| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Enerjinin zirveye ulaştığı bir gün. Cesaretin ve kararlılığın, karşılaştığın zorlukları aşmanda en büyük yardımcıların olacak. Yeni projelere atılmak için harika bir zaman dilimi, bu fırsatları değerlendirmekten çekinme. İletişim konusunda öncelikli olmalı, düşüncelerini cesurca ifade edebilirsen, çevrendeki insanları etkileyebilirsin. Ayrıca, sağlığına dikkat etmen gereken bir dönemdesin; dengeli beslenmeye ve spor yapmaya özen göstermelisin. Aşk hayatında tutku ön planda; partnerinle arandaki bağı güçlendirmek ve romantik anlar yaşamak için fırsatlar doğabilir. İçsel büyüme ve kişisel gelişim fırsatlarını kaçırmamalısın, esnek ol ve değişime açık kal. Günün sonunda, kendinle yüzleşmek ve içsel huzurun için meditasyon yapmak iyi bir seçenek olabilir.
Bugün, sabit ve kararlı doğanla uyum içinde olmanın keyfini çıkartacaksın. Finansal konularla ilgili bazı fırsatlarla karşılaşabilirsin. Özellikle yatırımlar ve tasarruflarının nasıl değerlendirileceği üzerine düşünmen yararlı olacak. Güzel bir gün geçirmek için doğaya çıkmak ya da sevdiklerinle vakit geçirmek harika olabilir. Duygusal olarak doyum arayışında olabilirsin, ilişkilerin derinleşmesine zemin hazırlayacak konuşmalar yapabilirsin. Karşılıklı güven ve samimiyet, seni besleyecek olan şeyler. Kendini ifade ederken dikkatli ol; sözlerin yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Bugün için içsel huzurunu sağlayacak aktivitelere yönelmen, stresini azaltmana yardımcı olacaktır.
Bugün iletişim ve sosyal etkileşim önemli bir rol oynayacak. Zihninde dolaşan fikirlerle çevrendekileri etkileyebilirsin. Yenilikçi düşüncelerin ve esnekliğin, olumsuz durumları bile avantaja çevirme becerisi sunacak. Sosyal bağlantılar güçlenecek; yeni insanlarla tanışabilir, ilginç tartışmalara katılabilirsin. Duygusal anlamda derinliklere inmeyi istemeyebilirsin, yüzeysel ilişkiler seni çekebilir. Ancak, içsel bir yolculuğa çıkıp, duygularını keşfetme fırsatını da değerlendirmeyi unutma. Öğrenmeye açık ol ve karşılaştığın yeni bilgilerle kendini geliştirme fırsatını yakala. Enerjin yüksek, bunu yaratıcı projeler veya hobiler için kullanmak faydalı olabilir. Eğlence ve keyif dolu anlar seni bekliyor; ama yüzeyde kalmak yerine, derinleşmeyi isteyen bir parça kalbin olduğunu hisset.
Duygusal derinliklerin keşfine çıkıyorsun. İlişkilerinde daha fazla samimiyet arayışında olabilirsin; yakınlarınla olan bağlarını güçlendirme isteği, kalbinin derinliklerinden gelen güçlü bir dürtü olarak ortaya çıkacak. İçsel dünyanın, hayatına anlam katacak yeniliklere açık olacak. Eğlenceli aktivitelere yönelmek isteyebilirsin; bu, ruh halini çiçeklendirirken stresini de hafifletecek. Kendine zaman ayırmak, yaratıcı yönlerini keşfetmek için harika bir fırsat. Duygularının dalgalı olduğu bu dönemde, sezgilerine güvenmelisin. Anlık ruh halindeki değişimler, başkalarıyla olan etkileşimlerini etkileyebilir; bu noktada sabırlı ve anlayışlı olman önemli. Ailevi konular ön plana çıkabilir; geçmişle yüzleşmek veya eski anıları hatırlamak, yeni bir perspektif kazandırabilir. Kendini toparlamak ve yeniden odaklanmak için, kişisel alanına ihtiyacın olacak. Unutma ki, ruhsal gelişimin ve sevgi dolu anların, hayatına ışık katacak.
