1
Altın Elbiseli Adam’a ait Esik buluntuları, Mısır Firavunu Tutankamon’dan sonra dünyada altın süslemeli bulguların en çok tespit edildiği ikinci büyük mezar odası olarak tarihe geçti.
Geçtiğimiz günlerde ise Kazakistan’da binlerce yıllık tarihi olan Altın Elbiseli Adam’ın 8’incisi tanıtıldı. İçlerinden 2 tanesi ise kadın.
Altın Elbiseli Adam’ın bulunma sürecini, Altın Elbiseli buluntuların Türk tarihi açısından önemini, Altın Elbiseli Kadın ifadesinin anlamı gibi detayları Kazakistan’da kazı çalışmalarında bulunan Ankara Üniversitesi Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı’ndan Serhan Çınar TRT Haber’le paylaştı.
Altın Elbiseli Adam kim?
Altın Elbiseli Adam buluntuları; M.Ö 8.- 2. yüzyıldaki Karasuk ve Tagar arkeoloji devirleri arasında Altay dağlarından İdil Nehri’ne kadar uzanan engin Kazak bozkırlarında yaşamış olan Saka kabilelerinin önderlerine ait mezar odalarında farklı üsluptaki altın plaklarla süslenmiş elbiselerle ve şahsi eşyaları ile gömülmüş yönetici sınıfına ait bulgular.
Ankara Üniversitesi Araş. Gör. Serhan Çınar, Altın Elbiseli buluntularının erken devir Türk arkeoloji ve kültür tarihi için daha derin anlamları bulunduğunun altını çizdi ve mezar odaları hakkında şu bilgileri verdi:
“İskit, Saka ve Hun akraba toplulukları, önderlerine ait mezar alanlarını korunaklı hale getirip yığma toprak tepeler aracılığıyla oluşturdukları mezar odalarına defnetmişler. Hükümdarlara, ölümden sonraki yeni çıkacağı yolculukta eşlik etmek üzere en değerli eşyaları, hizmetkarları ve at koşumları ve silahları eşlik ediyor. Taş lahitlerden veya ahşaptan oluşturulan mezar odaları, ekseriyetle yer altına veya yığma tepeler olan toprak dolguların içerisine yerleştirilmekteydi.”
51 yılda 8 Altın Elbiseli Adam: 2 tanesi kadın
Kazakistan topraklarında yürütülen kazı çalışmalarında “Altın Elbiseli Adam veya Kadın” adı verilen bu tür buluntulardan son 51 yılda 8 tanesine ulaşıldı. Serhan Çınar, Altın Elbiseli buluntuların şu ana kadar 6 tanesinin erkek, 2 tanesinin ise kadınlara ait olduğunu söyledi.
İlk olarak; 1969 yılında Almatı çevresinde devrindeki 18 yaşlarında bir Saka Tigini’ne ait olduğu düşünülen Esik buluntusu tespit edildi.
Altın Elbiseli Adam’ın ilk hikayesi
Esik kurganındaki Altın Elbiseli Adam bulgusunun keşif hikayesinin ise oldukça ilginç olduğunu dile getiren Serhan Çınar detayları şu şekilde aktardı:
“7 Haziran 1969 yılında Tanrı Dağları’nın eteklerinde bulunan Issık Gölünde büyük bir sel taşkını meydana geliyor. Bu dönemde gölün hemen bitişiğinde inşa edilmiş olan Esik şehrine ait birçok yerleşke ve otobüs garı, sel altında kalarak tahrip oluyor. Yaşanan bu elim hadise üzerine Esik ilçe yönetimi, yeni otogar alanı için Tanrı Dağları’na bakan yamaçlarda içerisinde Saka dönemine ait kurganların bulunduğu mezarlık alanını tahsis ediyor.
Otogar yönetimi, kurulacak olan bu yeni otogar üzerindeki kurgan yapısının incelenmesi için Kazakistan SSC İlimler Akademisi, Çokan Valihanov Tarih Enstitüsü, Arkeoloji bölümüne dilekçe ile başvuruyor. Bu dönemde Otrar kazılarını yürüten Kemal Akişev, asistanı olan Bekmuhammet Nurmuhammet’i bölgenin tetkik edilmesi için bölgeye gönderiyor ve böylece Esik kurganındaki ilk kazı çalışmalarına başlanıyor.
