| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Enerjin yüksek, macera arayışında olabilirsin. Bugün, yeni bir projeye veya ilginç bir aktiviteye adım atmak için mükemmel bir zaman. Sosyal ilişkilerde cesaretini göstermekten çekinme; tanıştığın insanlarla kuracağın bağlar senin için faydalı olabilir. Ancak, ani tepkilerden kaçınmakta fayda var. Sabırlı ve düşünceli olmaya özen gösterirsen, karşına çıkarılan fırsatları daha iyi değerlendirebilirsin. İçsel motivasyonuna odaklan ve hedeflerine ulaşmak için gereken kararlılığı göster. Kendini keşfetmek için biraz zaman ayırmayı unutma; bu, ruhunun yeniden canlanmasını sağlayabilir.
Sabah saatlerinde kendini huzurlu ve dengede hissetmek istemen oldukça doğal. Kendinle barışık olduğun anlar, oluşan baskılardan uzaklaşmana yardımcı olacak. Aşk hayatında beklediğin sürprizler kapını çalabilir; bu durum, hislerinin derinleşmesine yol açabilir. İlişkilerde net olmak, yanlış anlamalardan kaçınmana yardımcı olacaktır. Mali konularda ise daha temkinli olman gereken bir dönemdesin. Yatırımlarınla ilgili aceleci kararlar vermekten kaçınmalısın. Havada dolanan fırsatları dikkatlice değerlendirmek, yararına olacaktır. Sosyal hayatında ise eski dostlarla bir araya gelme arzusu içinde olabilirsin. Geçmişteki güzel anıları tazelemek, bugünün getirdiği stresi azaltmana yardımcı olacak. Spor veya sanat gibi fiziksel aktiviteler, hem bedenini hem zihnini canlandıracak, enerjini artıracaktır. Kendine karşı nazik olmayı unutma; içsel huzurun, dış dünyada nasıl hissettiğinle doğrudan bağlantılı. Duygusal dengeyi sağlamak, bu dönemde seni oldukça güçlendirecektir.
Zihinsel enerjinin yüksek olduğu, merakın ve öğrenme isteğinin doruğa çıktığı bir dönemdesin. Yeni bilgiler edinmek, farklı bakış açıları geliştirmek için mükemmel bir zaman. Sosyal ortamlarda etkileyici ve çekici bir enerji yayarak dikkatleri üzerine çekebilirsin. İletişim becerilerin sayesinde çevrendekilerle derin ve anlamlı tartışmalara girebilir, yeni bağlantılar kurabilirsin. Ancak, zihninin dağılmaması için odaklanmaya özen göstermelisin; çünkü birden fazla konuyla ilgilenme arzusu seni savrulmaya itebilir. Duygusal ilişkilerde ise, görünürdeki yüzeysel sohbetlerin ötesine geçmek isteyebilirsin. Bu, özellikle sevdiğin insanlarla olan ilişkilerini derinleştirecek fırsatlar sunabilir. Şu anki tutkulu ve enerjik yapın, seni etkileşimlerde cesur olmaya yönlendirecek. Her anı değerlendirdiğinde, yeni fırsatlar kapını çalabilir; unutma, yaratıcılığını ortaya koymak için yeni projelere yönelmek de iyi bir fikirdir. Kendini ifade etmek için sanat dallarına, yazıya veya sosyal medyaya yönelmenin, ruhunu besleyeceği bir dönemdesin. Sadece içsel merakına odaklan ve tavsiyelerine kulak ver. Kendine olan güvenin, etrafındaki kişileri de etkileyebilir; bu yüzden içsel sesine güvenmeyi unutma.
Duygusal derinliklerin ve içsel dünyanın ön planda olacağı bir gün. Geçmişe dönük anılar zihninde canlanabilir; bu da bazı duygusal dalgalanmalara yol açabilir. Ailevi ilişkilerde hassas bir dönemdesin, bağlarını güçlendirmek, sevdiklerinle iletişimini derinleştirmek için fırsat yaratmalısın. İçsel huzuru bulmak adına doğayla iç içe zaman geçirebilir, meditasyon ya da yaratıcı aktivitelerle ruhunu besleyebilirsin. Karşılaştığın sorunlarla başa çıkma konusunda oldukça sezgisel olacaksın; içgüdülerine güven. Kendine zaman ayırmayı unutma, kendi ihtiyaçlarını ön planda tutmalısın. Başkalarına karşı duyarlı olmanın, duygusal dengeyi korumana katkı sağlayacak. İletişim ve empati yoluyla sevgi dolu bir ortam yaratmak mümkün.
