| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Enerjin yüksek, kendini ifade etme arzun ön planda. Yeni projelere başlamak için olumlu bir dönemdesin. Sosyal çevrenle olan ilişkilerin güçleniyor, birlikte vakit geçirmek keyifli olacak. Karşılaştığın zorluklar, seni daha güçlü kılacak tecrübeler yaşatacak. Sabırsızlığın bazen sorunlara yol açabilir, bu yüzden sakin kalmaya çalış. İçsel duyguların ve sezgilerin, doğru kararlar almanı sağlayacak. Kişisel gelişimine odaklanmak, ruh haline iyi gelecek. Kendine zaman ayırmayı unutma, bu sayede içsel dengeyi yeniden bulabilirsin.
Bugün, kararlılığın ve sabrının ön plana çıkacağı bir gündesin. Yavaş ama emin adımlarla ilerlemek, başarıyı getiriyor. Finansal konularda dikkatli olmalı, harcamalarını kontrol altında tutmalısın. Sosyal ilişkilerde ise güven, sadakat ve destek arayışın artabilir; dostluklarının derinleşmesine olanak tanı. Kalbin ise bir romantizm rüzgarı estirebilir; belki yeni birisiyle tanışmak ya da mevcut ilişkindeki duyguları tazelemek adına harika bir zaman. Kendine odaklanmayı unutma; fiziksel ve zihinsel olarak dingin kalmak, sana önemli faydalar sağlayabilir. Doğa ile iç içe olacağın küçük bir yürüyüş, ruhunu besleyebilir. Güzel şeylerin seni beklediği bir gün.
Bugün merakın ve sosyal etkileşimlerin ön planda olacak. Farklı düşünceleri keşfetmek, yeni insanlarla tanışmak ve öğrenmek için mükemmel bir gün. Karşılaştığın durumlarda esnek ve açık fikirli olmalısın; bu sayede sanatsal bir yeteneğini keşfedebilirsin. İletişim becerilerinle başkalarına ilham verebilir, çözümler sunabilirsin. Ancak dikkatli olmalısın; bazı sözlerin yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Anlayışlı bir tavır sergilemek, karmaşayı azaltmada etkili bir yol olacaktır. Ayrıca, ruh halin değişkenlik gösterebilir; bu nedenle kendine zaman ayırmayı unutma. Planlarını esnek tutarak, sürprizlere açık olmaya çalış. Bugün, içindeki yaratıcılığı serbest bırakmak için harika fırsatlar sunuyor.
Duygusal ve hassas bir gün. İçsel huzuru bulmak için biraz kendinle kalmak isteyebilirsin. Evdeki atmosferin, üzerindeki baskıyı hafifletebilir, yaratıcı projelere yönelmek için ilham verebilir. İletişimde dikkatli ol, sevdiklerinle olan ilişkilerinde anlayış ve empati ön planda olmalı. Geçmişteki anıların canlanması muhtemel; eski dostlarla yeniden bağlantı kurmak hoş bir sürpriz olabilir. Kendinle barışık olmak, duygusal dengeyi sağlamana yardımcı olacak. Sağlık konularına dikkat et; bedeninin ihtiyaçlarına özen göster. Kendi hislerine saygı duymak, bu dönemde en büyük gücün olacak.
Bugün çevrendeki insanlar üzerinde güçlü bir etki bırakıyorsun. Kendine olan güvenin ve karizmanın zirveye ulaşması, sevgi ve takdir dolu anları beraberinde getirebilir. Yaratıcılığın açığa çıkabilir; sanatsal bir projeye başlayabilir veya mevcut projeni geliştirebilirsin. Sosyal ilişkilerin, beklenmedik fırsatların kapısını aralayabilir. Ancak, gurur ve kibir duygularını dengelemekte fayda var; alçakgönüllülüğün sana daha çok kapı açabilir. Kendini ifade ederken, empati ve anlayışla yaklaşılması gereken durumlar ortaya çıkabilir. İletişimde açık ve net olmak, yanlış anlamaların önüne geçecek. Sevgi ilişkilerinde tutku dolu anların tadını çıkarabilirsin; partnerinle arandaki bağ derinleşebilir. Kendine zaman ayırmayı unutma; ruh halini dengelemek için içe dönmek faydalı olabilir.
