| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Bugün enerjin oldukça yüksek, bu da seni yeni girişimlere teşvik ediyor. İlişkilerde cesur adımlar atabilirsin; duygularını açıkça ifade etmekten çekinme. İş yaşamında ise, yaratıcılığın sayesinde dikkat çekici fikirlerle karşına çıkarak etrafındaki insanları etkilemeyi başaracaksın. Ancak, düşüncelerini başkalarına aktarırken aceleci olmamaya dikkat et. Fiziksel aktivitelerle enerjini dengeleyebilirsin; spor yaparak hem ruh halini iyileştirebilir hem de vücudunu canlandırabilirsin. Günün ilerleyen saatlerinde, beklenmedik bir haber alabilirsin; bu, kısa vadeli planlarını yeniden gözden geçirmeni sağlayacak. Belirsizliklerden korkma; risk almayı seviyorsun ve bu konuda dünyayı daha heyecan verici hale getirebilirsin.
Bugün, dayanıklılık ve sabırlı yaklaşımınız ön plana çıkıyor. Maddi konularda şansınızın artması, yeni fırsatlarla karşılaşmanıza yol açabilir. İçsel huzurunuzu sağlamak için kişisel alanınıza ve konforunuza odaklanmak isteyeceksiniz. İlişkilerde ise sevgi dolu ve destekleyici bir tutum, çevrenizdekilerin size daha yakın hissetmesine neden olacak. Sakin kalmayı başardığınız sürece, hem iş hayatında hem de sosyal bağlantılarda olumlu gelişmeler yaşayabilirsiniz. Kendinize güvendiğiniz sürece engelleri aşma konusunda kararlılığınız, ilerlemenize destek olacak. Sağlık konularında da dikkatli olmalı, dengeli bir yaşam sürmeye özen göstermelisiniz. Alışveriş konusunda sezgilerinize güvenin, bütçenizi aşmamaya çalışın. Günün getirdiği her yeni durum, büyümenize katkı sağlayabilir.
Zihinsel olarak son derece aktif bir gün, merak duygusunun ön planda olduğu bir zaman dilimindesin. Yeni bilgiler edinme isteği, seni ilginç diyaloglara ve tartışmalara çekecek. Sosyal çevrende yapıcı bir etkileşim içinde olman olası; fikir alışverişi yapmaktan ve düşüncelerini paylaşmaktan keyif alacaksın. Ancak dikkat etmen gereken bir durum var; konuşmalarında kendini net bir şekilde ifade etmezsen yanlış anlaşılmalar meydana gelebilir.İletişim becerilerin bugün oldukça parlayacak. İhtiyacın olan her türlü bilgiye ulaşabilecek ve başkalarını da bilgilendirebileceksin. Kısa seyahatler veya yer değişiklikleri için uygun bir gün. Düşüncelerini kağıda dökmek veya yaratıcı projelerde yer almak sana ilham verebilir. Özgürlüğüne olan düşkünlüğün, seni kısıtlamaktan uzak tutmalıdır.Aşk hayatında, samimiyet arayışında olduğun bir dönemdesin. Partnerinle olan iletişiminde açık olursan, duygusal bağınızı güçlendirecek fırsatlar çıkabilir. Tek başına olanlar, ilginç biriyle tanışma olasılığı içinde, kalbini çarptıracak sohbetler yapabilirsin. Her durumda, merakını canlı tutmayı unutma; seni zenginleştirecek deneyimlerle dolu bir gün seni bekliyor.
Duygusal derinlikler seni sarıp sarmalarken, içsel bir huzur arayışında olabilirsin. Aile ilişkilerin ön planda; sevgi ve destek bulma arzusuyla hareket edeceksin. Yakın çevrendeki insanlarla bağlarını güçlendirmek için fırsatlar karşına çıkabilir. Bugün geçmişe yönelik anılar, ruh halini etkileyebilir. Bu anılar üzerinden geçmek, sana yeni bir bakış açısı kazandıracak. Sezgilerin güçlenmiş, içgüdülerinle hareket etmek istemen güçlü bir kapı aralayabilir. Duygusal bir denge kurmak ve sevdiklerinle güven dolu konuşmalar yapmak için ideal bir zaman. Kreatif yönlerin harekete geçebilir; sanatsal projelere yönelmek, içsel yaralarını iyileştirirken ruhunu besleyebilir. Kararlarında sezgine güvenerek ilerlemen, seni doğru yolda yönlendirecek. Evinin sıcaklığı ve güveni, seni koruma hissettiriyor; bu hisleri yaşamda yansıtmak, çevrendeki herkesi olumlu etkileyecek.
