| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Bugün enerjin yüksek, cesaretin ve atılganlığın ön planda. Yeni projelere başlamak veya mevcut işlerini daha da ileri taşımak için uygun bir zaman. İlişkilerde spontane ve samimi yaklaşımın, çevrendekilere ilham verebilir. Ancak sabırsızlık gösterme eğiliminde olabilirsin; bu yüzden düşünmeden hareket etmeden önce bir adım geri çekilmek faydalı olabilir. Sağlık konusunda dikkatli ol, aşırıya kaçmak genel dengeni bozabilir. Önemli kararlar almadan önce iyice düşünmekte yarar var. İletişimde kendini net ifade et, bu, yanlış anlamaların önüne geçebilir. Bugün gelen tekliflere açık ol, çünkü sürpriz fırsatlar kapını çalabilir.
Duygusal olarak derin bir içsel farkındalık yaşayabileceğin bir gün. İlişkilerdeki dinamiği sorgulayıp, kendini açık bir şekilde ifade etme arzusu duyabilirsin. Maddi konular ön plana çıkarak, finansal kararlar almak için uygun bir zaman diliminde olduğunu hissetmek mümkün. Kendine güvenin artarken, bu durumu çevrendeki insanlara ilham vermek için kullanabilirsin. İş hayatında sabırlı olmak ve kararlı adımlar atmak, seni hedeflerine daha hızlı ulaştırabilir. Sağlığına dikkat etmeli ve ihtiyaç duyduğun dinlenmeyi es geçmemelisin. İçsel huzurun, dış dünyadaki problem ve çatışmalara karşı dayanıklılığını artıracak. Yaratıcılığını ortaya koymak için sanatsal aktivitelere yönelebilir, ruhunu besleyecek etkinliklerde bulunabilirsin.
Hareketli ve merak dolu bir gün seni bekliyor. Zihnindeki sorular, yanıt arayışların ve öğrenme tutkun seni pek çok yeni bilgiye veya insana yönlendirebilir. İkili ilişkilerde açık iletişim, karşındaki kişiye olan paylaşımlarını artırabilir. Farklı bakış açıları, sana yeni ufuklar açacak ve zihnini canlandıracaktır. Sosyal ortamlarda aktif olmayı, yeni bağlantılar kurmayı ya da var olan ilişkilerini derinleştirmeyi tercih edebilirsin. Ancak, dikkatinin dağılması ya da aşırı düşünmek, bazen küçük meseleleri büyütmene yol açabilir. Anlık heveslerin, seni hızlı kararlar almaya itebilir; bu nedenle sabırlı olmayı ve düşüncelerini netleştirmeyi unutmamalısın. İçsel huzurun ve zihin sağlığın için, bugün biraz kendine zaman ayırmak faydalı olacaktır. Doğayla ya da sevdiğin bir aktiviteyle ilgilenmek, tazelenmeni sağlayabilir. Kendini ifade etme gücünün yüksek olduğu bu dönemde, sanatsal yönlerini keşfetmeye yönelmek de keyifli olabilir.
Duygusal derinliğinle dolup taşacaksın, su yüzeyinin altında gizli kalan hislere dalma zamanı. Sevdiklerinle olan bağların güçleniyor; iletişim halinde kalmak, hislerini ifade etmek için mükemmel bir dönemdesin. İçsel dünyanı dışa vurduğun anlarda, empati yeteneğin seni öne çıkaracak. Aile ilişkilerine odaklanarak, geçmişe dair anılarına dönebilir; bu da seni huzurlu bir düşünceye sevk edecek. İş yerinde, takım çalışmasına daha fazla önem vermen gerekecek; ortak hedefler doğrultusunda ilerlemek, harika sonuçlar doğurabilir. Kalbinin sesini dinle; sezgilerin doğru yönlendirecek. Kendini koruma içgüdün, zorluklarla başa çıkmanı sağlayacak; korkularını aşmayı başardıkça, özgüvenin tazelenip artış gösterecek. Unutma, kendine karşı nazik olmalısın; bu aşamada, içsel barışı sağlamaya katkı sunacak tüm küçük mutlulukları yakala.
