1
Altın Elbiseli Adam’a ait Esik buluntuları, Mısır Firavunu Tutankamon’dan sonra dünyada altın süslemeli bulguların en çok tespit edildiği ikinci büyük mezar odası olarak tarihe geçti.
Geçtiğimiz günlerde ise Kazakistan’da binlerce yıllık tarihi olan Altın Elbiseli Adam’ın 8’incisi tanıtıldı. İçlerinden 2 tanesi ise kadın.
Altın Elbiseli Adam’ın bulunma sürecini, Altın Elbiseli buluntuların Türk tarihi açısından önemini, Altın Elbiseli Kadın ifadesinin anlamı gibi detayları Kazakistan’da kazı çalışmalarında bulunan Ankara Üniversitesi Genel Türk Tarihi Anabilim Dalı’ndan Serhan Çınar TRT Haber’le paylaştı.
Altın Elbiseli Adam kim?
Altın Elbiseli Adam buluntuları; M.Ö 8.- 2. yüzyıldaki Karasuk ve Tagar arkeoloji devirleri arasında Altay dağlarından İdil Nehri’ne kadar uzanan engin Kazak bozkırlarında yaşamış olan Saka kabilelerinin önderlerine ait mezar odalarında farklı üsluptaki altın plaklarla süslenmiş elbiselerle ve şahsi eşyaları ile gömülmüş yönetici sınıfına ait bulgular.
Ankara Üniversitesi Araş. Gör. Serhan Çınar, Altın Elbiseli buluntularının erken devir Türk arkeoloji ve kültür tarihi için daha derin anlamları bulunduğunun altını çizdi ve mezar odaları hakkında şu bilgileri verdi:
“İskit, Saka ve Hun akraba toplulukları, önderlerine ait mezar alanlarını korunaklı hale getirip yığma toprak tepeler aracılığıyla oluşturdukları mezar odalarına defnetmişler. Hükümdarlara, ölümden sonraki yeni çıkacağı yolculukta eşlik etmek üzere en değerli eşyaları, hizmetkarları ve at koşumları ve silahları eşlik ediyor. Taş lahitlerden veya ahşaptan oluşturulan mezar odaları, ekseriyetle yer altına veya yığma tepeler olan toprak dolguların içerisine yerleştirilmekteydi.”
51 yılda 8 Altın Elbiseli Adam: 2 tanesi kadın
Kazakistan topraklarında yürütülen kazı çalışmalarında “Altın Elbiseli Adam veya Kadın” adı verilen bu tür buluntulardan son 51 yılda 8 tanesine ulaşıldı. Serhan Çınar, Altın Elbiseli buluntuların şu ana kadar 6 tanesinin erkek, 2 tanesinin ise kadınlara ait olduğunu söyledi.
İlk olarak; 1969 yılında Almatı çevresinde devrindeki 18 yaşlarında bir Saka Tigini’ne ait olduğu düşünülen Esik buluntusu tespit edildi.
Altın Elbiseli Adam’ın ilk hikayesi
Esik kurganındaki Altın Elbiseli Adam bulgusunun keşif hikayesinin ise oldukça ilginç olduğunu dile getiren Serhan Çınar detayları şu şekilde aktardı:
“7 Haziran 1969 yılında Tanrı Dağları’nın eteklerinde bulunan Issık Gölünde büyük bir sel taşkını meydana geliyor. Bu dönemde gölün hemen bitişiğinde inşa edilmiş olan Esik şehrine ait birçok yerleşke ve otobüs garı, sel altında kalarak tahrip oluyor. Yaşanan bu elim hadise üzerine Esik ilçe yönetimi, yeni otogar alanı için Tanrı Dağları’na bakan yamaçlarda içerisinde Saka dönemine ait kurganların bulunduğu mezarlık alanını tahsis ediyor.
Otogar yönetimi, kurulacak olan bu yeni otogar üzerindeki kurgan yapısının incelenmesi için Kazakistan SSC İlimler Akademisi, Çokan Valihanov Tarih Enstitüsü, Arkeoloji bölümüne dilekçe ile başvuruyor. Bu dönemde Otrar kazılarını yürüten Kemal Akişev, asistanı olan Bekmuhammet Nurmuhammet’i bölgenin tetkik edilmesi için bölgeye gönderiyor ve böylece Esik kurganındaki ilk kazı çalışmalarına başlanıyor.