Sahip olduğun doğal liderlik yetenekleri bugün parlayacak. Çevrendeki insanları etkileyip, ilham vererek yeni projelere dahil olabileceksin. Kendini ifade etme becerin ön plana çıkabilir, bu sayede başkalarının dikkatini çekebilirsin. Enerjini olumlu bir şekilde yönlendirmek, yaratıcılığını arttırmak için harika bir gün. Duygusal olarak, içsel dönüşüm ve kişisel gelişim fırsatları karşına çıkabilir. Özellikle sosyal ortamlarda kendini rahat hissetmeli, samimi ilişkiler kurmalısın. Unutma, kararlılık ve tutku ile ilerlediğinde dilediğin hedeflere ulaşman mümkün. Soğukkanlılığını koruyarak zorlukları fırsata çevirebilirsin. Bugün, kendini ve arzularını daha derin bir şekilde keşfetmek için bir fırsat sunuyor. Dikkatini dağıtmadan, hedeflerine odaklanmak sana büyük kazançlar sağlayabilir. İçsel huzurunu bulmak da bu süreçte önemli bir rol oynayacak. Kendi isteklerini ön planda tutarak ilerlemeli ve gereksiz çatışmalardan uzak durmalısın. Başkalarının düşünceleri seni etkilemesin; kendi iç sesine kulak ver.
Bugün, detaylar üzerinde durmak zorunda kalacağın bir gün. Bu durum, iş veya kişisel projelerin için oldukça faydalı olabilir. Analitik düşünme yeteneğin ön plana çıkacak ve karmaşık sorunlara pratik çözümler bulabileceksin. Ancak mükemmeliyetçilik tuzağına düşmemeye dikkat et. Her şeyin tam olmaması, başarılı olmadığın anlamına gelmiyor; küçük hataları görmezden gelmeyi öğrenmelisin.Sosyal ilişkilerinde daha açık olmaya teşvik edileceksin. Arkadaşların veya iş arkadaşlarınla iletişim kurarken düşüncelerini net bir şekilde ifade etmek, yanlış anlamaları önleyebilir. Kendini ifade etme kabiliyetini geliştirmek, seni beklenmedik fırsatlarla karşılaştırabilir.Sağlık konularında eşitliği sağlamak önemli. Bedensel ve zihinsel ihtiyaçlarını dengelemek, gününü daha verimli geçirmeni sağlayacak. Küçük molalar vermeyi unutma. Günün sonunda, üzerinde çalıştığın projelerde ilerleme kaydetmiş olmanın verdiği tatmin hissi seni saracak. Unutma, süreç de en az sonucun kendisi kadar kıymetli.
Denge arayışın, estetik ve uyum anlayışın bugün daha da belirginleşecek. İlişkilerde empati kurma yeteneğin, karşındakilerin kalplerine dokunmana yardımcı olacak. Sosyal ortamların getirdiği fırsatları iyi değerlendirmelisin; yeni insanlarla tanışmak, ilham verici fikirler edinmemi sağlayabilir. Sanatsal yönlerin ön planda; kendini ifade etmenin yaratıcı yollarını bulabilirsin. İçsel huzurunu sağlamak için kararlarını dikkatle gözden geçirmeli ve başkalarının görüşlerine değer vermelisin. Kendine olan güvenin, zorlukların üstesinden gelmeni kolaylaştıracak. Unutma, denge sadece dışarıda değil, içsel dünyanda da önemli. Başkalarının duygularını hesaba katmak, sosyal bağlantılarını güçlendirecektir. Bugün, kendini daha iyi ifade edebilmek ve duygusal derinliğini keşfetmek için mükemmel bir zaman.
Derin ve tutkulu bir ruh hali içerisinde olabilirsin. Duyguların, zihnini saran düşüncelerle iç içe geçmiş durumda. İçindeki enerjiyi doğru yönlendirmediğin takdirde, bu durum ilişkilerinde gerginlik yaratabilir. Kendini ifade ederken dikkatli olmalısın; söylemlerin beklemediğin tepkilere yol açabilir. Bugün, sezgilerin oldukça güçlü. İnsanların davranışlarını ve hislerini anlama konusunda kendini oldukça başarılı hissedebilirsin. Bu yeteneği, çevrendeki insanlarla empati kurarak daha etkili bir şekilde kullanmalısın. Eğer bir projeye ya da iş birliğine dair düşüncelerin varsa, içgüdülerine güvenmekte fayda var. Aşk hayatında tutku ve gizem ön planda. İlişkinde yeni boyutların keşfedilmesi üzerine düşünebilirsin. Beğendiğin biri varsa, bir adım atmak için uygun bir zaman. Ancak, karşındakinin hislerine duyarlı olmayı unutma. Duygusal bağlarını güçlendirmek için karşılıklı güven inşa etmek önemli. Kendine zaman ayırmayı ihmal etme. Hararetli iş günlerine karşı dinlenmeye ihtiyaç duyabilirsin. Bu, zihnini ve ruhunu dengelemenin anahtarı olacak. Kim bilir, belki bir süre yalnız kalmak sana içsel huzuru getirebilir. Kendi potansiyalini keşfetmek için fırsatlarla dolu bir gün. Çevren, sana ilham verebilir; kendini açabilirsin.