Parlak bir gün seni bekliyor. Enerjin yüksek; çevrendekilere ilham verebilir, liderlik özelliklerini öne çıkarabilirsin. Sosyal etkileşimler güçlü, yeni insanlarla tanışmak veya eski dostlarla bir araya gelmek için harika bir zaman. Kendini ifade etme isteğin artmış; yaratıcı projelere yönelmek, sanatsal becerilerini sergilemek için uygun bir dönemdesin. Romantik ilişkilerde tutku dolu anlar söz konusu. Duygularını açıkça ifade etmekten çekinme; bu, bağlarını daha da güçlendirmeni sağlayacak. Ancak, aşırı gurur ve kibirden kaçınmak önemli. Yavaşla ve kendine karşı nazik ol; bazen sadece dinlenmek, yeni fikirler için alan açar. Anlık kararlar almak yerine, sezgini dinle, hislerinle uyum içinde ol. Hayatının farklı alanlarında yenilikler deneyimleyebilirsin. Emek verdiğin projelerde beklediğinden daha iyi sonuçlar alabilirsin. Unutma, içindeki ateşi beslemek ve tutkularının peşinden koşmak, seni zirveye taşıyacak.
Detaylara odaklanma ve pratik düşünme yeteneğin bugün daha da belirginleşiyor. Küçük ayrıntılar büyük sonuçlar doğurabilir. Çevrendeki insanların ihtiyaçlarını anlamak adına empati kurmak sana önemli fırsatlar sunacak. İş ve sağlık konularında dikkatli olmalı, aşırı eleştirel olmaktan kaçınmalısın. Problemleri çözmek için analitik bir yaklaşım sergilemekte zorlanmayacaksın. Kendi içsel huzurunu sağlamaya yönelik çabaların, başkalarına ilham verebilir. Sosyal ilişkilerde daha fazla iletişim kurmak için adım atmak, gereken destekleri almanı kolaylaştırabilir. Kendine karşı nazik olmayı unutma; öz bakımına zaman ayırmak, zihinsel ve fiziksel sağlığını iyileştirecek. Akşam saatlerinde iç huzurunu bulmak adına meditasyon veya yürüyüş gibi rahatlatıcı aktiviteler tercih edebilirsin.
Sosyal ilişkilerdeki denge ve uyum arayışın, çevrendeki kişilerle olan etkileşimlerini belirleyecek. Gün boyunca çeşitli insanlarla etkileşimde bulunmak, sana ilham verebilirken, bazı tartışmalara da yol açabilir. İlişkilerde olduğu kadar, kişisel hedeflerinde de cesaret ve kararlılık göstermeye hazır olmalısın. Bugün, içsel huzurunu sağlamak adına yaratıcı bir projeyle uğraşmak, kendini daha iyi hissetmene yardımcı olabilir. Duygularını açıkça ifade etmekten çekinme; bu, bağlarını güçlendirebilir. Aynı zamanda, başkalarının bakış açılarına da açık olmanı öneririm; bu, sana yeni ve ilginç perspektifler kazandırabilir. Eğlenceli anlar yaşama olasılığın yüksek, bu fırsatları değerlendirmekten çekinme.
Son derece karizmatik bir enerjiyle dolup taşıyorsun. Bugün sezgilerin güçlü, içsel hislerinle hareket etme fırsatı bulabilirsin. Duygusal derinliklere dalmak, başkalarıyla olan ilişkilerini güçlü bir şekilde dönüştürebilir. Güven konularına dikkat etmelisin; dış dünyaya karşı sert bir tavır sergilemek yerine, duygularını paylaşmak daha olumlu sonuçlar doğurabilir. Gizli kalmış her şey gün yüzüne çıkabilir, bu nedenle yanındaki insanların niyetlerini sorgulamakta fayda var. İçsel huzuru sağlama arayışındasın, ruhsal bir dönüşüm sürecine girebilirsin. Yeni bağlantılar kurma ihtimalin yüksek; bu bağlantılar, hayatında beklenmedik bir etki yaratacak. İletişimde daha açık ve samimi olman, zorlukların üstesinden gelmende yardımcı olacaktır. Kendine ve çevrene duyduğun güveni artırmak için, kriz anlarında soğukkanlı kalmaya çalış. Kendini biraz daha ifade edebilmek, çevrendekilere duygularını açmak için uygun bir gün. Sonuçlar beklentinin ötesinde tatmin edici olabilir. Kendini geliştirmek ve en derin isteklerine ulaşmak için bugünü bir fırsat olarak gör.