Yapılan ön incelemelerde otogarda bulunan kurganın çapının 60 metre, yüksekliğinin ise 7 metre olduğu tespit edilerek bunun bir hükümdar kurganı olabileceği düşünülüyor. Kışın gelmesi ve kazı yapmanın imkansızlaşması sebebiyle incelemeler bir sonraki yıla erteleniyor.
1970 yılı Nisan ayında tekrar başlatılan tetkiklerde öncelikle kurganın merkez kısmında bulunan yağmalanmış bir mezar odasına ulaşılıyor. Çalışmalara son verilip kurganın tamamı ortadan kaldırılacağı sırada Arkeolog Bekmuhammetov, merkezi kurganın güneydoğu kısmında toprak üzerindeki dalgalanmaları fark ediyor.
Otogar yönetiminin bütün hayıflanmalarına rağmen tespit edilen bölgedeki toprak dolgunun kaldırılması talimatını veriyor. Bu son umutsuz teşebbüs sonucunda, kurgan içerisinde soyulmamış ikinci bir ahşap mezar odasına ulaşılıyor. Saka kurganlarında nadiren rastlanan bu ikinci mezar odası, görevini özveri ve sadakatle yerine getirmiş olan genç bir Kazak arkeolog sayesinde tespit ediliyor. Böylece Türk arkeoloji dünyasında, bozkır kültür ve medeniyetinin derinliklerine yönelik yeni bir eşik açılmış oluyor.”
Kurganda bulunanlar: İskit Tigini’ne ait mezar odası
1969 ve 1970 yıllarında yürütülen kazı çalışmaları sırasında aynı kurgan içerisinde tespit edilen merkezi mezar odasının yağmalanmış olması sebebiyle içerisinden küçük formda etrafa dağılmış altın folyo ve insan kemiklerine ulaşıldı.
Mezar odasının Güney doğu kısmındaki yan kurganda yürütülen ön tetkikler sırasında mezar odasının kapısına geçildiğinde tavanın karaçam kütükleriyle çevrelendiği görüldü. Kurganın çatısı açılıp gömü alanı aydınlatıldığında ise tahta tabutun kuzey kısmında, 1 metre 65 santimetre boylarında yaklaşık 20 yaşlarında sırt üstü uzanmış ve yüzü doğuya dönük, sağ eli göğsünde diğer eli kemerine uzatılmış şekildeki İskit Tigini’ne ait bir mezar odasına ulaşıldı.
(6).jpg)
Altın Elbiseli Adam’ın kıyafetinde neler var?
Tigin’in başlığı konik formlu ve 65 cm. Çeşitli üç ana temel kısımla doğal hayatın canlandırıldığı başlığın ön alın kısmında dağ keçisi, koç, geyik ve grifon at kabartmaları bulunuyor. Buradaki boynuzlu kanatlı at diğer figürlere göre daha büyük ve mitolojik bir şekilde resmedilmiş. Başlığın orta kısmında ise, dünyayı simgeleyen ve altın kurdelalar ile örülmüş 4 ok ve güneşi temsil eden 2 kanatlı at motifi bulunuyor. Bu motifleri çevreleyen hizada ise, toplam 5 adet karlı dağları andıran yassı motifli altın levhalar yer alıyor. Dağların zirvesine ölümü ve yaşamı temsil eden dallarına kuşlar konmuş hayat ağacı tasvirleri dikilmiş. Hayat ağacının etrafını ise yılkı, kar leoparı, dağ keçisi ve kuş figürleri şeklinde yapılmış çok sayıda altın plak kabartması bezendirilmiş.
Tigin’in deri kaftan ceketi, sağdan sola doğru kapanan v yakalı, uçları yukarıya dönük, alt uçları birbirile ile temas eden yüzlerce üçgen altın levhanın birbirine geçirilmesiyle pullu formda olup adeta altından zırh şeklinde dokunmuş. Zırh, plakaların kenarlarına açılan deliklerden altın ip geçilerek birbirine tutturulmuş olup gömlek sola doğru düğmeleniyor. Kaftanın yakası, omuz hizası, kolun alt taraflarına dörtgen şeklindeki plakalara bezenmiş yırtıcı pars figürü ile süslenmiş.