Bugün yaratıcılığının ve liderlik yeteneklerinin ön plana çıkacağı bir zaman dilimindesin. Kendini ifade etme arzun yüksek, bu yüzden içindeki sanatsal yönü keşfetmek için harika bir fırsat. Sosyal çevrendeki insanlar üzerinde etkili olabileceğin projelere öncülük etmekten çekinme. Ancak, aşırı gururlu ve inatçı davranmaman gerektiğini unutmamalısın; başkalarının fikirlerine açık olmak, beklenmedik kazanımlar sağlayabilir. Aşk hayatında, duygusal derinlik arayışın artabilir. Partnerinle olan iletişimin, ilişkini güçlendirecek şekilde bir evrim yaşayabilir. Tek başına olanlar içinse, yeni bir girişim göz alıcı olabilir. Risk almaktan çekinme ama düşünmeden hareket etmemeye de özen göster. Kendi değerini bilmek ve bu değeri başkalarına yansıtmak önceliğin olmalı. Bu süreç, içsel huzurunu da pekiştirecek ve güven bulmanı sağlayacaktır. İş hayatında, takım çalışmalarında gösterdiğin liderlik, başarılarınla taçlanabilir. Unutma, doğal ışığını yaymak, seni daha da parlatacak.
Detaylara olan hassasiyetin, bugünkü etkinliklerinde belirgin olacak. Sorunları inceleme kabiliyetin, çevrendekilere yol göstermeni sağlayacak. İş ve kişisel yaşamını dengelemek için zaman ayırmalısın; bu, içsel huzurunu sağlamana yardımcı olacak. Ayrıca, sağlığına dair alacağın önlemler, sana uzun vadede büyük fayda sağlayacak. İletişimde açık ve net olmak, yanlış anlamaların önüne geçecek. Bugün çevrenden gelen destek, kendine olan güvenini artıracak; yenilikçi fikirlerin etrafındakileri etkileyebilir. Kendine yönelik eleştirel bakış açını biraz yumuşatmalısın; bu, hem ilişkilerinde hem de kendi motivasyonunda olumlu bir etki yaratacak. Bolca nefes al, stresten uzak durmaya çalış ve içsel rehberliğine güven.
Denge arayışın, içsel huzurunu bulma çabanda giderek daha belirgin hale geliyor. İlişkilerinde ön planda tutacağın empati ve anlayış, aradığın uyumu getiriyor. Sosyal çevrenle iletişimde dikkatli olmalısın, başkalarının duygularını göz ardı etme. Bu dönem, estetik ve güzellik duygularını besleyecek aktivitelere yönelmek için birebir. Yaratıcılığın, sıradanlıktan uzaklaşıp yeni yollar keşfetmek için seni teşvik ediyor. Bir projeye başlamak ya da var olan bir organizasyonun estetik yönünü geliştirmek için harika bir zaman. Kendine zaman ayırmayı unutma, ruhsal ve fiziksel dengeni sağlamak için doğanın tadını çıkarabilirsin. Başarıya giden yolda adım adım ilerlerken, kararlılık ve sabır, en büyük destekçilerin olacak.
Bugün duygusal derinliklerin ve sezgilerin ön planda olacak. Tanıdık ve tanımadık insanlarla olan ilişkilerinde yoğun bir bağ kurma isteği duyabilirsin. Karşılaştığın durumlar, içsel dönüşümüne katkı sağlayacak fırsatlar sunabilir. Gizli kalmış düşüncelerini paylaşmaya yönelik bir heves hissedebilirsin. Duygusal derinliklerine inmekten kaçma. Bu, senin büyüme ve anlayışını güçlendirecek.Kendini keşfetme sürecindesin; ruhsal alanını genişletmek için meditasyon veya sanatsal bir uğraşla meşgul olabilirsin. İçsel huzurunu bulmak adına, doğa yürüyüşleri yapmak veya sevdiğin bir müzikle zaman geçirmek iyi gelebilir. Ayrıca, maddi konularla ilgili ani gelişmeler yaşanabilir; sabırlı ol ve düşünmeden hareket etme. Bugün başkalarıyla bağlantı kurarken içgüdülerine güvenmek, yolunu aydınlatacak. Duygusal derinliklerin, başkalarıyla olan etkileşimlerini güçlendirecek ve güvenli bir alan yaratarak sana rahatlık hissi verecek.
