| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Bugün enerjin yüksek ve cesaretin seni yeni fırsatlara yönlendirebilir. Hedeflerine odaklanmak, ilerlemek için gereksinim duyduğun motivasyonu sağlayacak. Sosyal çevrende yapacağın ani hamleler, pozitif etki yaratabilir. Yaratıcılığını serbest bırak ve yeni projelere adım at. Duygusal olarak, başkalarına yardım etme isteği güçlü olabilir; bu yardımlar senin için de ödüllendirici olacaktır. İkili ilişkilerde açık iletişim, yanlış anlaşılmaların önünü alabilir. Özgürlüğüne düşkünlüğün, içinde bulunduğun ortamlarda kendini iyi hissetmeni sağlayacak, dikkatli ol; başkalarının görüşlerine kapılmadan kendi yolunu çizmekte özgürsün. Fakat sabırsızlık sana zarar verebilir; aceleci davranmamaya özen göster. Sağlık konusunda ise, enerjini dengeleyici aktivitelerle toparlaman faydalı olacak.
Bugün içsel bir huzur arayışında olabilirsin. Karar vermek konusunda tereddütler yaşamak, geçmişteki deneyimlerinle bağlantılı olabilir. Maddi konularda daha temkinli olmayı tercih edeceksin. Sevdiklerine karşı duyduğun bağlılık, sana güç katacak. Bu özel bağları güçlendirmek için zaman ayırmak faydalı olacaktır. Kendine güvenmeyi unutma; içsel gücünü hissetmek, günlük hayatında daha cesur adımlar atmana yardımcı olabilir. Ayrıca, sanatsal yönlerin öne çıkabilir; yaratıcılığını ifade etmek için fırsatları değerlendirebilirsin. Bu süreçte, kendini dinlemek ve iç sesine güvenmek, dinginliğini korumana katkı sağlayacaktır.
Dikkatini dağınık hale getirecek aşırı detaylara kapılmaktan kaçınmalısın. Aşk hayatında beklenmedik sürprizler meydana gelebilir; duygusal samimiyet ve açık iletişim, ilişkini derinleştirebilir. Sosyal etkinliklere katılmak için harika bir zaman, yeni insanlarla tanışabilir ve ilgini çeken projelere dahil olabilirsin. Unutma, merak ve öğrenme isteğin, seni sürekli olarak büyütmeye devam edecek.
Duygusal derinliklerin ön planda olduğu bir gün. İçsel huzursuzluklar, sevdiklerinle olan ilişkilerini etkileyecektir. Empati yeteneğin yükseliyor; bu, başkalarının hislerine duyarlı olmanı ve bağ kurmanı kolaylaştıracak. Ancak kendi ihtiyaçlarını ihmal etme riski var. Kendine biraz zaman ayırmak, ruhsal dengeyi korumana yardımcı olabilir. Ev, aile ve aidiyet duygusu, senin için her zamankinden daha önemli hale geliyor. Evdeki huzurlu bir atmosfer arayışında olabilirsin. İçerdeki ve dışarıdaki dengeyi sağlamak, kendini daha güvende hissetmene yardımcı olacak. Geçmişle yüzleşmek, bazı eski ilişkileri değerlendirmek için uygun bir zaman. Anlayış ve sevgi dolu bir yaklaşım, hem kendinle hem de sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirecek. Günün sonunda, kalbini dinleyerek içsel huzurunu bulabilirsin.
Kendine olan güvenin her zamankinden daha fazla parlayabilir. Çevrendeki insanlar üzerindeki etkini artırmak için bu enerjiyi kullanmalısın. Sosyal etkileşimlerde, doğallığın ve samimiyetin seni öne çıkaracak. Yeni projeler ya da hobiler için ilham alabilir, takım çalışmalarında liderlik üstlenebilirsin. Ancak, aşırı benmerkezli olmaktan kaçınmakta fayda var; dinlemeyi ve başkalarını da göz önünde bulundurmayı unutmamalısın. Bu dönem, yaratıcı yönlerini ortaya koymak ve özgün fikirlerle katkı sağlamak için son derece uygun bir zaman. Unutma ki, özverili yaklaşımların, hem senin hem de sevdiklerinin hayatında olumlu değişiklikler yaratabilir.