Dünyada altın süslemeli bulguların en çok tespit edildiği 2’nci büyük mezar odası
Tigin’in üzerine giydiği elbiseleri; çeşitli hayvan imgeleriyle süslenmiş altın plaklarla 4 binden fazla altın süsleme ile oluşturulmuş gömlek, kaftan, kemer ve deri pantolondan oluşuyordu. Serhan Çınar, Altın Adam’ın takılarının ve silahlarının onun büyük hakan ve tigin olduğuna işaret ettiğini vurguladı.
Esik buluntuları, Mısır Firavunu Tutankamon’dan sonra dünyada altın süslemeli bulguların en çok tespit edildiği ikinci büyük mezar odası olarak tarihe geçerken Çınar, odada bulunanların önemine şu sözlerle dikkat çekti:
“Her bir parça bizlere Saka dünyasının yaşam biçimi, giyim kuşamı ve törenleri hakkında ayrıntılı fikir ve inceleme yapma fırsatı veriyor. Esik buluntusundaki Altın Elbiseli Adam bulgularının özgün parçaları, günümüzde Kazakistan Cumhuriyeti, Merkezi Devlet Müzesi’nin fonlarında saklanıyor.”
Mezar odasında başka neler bulundu?
Esik buluntusundaki İskit tigini ile birlikte gömülmüş değerli eşyalarda bulundu.
Mezar odasının güney ve batı kısımlarında belirli bir nizama göre tasniflenmiş ve sıralanmış ahşap tabaklar, kil kaplar, kaseler, bir kepçe, iki gümüş kase bi bir kaşık, bir bronz ayna olmak üzere toplam 31 adet kap bulundu. Bu kaplar arasında sapı kırılmış gümüş bir knin üzerinde 26 Runik harflerle oluşturulmuş iki satırlık bir yazı da tespit edildi.
.jpg)
1970 yılında Esik kurganından çıkarılan farklı formlardaki sayısız işlemeli eserlerin tespiti, Sovyet arkeolojisinde Türkistan’ın antik tarihinin aydınlatılmasında Harezm ve Fergana bölgesindeki yerleşik kültürlerin yanında Mançurya ovasından Sibirya’ya kadar uzanan göçebe halkların da tarih ve arkeolojilerinin aydınlatılmasına yönelik yeni bir araştırma alanını ortaya çıkardı. Kısa süre içerisinde Tuva, Altaylar ve Kırım bölgelerinde İskit ve Saka’lara ait yeni kraliyet kurganları kazılarak incelendi. Bu birikim Avrasya arkeoloji alanında “İskitoloji” olarak adlandırılacak özel bir uzmanlaşma alanının doğmasını sağladı.
Araştırma Görevlisi Serhan Çınar Esikte bulunan Altın Elbiseli Adam’ın dünya uygarlığı ve Türk sanatına olan katkısını şu sözlerle ifade etti:
“2500 yıl öncesi altını bu derece ustalıkla işlemek ve işlenen her bir parçaya kendi medeniyet ve kültürünü yansıtmak her bir parçada ayrı bir yaşam unsurunu dile getirmek ancak ve ancak yüksek bir algının yorum gücünün ve medeniyet anlayışının ifadesinden başka bir şey değil. Yine kurgandan çıkarılan ahşap ve altın işlemeciliği, tekstil ürünü ve silahlara bakıldığında Sakaların yüksek bir kültüre ait mensup olduğunu anlamaktayız.”
Gümüş kepçe Türk dilini 1200 yıl eskiye götürüyor
Arkeolojik objeler arasında altın süslemelerden çok daha önemli olan bulgu ise sapı kırılmış gümüş bir kepçe üzerindeki 2 satırlık yazı. Kepçe üzerindeki yazıt, dil bilimciler tarafından farklı biçimde okuma teklifleri verildi. Türk bilim insanları yazıtın tarihi Runik-Göktürk alfabesi ile yazıldığını ve okumanın Türkçe yapılması gerektiğini belirtiyor. Bu yazının ne anlattığı ise günümüzde de kesinleşmiş değil.
