sanatsal ve yaratıcı projeleri hayata geçirmek için mükemmel bir zemin sunuyor. Sosyal ilişkilerde ise empati sahibi olman, güçlükleri aşmana yardımcı olacak. Başkalarının hislerini anlamak, onların ihtiyaçlarına yanıt vererek bağlarını daha da güçlendirmene olanak tanıyabilir. Kendine biraz zaman ayırmayı unutma; bir gün dinlenme ve kendini yenileme fırsatı olabilir. Bu süreçte ihtiyaç duyduğun destek, çevrendeki insanlardan gelebilir. Sisli duyguların netleşmesine olanak tanıyacak anlar, seni yeni bir perspektife yönlendirebilir. İleriye dönük kararlarında ise, sezgi ve içgörülerinin sana rehberlik etmesine izin vermek faydalı olacak. Kalbine ve iç sesine güven.