Bugün özgürlüğün ve maceranın ön planda olduğu bir gün seni bekliyor. Yeni deneyimlere açık ol ve sınırlarını zorlamak için cesaret bul. Kendini ifade etme şeklin, çevrendekilerin ilgisini çekecek. Gelişen olaylar, hayal gücünü canlandıracak ve farklı bakış açıları kazanmanı sağlayacak. Seyahat veya yeni bir öğrenim fırsatı gün içerisinde karşına çıkabilir; bu tarz fırsatların peşinden gitmekte fayda var. İlişkilerinde samimiyet ve dürüstlük ön planda olacak, duygularını açıkça ifade etmekten çekinme. Duygusal derinlikler seni çekse de, serin kanlı kalmak ve mantığını kullanmak dengeni korumana yardımcı olacak. Yenilikler en çok seni heyecanlandıracak; risk almaktan korkmamalısın.
Kendine olan güvenin artıyor; iş ve kariyer konularında yürütmekte olduğun projelerde sağduyulu ve kararlı adımlar atmak üzere ilham alıyorsun. Sorumlulukların fazla gelebilir, ancak bu durum seni güçlendiriyor. Bugün, belki de sosyal çevrenin beklentileri ile kendi hedeflerin arasında bir denge kurmayı başarabilirsin. Duygusal açıdan sakin kalmak, zorlanabileceğin bir süreçte önemli. Öte yandan, ailevi ilişkilerde de iletişimi güçlendirmek adına adımlar atmak isteyebilirsin; sevdiklerinle geçmişte tartıştığın konuları derinlemesine ele almak, sağlıklı bir bağ kurmanı sağlıyor. İçsel huzurunu bulmak ve stresten uzaklaşmak için zaman ayırmalısın. Güne başlarken kendine küçük de olsa bir ödül vermek, motivasyonunu artırabilir. Unutma, başarılarının ardında sıkı çalışmanın ve azmin yer aldığını hissetmek, senin için tatmin edici bir deneyim olacaktır.
Bugün yenilikçi fikirlerin ve yaratıcılığının doruk noktasına ulaşabilir. Sosyal çevrende ilginç bağlantılar kurma şansını yakalayabilirsin. Bir grup aktivitesine katılmak, ilham verici insanlarla tanışmanı sağlayabilir. Düşüncelerinin farklılığı sayesinde, sıradanlıktan uzaklaşmayı başaracaksın. Ancak, duygusal derinlerde biraz dalgalanma hissedebilirsin. İçsel hislerinle yüzleşmek, kendi potansiyelini keşfetmene yardımcı olacak. İleriye dönük büyük adımlar atmak için cesaretini topla, belirsizliklere karşı duygu durumunu dengelemeye odaklan. Empati göster ve başkalarının bakış açılarına açık ol. Hepsinin parçası olduğun bu evrende, senin farklılığın ile bir araya gelen seslerin, özgürlük yolunda büyük bir tutku yaratacak.
Duygular derinleşiyor, içsel dünya ile dışsal dünya arasında bir denge kurma çabası içerisindesin. Hayal gücün canlı, yaratıcılığın ön planda. İçsel sesine kulak vermek, sana rehberlik edecek. Başkalarının duygularını anlama yeteneğin güçlü. Bu sayede, ilişkilerinde derin bağlar kurabilir, empati yoluyla önemli kavramlar keşfedebilirsin. Ancak, sınırlarını çizmeyi unutma, aşırı duygusal yükler altında kalabilirsin. Kendin için küçük molalar ayırmak, zihinsel ve ruhsal olarak yeniden enerji toplamana yardımcı olacak. Sevgi dolu bir tutumla çevrendekilere yaklaşırken, kendi ihtiyaçlarını göz ardı etme. Hayallerin için yaptığın çalışmalar, ufukta güzel fırsatların habercisi olabilir. Şimdi, ruhsal olarak kendini yeniden ifade etme zamanıdır.