(5).jpg)
Serhan Çınar’a göre; M.S 4-5.yüzyıla tarihlenen bu 2 satırlık yazıtın ile Türkçe okunabilmesi Türk dilinin de yazısının da tarihini 1200 yıl eskiye götürüyor. O dönemde konar göçer bir topluluğunun yazısının olması Türklerin yazılı tarihinin aydınlatılması açısından bir dönüm noktası olarak kabul edilebilir.
Bugün içsel motivasyonun ve enerji seviyenizin yüksek olduğu bir gün. Hedeflerinize odaklanarak, kararlılıkla ilerlemek isteyeceksiniz. İlişkilerde daha cesur adımlar atabilir, duygularınızı açıkça ifade edebilirsiniz. Sosyal çevrede dikkat çekebilir, yeni bağlantılar kurabilirsiniz. Ancak ani tepki verme eğiliminize dikkat edin; düşüncelerinizi bir adım geri atıp gözlemleyerek değerlendirmek faydalı olacaktır. Günün ilerleyen saatlerinde huzur arayışınız artabilir, biraz yalnız kalmak isteyebilirsiniz. Kendi içsel sesinize kulak vermek, zihninizi sakinleştirmenize yardımcı olacak. Unutmayın, bazen durmak ve düşünmek ilerlemenin en iyi yoludur.
Bugün, duygusal ve maddi anlamda güven arayışında olacaksın. İçsel huzurunu sağlamak adına çevrene yönelik tutumunu gözden geçirebilirsin. İlişkilerde sabırlı olmakta fayda var; dinlemeyi seçtiğinde, karşındakinin senin için ne kadar önemli olduğunu bir kez daha anlayacaksın. Maddi konularda yapılacak harcamaları dikkatli bir şekilde değerlendirmelisin; gereksiz harcamalardan kaçınmak, bütçeni daha sağlıklı yönetmeni sağlayacak. Doğanın huzur verici enerjisi seni sarmalarken, kendine zaman ayırmak ve sevdiklerinle güzel anlar paylaşmak ruh halini olumlu yönde etkileyebilir. İçsel sesine kulak ver, bu sezgisel yönlerin seni doğru kararlar almaya yönlendirecek.
Bugün sosyal ilişkiler ön planda. Yeni insanlarla tanışma, mevcut arkadaşlarınla bağlarını güçlendirme fırsatı bulabilirsin. İletişim yeteneklerinle dikkat çekmek ve çevrendekilere ilham vermek için ideal bir zaman. Duygusal anlamda bir şeyleri içinizde tutmak, düşüncelerinizi net bir şekilde ifade etmemek, sizi içsel bir çatışmaya sürükleyebilir. Bunun yerine hislerinizi açıkça paylaşmayı deneyin, bu tür bir samimiyet, ilişkilerinizi derinleştirebilir. İlginç fikir ve projeleri hayata geçirmek için yeterince enerji ve motivasyon bulacaksın. Hızla gelişen olaylara ayak uydurmak zor olabilir, ama esnek kalmak ve akışa uyum sağlamak sana avantaj sağlayacak. Ayrıca, beklenmedik bir haber alabilirsin; bu, hayatında yeni bir sayfa açma fırsatı sunabilir. Eğlenceli ve maceraya açık bir gün seni bekliyor.
Duygusal derinliklerin, hassasiyetin ve koruma içgüdün ön planda. Bugün, sevdiklerinle olan ilişkilerde empati kurma becerinle dikkat çekebilirsin. İçsel huzurunu sağlamak için zaman ayırmak, ruhsal dengenin güçlenmesine katkı sağlar. Ailevi bağların güçleniyor; ortak projelerle birlikte kaliteli zaman geçirmek, aradaki bağı kuvvetlendirebilir. Duygusal olarak, geçmişten gelen anılar zihninde yer edebilir. Bunları dönüştürmek için yaratıcılığını kullanmak iyi bir fırsat sunuyor. İş yerinde bazı baskılar hissedebilirsin; bu durum, sakin kalmayı ve sezgilerine güvenmeyi gerektiriyor. Kendini ifade etme biçiminde ortaya çıkan değişimler, çevrendekilerin dikkatini çekebilir. Bugün, içsel yolculuğunun tadını çıkararak, kendinle barışık kalman gereken bir dönemdesin. Kendi ihtiyaçlarına saygı duymak, içsel huzurunu bulmana katkı sağlayacaktır.