Yapılan ön incelemelerde otogarda bulunan kurganın çapının 60 metre, yüksekliğinin ise 7 metre olduğu tespit edilerek bunun bir hükümdar kurganı olabileceği düşünülüyor. Kışın gelmesi ve kazı yapmanın imkansızlaşması sebebiyle incelemeler bir sonraki yıla erteleniyor.
1970 yılı Nisan ayında tekrar başlatılan tetkiklerde öncelikle kurganın merkez kısmında bulunan yağmalanmış bir mezar odasına ulaşılıyor. Çalışmalara son verilip kurganın tamamı ortadan kaldırılacağı sırada Arkeolog Bekmuhammetov, merkezi kurganın güneydoğu kısmında toprak üzerindeki dalgalanmaları fark ediyor.
Otogar yönetiminin bütün hayıflanmalarına rağmen tespit edilen bölgedeki toprak dolgunun kaldırılması talimatını veriyor. Bu son umutsuz teşebbüs sonucunda, kurgan içerisinde soyulmamış ikinci bir ahşap mezar odasına ulaşılıyor. Saka kurganlarında nadiren rastlanan bu ikinci mezar odası, görevini özveri ve sadakatle yerine getirmiş olan genç bir Kazak arkeolog sayesinde tespit ediliyor. Böylece Türk arkeoloji dünyasında, bozkır kültür ve medeniyetinin derinliklerine yönelik yeni bir eşik açılmış oluyor.”
Kurganda bulunanlar: İskit Tigini’ne ait mezar odası
1969 ve 1970 yıllarında yürütülen kazı çalışmaları sırasında aynı kurgan içerisinde tespit edilen merkezi mezar odasının yağmalanmış olması sebebiyle içerisinden küçük formda etrafa dağılmış altın folyo ve insan kemiklerine ulaşıldı.
Mezar odasının Güney doğu kısmındaki yan kurganda yürütülen ön tetkikler sırasında mezar odasının kapısına geçildiğinde tavanın karaçam kütükleriyle çevrelendiği görüldü. Kurganın çatısı açılıp gömü alanı aydınlatıldığında ise tahta tabutun kuzey kısmında, 1 metre 65 santimetre boylarında yaklaşık 20 yaşlarında sırt üstü uzanmış ve yüzü doğuya dönük, sağ eli göğsünde diğer eli kemerine uzatılmış şekildeki İskit Tigini’ne ait bir mezar odasına ulaşıldı.
(6).jpg)
Altın Elbiseli Adam’ın kıyafetinde neler var?
Tigin’in başlığı konik formlu ve 65 cm. Çeşitli üç ana temel kısımla doğal hayatın canlandırıldığı başlığın ön alın kısmında dağ keçisi, koç, geyik ve grifon at kabartmaları bulunuyor. Buradaki boynuzlu kanatlı at diğer figürlere göre daha büyük ve mitolojik bir şekilde resmedilmiş. Başlığın orta kısmında ise, dünyayı simgeleyen ve altın kurdelalar ile örülmüş 4 ok ve güneşi temsil eden 2 kanatlı at motifi bulunuyor. Bu motifleri çevreleyen hizada ise, toplam 5 adet karlı dağları andıran yassı motifli altın levhalar yer alıyor. Dağların zirvesine ölümü ve yaşamı temsil eden dallarına kuşlar konmuş hayat ağacı tasvirleri dikilmiş. Hayat ağacının etrafını ise yılkı, kar leoparı, dağ keçisi ve kuş figürleri şeklinde yapılmış çok sayıda altın plak kabartması bezendirilmiş.
Tigin’in deri kaftan ceketi, sağdan sola doğru kapanan v yakalı, uçları yukarıya dönük, alt uçları birbirile ile temas eden yüzlerce üçgen altın levhanın birbirine geçirilmesiyle pullu formda olup adeta altından zırh şeklinde dokunmuş. Zırh, plakaların kenarlarına açılan deliklerden altın ip geçilerek birbirine tutturulmuş olup gömlek sola doğru düğmeleniyor. Kaftanın yakası, omuz hizası, kolun alt taraflarına dörtgen şeklindeki plakalara bezenmiş yırtıcı pars figürü ile süslenmiş.