Kendini özgür hissetme arzusu içindesin ve bu, hayatında önemli değişikliklere yol açabilir. Yeni deneyimlere açık olmak, ufkunu genişletmene yardımcı olacak. Eğitim, seyahat veya kişisel gelişim konularında atılımlar yapabilirsin. Sosyal ilişkilerinde daha dikkatli olman gereken bir döneme girmiş olabilirsin; çevrendeki insanlarla iletişimini yeniden değerlendirmen faydalı olacak. İçsel huzuru bulmak adına, eylemlerini ve düşüncelerini dengelemeye çalışmalısın. Bu süreçte, sezgilerine güvenmek, doğru kararlar almanı kolaylaştırabilir. Unutma, keşfetmek ve öğrenmek için kendine zaman tanımalısın.
Bugün, sorumluluk duygun ve disiplinin ön planda olacak. İş yerinde veya projelerinde karşılaştığın zorlukları sabırla aşacaksın; bu durum, çevrendekilerin de takdirini toplayacak. Kariyerine dair yeni fırsatlarla karşılaşabilir, çevrendeki insanlarla güçlü bir iş birliği kurabilirsin. Kendi içsel hedeflerine odaklanırken, aşırı mükemmeliyetçilikten uzak durmalısın; kendine esneklik tanı. Aşk ve ilişkilerde kendini ifade etme isteği artıyor; duygularını açık bir şekilde paylaşmak, bağlarını kuvvetlendirebilir. Sağlığına dikkat etmeyi de unutma; fiziksel aktivite seni enerji dolu hissettirecek. Başkalarına yardım etme arzun, içsel tatmin sağlayabilir. Bugün, kişisel gelişim için harika bir gündesin; sahip olduğun yetenekleri keşfetmek ve geliştirmek için cesaret bulacaksın.
Zihin açıcı fikirler ve yenilikçi düşüncelerle dolu bir gün. İçsel motivasyonun ve yaratıcılığın artacağı bu dönemde, alışılmışın dışında olanı denemeye hevesli olabilirsin. Sosyal çevrendeki etkileşimler keyif verici olacak; ilginç insanlarla tanışabilir veya mevcut ilişkilerini derinleştirebilirsin. Farklı bakış açıları, sana yenilikçi çözümler sunabilir. Ancak dikkatli ol, uyuşmazlıklar ya da sürtüşmeler de gündeme gelebilir. Duygusal olarak daha özgür hissetmek isteyebilir, kişinin para ve ilişkilerine dair alışkanlıklarını gözden geçirebilirsin. Kendini ifade etme konusunda cesur olman, başkalarındaki etkini artıracak. Özellikle sanatsal projelere yönelmek için güzel bir zaman. Başkalarının beklentilerinden uzaklaşarak, kendi isteklerini önceliklendirmeyi denemelisin. Bu süreç, kişisel özgürlüğünü ve yaratıcılığını beslemene olanak tanır. Unutma, hazırlıklı ve esnek olmak, bu dönemi en iyi şekilde değerlendirmeni sağlayacak.
Hayal gücün ve sezgilerin bugün oldukça güçlenmiş durumda. İçsel dünyanda keşifler yapma fırsatına sahip olabilirsin. Duygusal derinliklerde kaybolabilir, sanatsal bir projeye yönelmek isteyebilirsin. İletişim alanında, sevdiklerinle olan bağların anlam kazanacak, duygularını daha açık bir şekilde ifade etme ihtiyacı hissedebilirsin. Ancak dikkatli ol; başkalarının duygusal taleplerine karşı duyarlı olmak güzellik sunarken, kendi sınırlarını da koruman gerekebilir.Güneş’in ve Ay’ın düzenledikleri etkileşimler sayesinde sezgilerinle mantığını dengede tutmaya çalışmalısın. Kendine zaman ayırarak zihnini ve ruhunu dinlendirmen önem kazanıyor. Geçmişten gelen anıların gün yüzüne çıkması veya kayıplarınla ilgili düşünceler, seni bir nebze hüzünlendirebilir; ancak bunları kabullenmek ve dönüştürmek, sana güç verebilir.Kendine olan güvenin artarken, başkaları için destekleyici bir rol de üstlenebilirsin. İçsel yolculuğun, ruhsal bir yenilenmeye vesile olacak. Sosyal ilişkilerde empatinin yoğunluğu, sıradan diyaloğuna derinlik katabilir. Ancak zaman zaman kendi çıkarlarını gözetebilme yeteneğini de unutmaman gerekiyor. Kendine nazik ol ve hislerine değer ver; bu dönem ruhsal incelemenin ve herhangi bir yeni başlangıcın anahtarı olabilir.