Özgüvenin zirveye ulaşacağı bir gün, etrafındakileri etkileme kabiliyetinle fark edileceksin. Yaratıcılığın ön planda ve bu, hem iş hayatında hem de sosyal çevrende yeni fırsatlar yaratabilir. Cesur adımlar atmak için uygun bir zaman dilimindesin; risk almayı düşünebilirsin. Ancak dikkatli ol, performansını sorgulaman gereken anlar olabilir. Bireysel başarıların yanında, işbirliği içinde olduğun kişilerin görüşlerine de önem vermen faydalı olacak. Kalp gözüyle dinlemeyi unutma; bu sayede güzel bağlantılar ve ilişkiler geliştirebilirsin. Kendini ifade ettiğin alanlarda ilgi çekerken, başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılığın da takdir toplayacak. İçsel huzurun artacak, kendine olan güvenin pekişecek. İlişkilerinde ise samimiyet ön planda, duygusal bağların güçlenecek. Kendini açıkça ifade et, hislerini paylaşmaktan çekinme; bu, senin için olumlu değişimlerin kapısını aralayacak.
Etrafındaki karmaşanın içinden sıyrılmak ve zihnindeki düşünceleri netleştirmek için doğru bir gün. Organize olma arzun, sana önemli birçok işi başarma fırsatı verecek. Tamamlanması gereken projeler ve detaylarla dolu bir gündesin; bu sırada pratik ve analitik bakış açınla tüm zorlukları aşabilirsin.Sosyal ilişkilerin biraz yavaşlayabilir, ancak buna olumlu yanaşmak daha iyi olacaktır. Kendine dönme ve kişisel gelişime eğilimli olduğun bu zaman diliminde, içsel huzuru bulmaya odaklanman önem taşıyor. Belki de bir hobi edinmek ya da yeni bir beceri öğrenmek, ruhsal olarak seni daha iyi hissettirebilir.Çevrendeki insanlara yardım etme isteğin artıyor; başkalarının sorunlarını çözmek konusunda bir liderlik rolü üstlenebilirsin. Fakat bu süreçte kendi ihtiyaçlarını unutmaman gerektiğini de ıskalamamalısın. Duygusal dengeyi sağlamak için kendine zaman ayırmayı önceliklendirmek, sağlığını da olumlu etkileyecektir.
Duygusal denge arayışın bu günlerde daha da belirginleşebilir. İlişkilerde yaşanan küçük çatışmalar, iletişim becerilerinle kolayca aşılabilir. Sosyal çevrende seni destekleyen insanlarla bir araya gelmek, moral anlamında büyük bir katkı sağlar. Estetik algın, çevrendeki güzellikleri daha derinlemesine takdir etmene olanak tanırken, sanatsal yönlerini ortaya çıkarmak için ilham bulabilirsin. Karar alırken başkalarının düşüncelerini de göz önünde bulundurmak, öz saygını korumanı sağlayabilir. Bu süreçte kendi içsel isteklere kulak vermek önem kazanır; dengeli bir hayat sürdürmek için kendi ihtiyaçlarına odaklanmayı unutma. Gelecek adına mutluluk veren adımlar atabilmek için içsel huzurunu sağlamalı, fazlasıyla gergin ortamlardan uzak durmalısın. Hayatında yeni bir denge oluşturmak için bir şeyleri geride bırakma zamanı gelebilir. Cesaretle kendi yolunu çizmekten çekinme.
Gizli duyguların su yüzüne çıkma zamanı. İçsel çatışmalarla başa çıkmak, kendini gözden geçirmek gereken bir dönemdesin. Karşılaştığın zorlukları avantaja dönüştürme yeteneğin, ruhsal deneyimlerinle birleşerek seni daha güçlü kılacak. Başkalarının hislerine duyarlı olman, ilişkilerini derinleştirebilir ama sınırlarını korumayı da unutmamalısın. İş veya kariyer konularında, daha önceden düşündüğün bir projeye yeniden odaklanma fırsatı bulabilirsin. Sosyal çevrendeki insanlar, sana ilham verici bir destek sunacak. Kalp konusunda, duygusal derinliklere inme isteği artabilir, bu senin için çözüm getiren bir süreç olabilir. Unutma, dönüşüm her zaman zorlu ama bir o kadar da ödüllendirici bir yolculuktur. Özgün bakış açını kaybetmeden, kendini ifade etme biçimini güçlendirmeye çalış.