Dünyada altın süslemeli bulguların en çok tespit edildiği 2’nci büyük mezar odası
Tigin’in üzerine giydiği elbiseleri; çeşitli hayvan imgeleriyle süslenmiş altın plaklarla 4 binden fazla altın süsleme ile oluşturulmuş gömlek, kaftan, kemer ve deri pantolondan oluşuyordu. Serhan Çınar, Altın Adam’ın takılarının ve silahlarının onun büyük hakan ve tigin olduğuna işaret ettiğini vurguladı.
Esik buluntuları, Mısır Firavunu Tutankamon’dan sonra dünyada altın süslemeli bulguların en çok tespit edildiği ikinci büyük mezar odası olarak tarihe geçerken Çınar, odada bulunanların önemine şu sözlerle dikkat çekti:
“Her bir parça bizlere Saka dünyasının yaşam biçimi, giyim kuşamı ve törenleri hakkında ayrıntılı fikir ve inceleme yapma fırsatı veriyor. Esik buluntusundaki Altın Elbiseli Adam bulgularının özgün parçaları, günümüzde Kazakistan Cumhuriyeti, Merkezi Devlet Müzesi’nin fonlarında saklanıyor.”
Mezar odasında başka neler bulundu?
Esik buluntusundaki İskit tigini ile birlikte gömülmüş değerli eşyalarda bulundu.
Mezar odasının güney ve batı kısımlarında belirli bir nizama göre tasniflenmiş ve sıralanmış ahşap tabaklar, kil kaplar, kaseler, bir kepçe, iki gümüş kase bi bir kaşık, bir bronz ayna olmak üzere toplam 31 adet kap bulundu. Bu kaplar arasında sapı kırılmış gümüş bir knin üzerinde 26 Runik harflerle oluşturulmuş iki satırlık bir yazı da tespit edildi.
.jpg)
1970 yılında Esik kurganından çıkarılan farklı formlardaki sayısız işlemeli eserlerin tespiti, Sovyet arkeolojisinde Türkistan’ın antik tarihinin aydınlatılmasında Harezm ve Fergana bölgesindeki yerleşik kültürlerin yanında Mançurya ovasından Sibirya’ya kadar uzanan göçebe halkların da tarih ve arkeolojilerinin aydınlatılmasına yönelik yeni bir araştırma alanını ortaya çıkardı. Kısa süre içerisinde Tuva, Altaylar ve Kırım bölgelerinde İskit ve Saka’lara ait yeni kraliyet kurganları kazılarak incelendi. Bu birikim Avrasya arkeoloji alanında “İskitoloji” olarak adlandırılacak özel bir uzmanlaşma alanının doğmasını sağladı.
Araştırma Görevlisi Serhan Çınar Esikte bulunan Altın Elbiseli Adam’ın dünya uygarlığı ve Türk sanatına olan katkısını şu sözlerle ifade etti:
“2500 yıl öncesi altını bu derece ustalıkla işlemek ve işlenen her bir parçaya kendi medeniyet ve kültürünü yansıtmak her bir parçada ayrı bir yaşam unsurunu dile getirmek ancak ve ancak yüksek bir algının yorum gücünün ve medeniyet anlayışının ifadesinden başka bir şey değil. Yine kurgandan çıkarılan ahşap ve altın işlemeciliği, tekstil ürünü ve silahlara bakıldığında Sakaların yüksek bir kültüre ait mensup olduğunu anlamaktayız.”
Gümüş kepçe Türk dilini 1200 yıl eskiye götürüyor
Arkeolojik objeler arasında altın süslemelerden çok daha önemli olan bulgu ise sapı kırılmış gümüş bir kepçe üzerindeki 2 satırlık yazı. Kepçe üzerindeki yazıt, dil bilimciler tarafından farklı biçimde okuma teklifleri verildi. Türk bilim insanları yazıtın tarihi Runik-Göktürk alfabesi ile yazıldığını ve okumanın Türkçe yapılması gerektiğini belirtiyor. Bu yazının ne anlattığı ise günümüzde de kesinleşmiş değil.
(5).jpg)
Serhan Çınar’a göre; M.S 4-5.yüzyıla tarihlenen bu 2 satırlık yazıtın ile Türkçe okunabilmesi Türk dilinin de yazısının da tarihini 1200 yıl eskiye götürüyor. O dönemde konar göçer bir topluluğunun yazısının olması Türklerin yazılı tarihinin aydınlatılması açısından bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir.