Detaylara dikkat etme becerilerin bugün ön plana çıkıyor. Düşüncelerin ve planların üzerinde yoğunlaşmak, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştırabilir. Rahat bir şekilde iletişim kurduğun insanlar, senin için yeni fırsatlar sunabilir. Gün içinde ufak tefek değişikliklere açık olman önem taşıyor; bu seni yeniliklere adapte olmada kolaylaştırabilir. Sağlık konularına da dikkat etmen gereken bir zaman dilimindesin; ruhsal dinginliğini korumak için doğa yürüyüşleri veya meditasyon faydalı olabilir. Planlarını gerçekleştirirken esneklik göstermeyi unutma, böylece sürprizler seni olumlu yönde etkileyebilir. Kendi ihtiyaçlarına yönelik duyarlılık geliştirmek, sosyal ilişkilerindeki dengeyi sağlamana yardımcı olacak. Yoktan var etme becerinle bazı zorlukların üstesinden gelebilirsin.
Denge arayışı, sosyal ilişkiler ve estetik ön planda. Bugün, çevrendeki insanlarla olan etkileşimlerin seni önemli bir şekilde geliştirebilir. Kendini ifade etme yeteneğin artıyor; bu, toplum içinde daha fazla görünürlük kazanmanı sağlayabilir. Başkalarının görüşlerine olan açık tavrın, yeni iş birliklerinin kapılarını aralayabilir. Aşk hayatında romantizmin yoğunlaşabileceği bir dönemdesin; sevgi dolu anlar ve duygusal derinlikler seni bekliyor. Ancak, karar alırken mantıklı düşünmek de önemli. Gözlemlediğin şeyleri daha derinlemesine değerlendirmek, senin için faydalı olabilir. Estetik duyarlılığın artacağı bu süreçte, sanatsal projelere yönelmek veya yaratıcı faaliyetlerde bulunmak ruh halini olumlu yönde etkileyecek. Dengeleri sağlamak ve birlikte hareket etmek senin için anahtar olacak. Unutma, karamsar düşünceler seni geride tutabilir; bu yüzden olumlu detaylara odaklanmak en iyisi.
Bugün içsel duyguların derinliklerine inmeye davet ediliyorsun. İçsel sezgilerin oldukça güçlü; bu da sana gizli kalmış gerçekleri ortaya çıkarmada yardımcı olacak. İlişkilerinde bir dönüşüm yaşayabilirsin. Atmosferdeki gizemli enerji, başkalarının duygularını anlama kapasiteni arttıracak. Duygularının yoğun olduğu bir dönemde, çevrendekilere karşı daha şefkatli ve sarmalayıcı olabilirsin. Kendine ait alanı oluşturma isteğin öne çıkabilir; bu, ruhsal dengeyi bulma arayışında faydalı olacaktır. Bugün, geçmişte yaşadığın olaylara dair bir anlayış geliştirerek büyümene katkıda bulunabilirsin. Özellikle maddi konularla ilgili alanda dikkatli olmalısın; yapacağın harcamalar üzerine düşünerek hareket etmek, ileride şaşkınlık yaşamaman adına önemli olacak. Kendini ifade etme biçimin güçlü; bu nedenle yaratıcılığını kullanabileceğin projelere odaklanmak faydalı olabilir. Unutma, karşına çıkan fırsatları değerlendirirken iç sesine kulak vermek, seni doğru yola yönlendirecektir. Bugün kendini yeniden keşfetmek için harika bir fırsat sunuyor.