Baskın enerjilerin seni özgürlüğe ve maceraya yönlendiriyor. İçsel bir keşif yolculuğuna çıkma arzusuyla dolusun ve yeni deneyimlere açılmayı hayal ediyorsun. Sosyal çevrende ilginç insanlarla tanışabilir, farklı fikirler edinebilir ve ufkunu genişletme fırsatı bulabilirsin. Merak duygun bugün daha da belirginleşecek, bu sayede seni heyecanlandıran konulara yönelebilirsin. Fakat, dikkatli olman gereken bir nokta var; düşüncelerini ifade etme şeklin, bazı kişilerle aranda yanlış anlamalara sebep olabilir. İçsel zaferlerin bileşeni olan sabrını kullanmalısın. İletişim sırasında empati kurmak, bağlantılarını güçlendirmene yardımcı olacak. Ayrıca, sezgilerin bugün oldukça güçlü; içsel sesine güvenmeyi unutma. Yeni bir eğitim ya da hobiyle ilgilenmek için mükemmel bir zaman. Hayatında yeni bir sayfa açma isteği seni besleyecek. Bütün bunlar, kendini ifade etme ve kişisel gelişim için önemli fırsatlar sunuyor.
Bugün, kararlı adımlar atma isteği içindesin. Hedeflerin daha netleşebilir ve bu, seni güçlü bir motivasyon kaynağı haline getirebilir. Disiplinli yapın sayesinde zorlu görevleri bile başarıyla tamamlayabilirsin. Ancak, sabrını korumaya dikkat etmelisin; bazı engellerle karşılaşabilirsin. İş ve sosyal hayatında insanlarla olan ilişkilerin büyük önem taşıyacak. Destek arayışında olanlara yardımcı olabilir, karşılıklı fayda sağlayacak iş birliği fırsatlarını yakalayabilirsin. İçsel bir denge bulmak için kendine zaman ayırmak, zihinsel dinlenme için faydalı olacaktır. Doğru kararlar almak için içgüdünü dinlemekten çekinme; sezgilerin bugün sana yol gösterecektir.
Bugün, yenilikçi düşüncelerin ve özgür ruhun ön planda. Beklenmedik durumlarla karşılaşabilir ve bu fırsatları değerlendirme konusunda cesur adımlar atabilirsin. Sosyal çevrenle paylaşımlar yapmak, yeni bağlantılar kurmak ve ilginç fikirler alışverişinde bulunmak için mükemmel bir zaman. İçindeki yaratıcılığı serbest bırakacak projelere yönelmek, seni besleyecektir. Diğerlerinden farklı düşünme yeteneğin, seni öne çıkarabilir. Duygusal olarak daha bağımsız hissetmek isteyebilirsin, bu süreçte sınırlarını belirlemen önemli. Esnek olmaya çalış ve kararlılıkla hedeflerine odaklan. Unutma ki, içten gelen sezgilerine güvenmek, karşına çıkan fırsatları değerlendirmek için en iyi yol.
Duygusal derinliklerinize ulaşmak için mükemmel bir gün. İçsel huzur arayışınız sizi çeşitli yaratıcı uğraşlara yönlendirebilir. Hayal gücünüzün sınırlarını zorlayın ve ilham verici projelere odaklanın; kendinizi ifade etme şekliniz, başkaları üzerinde de etki bırakacak. Özellikle sanatsal faaliyetlerde bulunmak, ruhunuzu besleyebilir. Bugün kendinizi biraz izole hissetseniz de, aslında bu, içsel düşüncelerinizi geliştirmek için bir fırsat sunuyor. Sosyal çevrenizden gelen bazı sürprizlerle karşılaşabilirsiniz; bu, yaşamınıza yeni perspektifler katacak. Duygusal bağlantılar kurmakta etkili olabilirsiniz, açık kalbiniz size yeni dostluklar kazandırabilir. Kendinize karşı nazik ve sabırlı olmak, ruhsal dengeyi sağlamanıza yardımcı olacak. Unutmayın ki sezgilerinize güvenmek, sağlam adımlar atmanıza vesile olacaktır.