Gün, kendine güvenin en yüksek olduğu anlardan biri olacak. Yeni projelere başlamak, cesur adımlar atmak için harika bir zaman. İçindeki lider ruhunu serbest bırak ve çevrendekilere ilham ver. Ancak, ani çıkışlar yapmaktan kaçınmalısın; düşünmeden hareket etme ihtimalin var. Duygusal ilişkilerde açık iletişim, sorunların üstesinden gelmene yardımcı olacak. Sosyal çevrende dikkat çekici bir aura yayacaksın, bu durum yeni tanışmalara veya flirtlere kapı aralayabilir. Sağlık konularına özen göster, enerjin yüksek ama dikkat gerektiren bir döneme giriyorsun. Kendini dinlendir, zindelik senin en büyük silahın olmalı. Unutma, cesaretinle tüm hedeflerine ulaşabilirsin.
Finansal konulara odaklanma zamanı. Bugün yatırımların üzerinde düşünmek, bütçeni gözden geçirmek için en uygun zaman. Kendine dair büyük fikirler geliştirirken, aynı zamanda gerçekçiliği elden bırakmamalısın. Sabırlı ve kararlı yapın, kararsızlık hissini geride bırakmana yardımcı olacak. İlişkilerde ise güven arayışın ön planda; sevdiğin kişilerin yanında olmak, hissettiklerini açıkça ifade etmek önem kazanıyor. Duygusal istikrar arayışında, kendinle barışık olmak için meditasyon veya doğada zaman geçirmek faydalı olabilir. Gelen yeniliklere açık ol ve akışına bırak, hayatın sundukları seni şaşırtabilir. Kendine olan güvenini artırmak, harika fırsatlar doğuracak.
Bugün iletişim yeteneklerin ön plana çıkıyor. Sosyal çevrendeki insanlarla yapacağın konuşmalar, yeni fikirlere ve farklı bakış açılarına açık olmanı sağlıyor. Enerjin yüksek ve çevrendeki insanlar seni çekici bulacak. Belki de beklenmedik bir tanışma veya ilginç bir sohbet gündeme gelebilir. Duygusal olarak atılımlar yapma isteğin artarken, içsel düşüncelerini de gözden geçirme fırsatın olacak. Genel olarak meraklı ruhunun getirdiği şansı değerlendirmek için ani kararlar yerine düşünerek hareket etmek daha doğru bir yaklaşım olabilir. Karşılaşabileceğin zorluklara sabırlı ve esnek bir tavırla yaklaşmak faydan olacaktır. Yaşanacak fırsatları iyi değerlendirdiğin sürece gün boyunca tatmin edici bir deneyim yaşayabilirsin.
Duyguların yoğunlaşacağı bir gün. İçsel huzurunu sağlamak için kendine daha fazla zaman ayırmalısın. Sevdiklerinle geçireceğin anlar, ruhsal açıdan sana iyi gelecek. Empati yeteneğin artarken, başkalarının hislerine duyarlı olman, ilişkilerde derin bağlar kurmanı sağlayabilir. Ancak, aşırı duygusal olmaktan kaçınmalısın; olaylara daha mantıklı bir bakış açısıyla yaklaşmak, daha az hayal kırıklığı yaşamanı sağlar.Kariyer konusunda ise, kendi bakış açını net bir şekilde ifade etmenin tam zamanı. Fikirlerini paylaşmaktan çekinme; bu, iş ortamında seni ön plana çıkarabilir. Yeni fırsatlarla karşılaşma olasılığın yüksek. Kendine güvenerek hareket etmen, başarıyı beraberinde getirebilir. Sağlık açısından, bedenine dikkat etmeyi unutma. Dinlenmek ve stres atmak, mental sağlığını koruman için hayati önem taşıyor. Doğayla iç içe olmak, ruhunu yenileyebilir. Bugünü kendin için bir hediye olarak gör; yaratıcı yönlerini keşfetmek için mükemmel bir fırsat.