Bugün enerjin yüksek ve özgürlük arayışın ön planda. Yeni deneyimlere açıksın, bu da seni keşfetmeye ve maceralara sürükleyebilir. Yaratıcılığın zirveye çıkarken, ilham verici insanlarla bir araya gelmekten keyif alacaksın. Seyahat planları yapabilir ya da yakın çevrendeki insanlarla yeni yerler keşfetmek isteyebilirsin. Duygusal olarak, içsel huzuruna ulaşmak için meditasyon veya doğada vakit geçirmek faydalı olabilir. İletişimdeki açıklığın, başkalarıyla bağ kurmana yardımcı olacak, bu da yeni işbirlikleri veya dostluklar doğurabilir. Bugün, hayallerin ve hedeflerin için cesur adımlar atmak için ideal bir zaman. Unutma, hayata karşı duyduğun coşku ve macera arayışın, başkalarına da ilham verecek.
Bugün sorumluluklarınızın ve hedeflerinizin ön planda olduğu bir gün. Kariyer konusunda kendinizi daha özverili ve disiplinli hissedebilirsiniz. Planlarınıza sadık kalmak size memnuniyet getirecek. Değişiklikler yapma arzunuz artabilir; ancak bu değişiklikleri dikkatli bir şekilde değerlendirmek en iyisi olacaktır. Arkadaşlarınız veya akrabalarınızla olan ilişkilerde samimiyet ön planda olacak. Empati kurarak karşı tarafın hislerine daha fazla duyarlılık gösterebilirsiniz. Bunun yanı sıra, biraz yavaşlayıp ruhsal ve bedensel sağlığınıza odaklanmayı ihmal etmeyin. Kendi iç dünyanızı keşfetmek, sizi daha güçlü kılabilir.
Bugün yenilikçilik ve özgürlük arayışın ön planda. Sosyal ilişkilerde beklenmedik gelişmeler yaşanabilir, arkadaş çevrendeki dinamikler seni heyecanlandırabilir. Farklı düşünceler paylaşıp ilham alacağın insanlarla karşılaşman mümkün. Kendini ifade etmekten çekinme, fikirlerin dikkat çekebilir. Ayrıca, sezgilerin bu dönemde güçlü olacak; içgüdülerine güvenerek kararlar alabilirsin. Teknoloji ile ilgili projelere zaman ayırmak ya da yeni beceriler öğrenmek için harika bir gün. Duygusal anlamda, karşındaki kişinin samimiyetini sorgulayabilir, gerçek hislerin üzerine düşünebilirsin. Unutma, özgürlüğün ve bireyselliğin en önemli değerin; bu anlamda sınırlarını korumaya çalış.
Hayal gücünün ve sezgilerinin zirveye çıktığı bir dönemde olabilirsin. İçsel dünya ve ruhsal konulara olan ilgin artacak. Bu durum, senin için ilham verici fikirlerin doğmasına yol açabilir. Sanatla veya yaratıcılıkla ilgili aktivitelerde bulunmak ruhunu besleyebilir. Bazen duygusal dalgalanmalarla karşılaşabilirsin; bu da, başkalarıyla olan ilişkilerinde hassasiyet göstermen gerektiğini hatırlatıyor. Etrafındaki insanlara karşı anlayış ve merhametle yaklaşmak, aranızdaki bağı güçlendirebilir. Aşk hayatında, romantik bir atmosferin içindesin. Duygularını ifade etmekten çekinme, bu seni daha yakınlaştıracak.Kendine zaman ayırmayı unutma. Meditasyon veya doğayla iç içe olmak, zihinsel ve ruhsal sağlığını dengelemen için faydalı olacaktır. Bu dönem, içsel huzurun ile dış dünya arasındaki dengeyi bulma fırsatı sunuyor. Tasarımlarını ve hedeflerini gözden geçir, belki de yeni bir yol haritası oluşturmaya zaman ayırmalısın. Unutma, içsel yolculuklar genellikle en önemli keşiflerini getirir.