Düşüncelerin sistematik bir şekilde organize olacağı, detaylara daha fazla dikkat etme ihtiyacını hissedeceğin bir dönemdesin. Gün içinde karşına çıkacak küçük sorunları kolayca aşabilecek bir zihinsel berraklığa sahip olabilirsin. İş yerindeki sorumlulukların artmış olsa da bu, hırsını körükleyecek ve göreceğin başarılarla sana tatmin verecek. Sağlığa yönelik atacağın adımlar, günlük rutininin önemli bir parçası olacak. Sosyal ilişkilerde, insanlarla empati kurma yeteneğin öne çıkacak ve çevrendeki insanlar tarafından daha fazla takdir edileceksin. Kendine ayıracağın vakit, ruhsal dengenin sağlanmasında büyük rol oynayacak; içsel huzurunu bulmak için meditasyon ya da doğa yürüyüşleri gibi aktiviteleri tercih edebilirsin. Bütün bunların yanı sıra, planlarını hayata geçirirken esneklik göstermek, beklenmedik durumlarla başa çıkmanı kolaylaştıracak.
Dengeler arasında kalacağın bir gün. Sosyal ilişkilerin ve estetik duyuların ön planda olacak. Kalp veya dostluk bağlarıyla ilgili bazı güzel sürprizlerle karşılaşabilirsin. Güzellik ve uyum arayışın, yaratıcılığını ortaya koyabileceğin fırsatlar sunacak. Diğerlerinin gözünde farklı bir ışıkla parlayacak ve düşüncelerinle çevreni etkileyebileceksin. Anlayış ve empati gösterdiğin her durumda, karşındaki insanlarla olan bağların güçlenecek. Ancak, yüzeysel meselelerle zaman kaybetmeyi göze alma; derinlere inmek ve kalıcı bağlar kurmak için çaba göster. İletişimde ayrıca dikkatli olmalısın; bazı yanlış anlamalar söz konusu olabilir. Bugün, sevdiklerinle geçireceğin anlar, ruhunu besleyecek ve içsel huzurunu artıracak. Kendine zaman ayırmayı unutma; sana ilham verecek şeyleri keşfetmelisin.
Bugün ruhsal derinliklere dalma, içsel dönüşüm sağlama ve ilişkilerde yoğun deneyimler yaşama fırsatı sunuyor. Duyguların akışında sert değişimler gözlemlenebilir. İçsel hislerin, dış dünyadaki olaylara karşı tepkisini belirleyecek. Sevgi ve tutku üzerine yoğunlaşma, ani sürprizler getirebilir. İlişkilerdeki dinamikler, kıskançlık ve sahip olma duygularını tetikleyebilir. Bu nedenle iletişimde dikkatli olmalı, samimi ve açık kalmalısın. Kendi sınırlarını çizmek, karşı tarafın da sınırlarını görmen açısından önemli bir adım olacak. Maddi konularda belirsizlik olabilir, ancak sezgilerinle doğru kararlar almasan yarar var. Kelimelerin gücünü hissettirebilir, başkalarına ilham verebilirsin. Kendinle barışık olmak, başkalarıyla olan ilişkilerinde de olumlu yansımalar yaratacaktır.
Bugün, keşif arzusu içinde olacaksın. Yeni deneyimlere açık bir zihinle çevrendeki dünyayı daha derinlemesine keşfetme isteği duyacaksın. İş veya kişisel hayatında sınırlarını zorlamak isteyebilir, cesur adımlar atabilirsin. Biraz risk almak, bakış açını genişletecek fırsatlar yaratabilir. Aşk hayatında, özgürlüğün ve bağımsızlığın ön planda olacak. Partnerinle olan iletişimini daha samimi ve açık bir hale getirmek, karşılıklı anlayışı güçlendirebilir. Tek başına vakit geçirmek de seni ruhsal olarak yenileyebilir.Maddi konularda, elinde tutmaya çalıştığın kaynaklar konusunda dikkatli olmalısın. Harcamalarını kontrol altında tutman, daha uzun vadede fayda sağlayabilir. Sosyal çevrende, farklı insanlardan ilham alabilir ve yürütmekte olduğun projelere taze bir soluk getirebilirsin. Sözlerini dikkatle seçmek, başkalarıyla olan ilişkilerini güçlendirebilir.