Bugün, kararlılığın ve özgüvenin etrafında yoğun bir enerji var. İniş çıkışlar arasında kendini ifade etme isteği seni yönlendiriyor. Doğru kelimelerle dikkat çekebilirsin; bu da bir grup içinde liderlik pozisyonuna gelmeni sağlayabilir. Sosyal ilişkilerinde samimiyete ve içtenliğe önem verme zamanı. Bir arkadaşından ya da tanıdıktan alacağın ilham, sana yeni bir bakış açısı kazandırabilir. Risk almaktan çekinme, kararlılığının yanında eğlenceli bir serüven seni bekliyor. Yaratıcılığını kullanarak sanatsal ya da eğlenceli bir aktiviteye yönelebilirsin, bu sana enerji katacak ve ruh halini yükseltecek. Kalbindeki sıcaklığı başkalarıyla paylaşarak, ilişkilerini derinleştirme fırsatını yakalayabilirsin. Unutma, senin doğal enerjin ve çekiciliğin etrafındaki insanları etkileri, senin bildiğin en iyi yöntemlerdir.
Dikkatli ve analitik doğan, bugün detaylara odaklanma arzun ön planda. İlişkilerinde, iletişim becerilerin sayesinde uyum ve anlayış sağlamak için güzel fırsatlar bulabilirsin. Çevrendekilerin ihtiyaçlarına duyarlı olman, başkalarıyla olan bağını güçlendirecek. İş yerinde, projelerine dair yenilikçi fikirler geliştirebilir, takım çalışmasında ön plana çıkabilirsin. Ancak mükemmeliyetçilik tutkun seni zaman zaman zorlayabilir. Kendine biraz huzur tanı, doğanın güzelliklerinden faydalanmak ruhuna iyi gelecek. Günün sonunda, yeni bir şey öğrenmiş olmanın verdiği tatmin ile keyif dolu bir ruh hali yakalayabilirsin. Unutma ki, küçük detayların bile büyük değişimlere kapı aralayabileceğini bilmelisin.
Bugün, ilişkilerde denge arayışın ön plana çıkacak. İnsanlarla olan etkileşimlerinde uyum sağlama konusunda yetkin olabilirsin. Sosyal çevrende daha fazla yer almak ve ortak projelere katılmak için harika bir zaman dilimindesin. Duygusal yanların, sanatsal ve estetik alanlarda kendini ifade etmek isteyecek. Bu durum, (minik) estetik dokunuşlar veya bir sanat projesi açısından seni cesaretlendirebilir.Aynı zamanda, bazı kararlar almak zorunda kalabilirsin. İkisinin de getirdiği fayda ve riskleri tartman gerekebilir. Bu, özellikle kariyer veya kişisel hedeflerin açısından önem taşıyacak. Kendini daha açık ifade etme isteğini göz ardı etmemelisin, zira şu sıralar başkaları ile olan diyaloğun, yeni olanakların kapılarını aralayabilir. İçsel sesini dinle ve duygularının kılavuzluğunda hareket et. Bugün hissettiğin yoğun hisler ve sezgiler, geleceğe dair bazı önemli ipuçları sunabilir.
Derin hislerin ve tutkuların ön planda olduğu bir gün. İçsel sezgilerin güçleniyor ve bu sayede hayatındaki bazı gizli kalmış durumları aydınlatabilirsin. İnsanların beklentileri seni zorlayabilir, ancak bu süreçte kendi sınırlarını belirlemek önem taşıyor. Kendine güvenerek ilerlemeli, hislerine kulak vermelisin. İlişkilerinde duygusal derinlik arayışın, karşındakileri etkileyebilir. Ancak, tüm bu derin bağlar ve etkileşimler sırasında dikkatli olmalı, samimiyetle yüzleşmelisin. Ayrıca, bugünkü enerjilerle birlikte, geçmişte çözülmemiş konular yeniden gündeme gelebilir; zarif bir şekilde ele alarak uzlaşı sağlayabilirsin. Bu aykırı durumları değerlendirirken sahip olduğun sezgiyi kullanmak, sana yol gösterecek. Kendini ifade ederken cesur ol, içindeki gücü serbest bırak, ama kontrollü bir yaklaşım sergilemek de önemli. Bu sayede hem içsel huzuru bulacak hem de başkalarının kalplerine dokunacaksın.