Yeni maceralara atılma isteği içindesin. Düşüncelerinde özgürlük ve serüven temasının hâkim olduğu bu dönemde, kendine bir yol çizmek adına cesur adımlar atabilirsin. Sosyal çevrenle iletişimlerin kuvvetlenecek; yeni insanlarla tanışmak, ilham verici fikirlerle karşılaşmana sebep olacak. Hakikatin peşine düşmeye, öğrenmeye ve deneyimlemeye açık olmalısın. Bilgi arayışın, özellikle sanatsal veya felsefi konulara yönelmeni sağlayabilir. Fakat dikkatli ol; bazı yeni tanışlıklar beklentilerini karşılamayabilir. İçsel huzurunu korumak, anı yaşamanı sağlayacak. Kendi değerlerini belirleyerek, sıradanlıktan uzaklaşmaya çalış. Bugün eğlence dolu etkinliklere katılmak, ruh halini canlandıracak. Duygusal ilişkilerde ise samimiyetin önemini anımsamalısın; açık iletişim ve güven odaklı bir yaklaşım, bağlarını güçlendirecektir.
Kariyer ve hedef odaklı düşüncelerin yoğunlaşacağı bir gün. Sorumluluklar ve görevler, havada asılı bir şekilde seni bekliyor. Gelişmeleri dikkatli analiz etmen gerekecek. Yakın çevrendeki yenilikçi fikirler seni cesaretlendirirken, pek çok insanın görüşüne ihtiyacın olacak. İletişim kurmak ve fikir alışverişinde bulunmak, çözüm arayışına hız katabilir. Duygusal derinlikler tasavvur edebildiğin kadar, bu yoğunluk içinde kendi sınırlarının içinde kalmayı da unutmamalısın. Sağlığını ihmal etmemek, zihninin ve bedeninin dengede kalması için şart. Başarıyı getiren adımları atarken, içinde sabit bir motivasyon bulmalısın. Planlama becerilerini kullanarak, bu süre zarfında uzun vadeli hedeflerine daha yaklaşmalı, küçük ama etkili hamlelerle güvenini pekiştirmelisin. Başkalarına olan tutumun, onların sana karşı tutumunu da şekillendirebilir, bu dengeyi korumak önemli. Kararlılıkla ilerlemek, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştıracak.
Bugün, içsel özgürlüğüne ve yaratıcılığına odaklanacağın bir gün. Yeni deneyimlere açık ol ve sıradanlıktan uzaklaşmayı dene. İnovatif düşüncelerin sayesinde çevrendekileri etkileyebilirsin. Sosyal ilişkilerin güçleniyor; arkadaşlarınla yapacağın derin sohbetler, yeni fikirler ve değerli paylaşımlar sağlayacak. Aniden çıkan fırsatlar karşısında cesur olmalısın. Hayal gücünü serbest bırak, belki de aklına gelen orijinal fikirler seni yeni bir yola yönlendirebilir. Duygusal anlamda, kendi iç dünyanda barış arayışındasın; bu, duygusal derinliklerini keşfetmende yardımcı olacak. Unutma, en büyük özgürlük içsel huzuru bulmaktan gelir.
Duygusal derinliklerle dolu bir gün. İçsel sezgilerin güçlü bir şekilde uyanıyor; hayallerin ve gerçekliğin arasındaki bağlantı daha belirgin hale geliyor. Sanatsal ifaden için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığın sana ilham verecek, bu yüzden içindeki sanatkarı özgür bırak. İlişkilerde, empati ve anlayış ön planda. Sevdiklerinle derin sohbetler yapmak, kalp bağlarını güçlendirebilir. Kendini savunmasız hissetsen de, bu, başkalarıyla daha yakın ilişkiler kurmana yardımcı olacak. Huzur arayışında iyi bir yolculuk yapabilirsin; doğayla zaman geçirerek sakinleşmek isteyebilirsin. Gözlem yeteneğin artıyor, çevrendeki detayları kaçırma. Kalbin ve zihnin arasında denge bulmanın yollarını keşfetmelisin. Unutma, bazen en iyi yanıtlar içsel sessizlikte bulunur. Kendine bir nebze olsun zaman ayırmayı unutma; bu, ruhunu besleyecek.