Disiplinine ve kararlılığına olan inancın, seni her zamankinden daha ileriye taşıyor. Bugün, uzun vadeli hedeflerine odaklanarak önemli adımlar atma fırsatı bulabilirsin. İkili ilişkilerde ise samimi ve dürüst iletişim, yaşanacak olan her türlü uyuşmazlığın üstesinden gelmeni sağlayacak. Çevrendekilerin beklentileri üzerindeki baskısını hissetsen de, kendi önceliklerine sadık kalmak önem taşıyor. Yeteneklerini sergilemek için uygun bir zemin bulacak ve içsel motivasyonunu artıracak fırsatlarla karşılaşacaksın. Günün ilerleyen saatlerinde kendine zaman ayırarak, zihnini dinlendirmeyi unutma; bu, sana yeni bir enerji katacak. Kişisel gelişim konularında alacağın eğitimler ya da katılacağın kurslar, ufkunu açacak ve yeni bakış açıları kazanmanı sağlayacak. Bu süreç, aynı zamanda toplumsal bir rol üstlenmek için de ilham verici olabilir. Özgün fikirlerinle çevrendekilere ilham vermek için cesur ol. Kendi içindeki gücü keşfetmek, hedeflerine ulaşma yolunda sana rehberlik edecek.
Bugün, özgür ruhunuza ve yenilikçi bakış açınıza hitap eden enerjilerle dolu bir gün. Sosyal çevrenizde yeni tanışıklıklar ve ilham verici diyaloglar kurma fırsatına sahipsiniz. Farklı düşünceleri kucaklama isteğiniz, diğerleriyle bağlarınızı güçlendirebilir. Ancak, kendi içsel huzurunuzu korumak için belirli sınırlar çizmeniz önemli olabilir. İçgüdülerinize güvenin, sezgisel bilgileriniz size rehberlik edecek. Ayrıca, yaratıcı projelere yönelmek için ilham alabilir, yeni hobiler keşfedebilirsiniz. Kendi özgünlüğünüzü vurgulamak, sizi daha da güçlendirecek. İş veya kişisel yaşamınızdaki değişim fırsatlarına açık olun, sürpriz gelişmeler karşınıza çıkabilir.
Duygusal derinlikler ve sezgisel anlayışlar öne çıkıyor. İçsel huzur arayışında, meditasyon ya da kısa bir yürüyüş ruhunu besleyebilir. Sanat ve yaratıcılık alanında kendini ifade etme fırsatları doğabilir, yaratıcılığını besleyecek projelere yönelmek faydalı olacaktır. İletişimlerde bağlayıcılığın yüksek olduğu bir dönemdesin, sevdiklerinle derin sohbetler yapabilir ve kalpten bir bağ kurabilirsin. Ancak, aşırı duygusal tepkiler vermekten kaçınmalısın; başkalarının hislerine karşı duyarlı olmanın yanında kendi sınırlarını da korumayı ihmal etme. Duygu ve mantık arasında denge kurmak, uzun vadede daha sağlıklı ilişkiler kurmana yardımcı olabilir. Bolca su içmek ve doğayla iç içe olmak, ruhsal ve bedensel dengeyi sağlamak açısından oldukça önemli. Bu süreç, kendi öz benliğini bulma ve derin bir kişisel bakış açısı geliştirme konusunda destekleyici olacak. Kendine karşı nazik ol, içsel yaralarını saracak, düşüncelerinle barışık bir dönem başlatacaksın.