Yeni başlangıçlar için harika bir dönemdesin. Sıkı bir kararlılıkla yola çıktığın hedeflere doğru adımlarını atabilirsin. İçsel motivasyonunun yüksek olduğu bu günlerde, sosyal çevrenle olan ilişkilerin güçlü bir şekilde gelişecek. Başka bakış açıları ve deneyimler edinerek ufkunu genişletebilirsin. Yaratıcılığın ve özgürlüğüne olan düşkünlüğün seni yeni keşiflere yönlendirecek. Doğa ile olan bağlantını güçlendirmen, ruh halini olumlu yönde etkileyecek. İçinde bir yolculuk yaparak, duygusal derinliklere inme isteği duyabilirsin. Farklı kültürlerle ilgili merakın artabilir; seyahat planları yapma isteğin de bu nedenle gündeme gelebilir. Sezginin yüksek olduğu bu süreçte, iç sesine kulak vermek, senin için büyük kazançlar sağlayacak. Kendine güven ve cesaretle ilerlediğinde, karşına çıkan zorlukları aşmanın yollarını kolayca bulabilirsin. Sosyal etkinliklere katılmak ve yeni insanlarla tanışmak için mükemmel bir zaman. Kendini ifade etme biçiminle, çevrendekileri etkileyebilirsin.
Güne hedeflerinle başlıyorsun, kararlılığın bu süreçte sana büyük bir güç katıyor. İş hayatında beklenmedik fırsatlar ile karşılaşabilirsin; bunları değerlendirmek için hazırlıklı ol. İletişim becerilerin ön plana çıkacak, düşüncelerini açıkça ifade etmekten çekinme. Kişisel ilişkilerde ise daha samimi bir yaklaşım benimsemek, arandaki bağları kuvvetlendirebilir. Sağlığına dikkat etmen gereken bir dönemdesin, vücudunu dinlemeyi unutmamalısın. Yine de, zihnini dinlendirmek için kısa molalar vermek faydalı olacaktır. Gelecek için plan yapma isteğin artabilir, ancak adım atarken acele etmemekte fayda var. İçsel huzurunu bulmak için doğayla temas etmek iyi bir seçenek olabilir; yürüyüşe çıkabilirsin. Bugün, her şeyin senin elinde olduğunu kabullenmeli ve bunu lehine çevirmelisin.
Bugün, zihinsel olarak oldukça aktifsiniz. Yaratıcılığınızın sınırlarını zorlamak ve yeni fikirler geliştirmek için mükemmel bir dönemdesiniz. Sosyal ortamda ilginç insanlarla karşılaşabilir, farklı bakış açıları kazanabilirsiniz. İçsel huzurunuzu bulmak için kendi alanınıza ihtiyaç duyabilirsiniz; yalnız kalmak, düşüncelerinizi netleştirmenizde yardımcı olacaktır. İlginç bir projeye başlayabilir veya mevcut bir işinizi gözden geçirerek yeni yönler katma fırsatı bulabilirsiniz. Yeni teknolojiler veya sosyal yeniliklerle ilgili fırsatlarla karşılaşmanız olası. Duygusal ilişkilerde samimiyete önem vermelisiniz; anlayış ve iletişim, olası çatışmaları önleyecektir. İlerleyen saatlerde bazı sürpriz gelişmeler dikkatinizi çekebilir, bu konuda esnek olmaya özen gösterin. Enerjinizi doğru projelere yönlendirmek, büyük faydalar sağlayacak.
Duygusal derinliklerinle yüzleşeceğin bir gün. İçsel sancılar, seni düşündürten, geçmişten getirdiğin anılara odaklanmana sebep olacak. İlişkilerinde iletişimde netlik arayışında olabilirsin; ikili diyaloglar, duygusal bağlarını güçlendirmek için önemli bir zemin sağlayacak. Yaratıcılığın ve sezgilerin oldukça yoğun, sanatsal faaliyetler veya yazma girişimlerinde kendini ifade etmek için ideal bir zaman.Kendine zaman ayırmak, meditasyon veya doğayla iç içe olmak, ruhsal dengeyi sağlamana yardımcı olacak. Arkadaş çevrende birine destek olma ihtiyacı hissedebilirsin; compassion ve empati, senin güçlü yanların. Bu destek, dostluğunuzu derinleştirebilir. Fakat unutmamalısın; kendi sınırlarını belirlemek de önemlidir.Finans konusunda planlar yapmak için elverişli bir dönemdesin, ancak ani harcamalar yapmamaya özen göstermelisin. İçsel huzurunu sağlamak açısından küçük, kişisel hedefler belirlemek iyi gelebilir. Bağışlama ve unutma üzerine düşünmek, duygusal yüklerini hafifletmek için faydalı olacaktır.