Tüm gözlerin üzerinde olacağı bir gün. İçinde taşıdığın enerjiyi çevrene yansıtmak için harika bir zaman. Sosyal ortamlarda parlayacak, insanları kendine çekeceksin. Yaratıcı yeteneklerin, karşılaştığın sorunları çözmende büyük rol oynayacak. Kendine olan güvenin artıyor, bu da başkalarına ilham veriyor.Aşk hayatında, duygularını daha açık bir şekilde ifade etmek isteyebilirsin. Sevgi dolu sözlerin, karşı tarafı etkileyecek. Aynı zamanda, geçmişten gelen bazı duygusal yükler üzerine düşünmek için de uygun bir zaman. Kendi ihtiyaçlarına odaklanırken, sevdiğin kişilerin hislerini de göz ardı etmemeye çalışmalısın.İş veya kariyer alanında, yeni fırsatlar kapını çalabilir. Yeteneğinizi, özgünlüğünü ve liderlik vasıflarını sergilemek, üstlerinden takdir almanı sağlayacak. Ortaklıklar veya işbirlikleri konusunda dikkatli olmalı, güvenilir insanlarla çalışmaya özen göstermelisin.Bugün, içsel güç ve cesaretle dolup taşıyorsun. Her şeyi başarabilme potansiyelin yüksek, fakat bunu yaparken çevrendekilere karşı anlayışlı olmayı unutma. Kendi ışığını yayarken başkalarının da parlamalarına olanak tanı.
Sıklıkla mantık yürütmenin ve detaylara dikkat etmenin önemini anımsatacak olaylarla karşılaşabilirsin. Bugün her şeyi düzene sokma arzun artabilir; çevrendekilere yardım etmek veya onları organize etmek konusunda isteklisin. İş yerinde veya günlük yaşamında bazı küçük ama etkili değişiklikler yapma fırsatlarını değerlendir. İletişiminde daha açık ve net olman, başkalarıyla olan ilişkilerini derinleştirebilir.Duygusal durumunu gözden geçirip bazı meseleleri halletmek için zaman ayırmak iyi bir fikir olabilir. İçsel huzurunu korumaya özen göster. Kendine ayrı bir zaman yaratmak, ruhunu besleyecek ve kendini yenilemeni sağlayacak. Unutma, mükemmel sonuçlar almak için bazen mükemmel olman gerekmediğini bilmelisin. İnovatif fikirler ve yaratıcı projeler zihninde yeşeriyor. Eğitim veya yeni bir hobi edinme isteği ortaya çıkabilir, bunu değerlendirmek için fırsatlar gözlemle.
Uyum arayışında olduğun bir gün seni bekliyor. İlişkilerde denge sağlamak için çaba sarf etmen gerekecek. Sevdiklerinle olan iletişimini güçlendirmek, aranızdaki bağı kuvvetlendirecek. Sosyal ortamlarda karizmatik ve çekici bir şekilde parlayacaksın. Dikkatini dağıtan unsurlardan uzaklaşmalısın; bu sana net düşünme ve karar alma fırsatı verecek. Estetik ve sanatsal konulara yönelik bir ilgin artabilir. Küçük bir dekorasyon değişikliği veya yaratıcı bir proje, içindeki yaratıcılığı ortaya çıkarabilir. Gün içinde bazı sürpriz gelişmelerle karşılaşabilirsin; bunlar senin için fırsat kapılarını aralayabilir. Duygularınla yüzleşmekten kaçınmamalı, içsel huzurunu sağlamak için gerekli adımları atmalısın. Kesin bir karar almadan önce düşünmekte fayda var; başkalarının görüşlerini dikkate almanın uzun vadede sana katkı sağlayacağına inanabilirsin. Balansını korumayı unutma.
Gizli kalmış duyguların yüzeye çıkma riski var. İçsel bir dönüşüm sürecinin eşiğindesin, cesaretini toplayarak kendine yeni bir yol açabilirsin. Kararlılığın ve tutkuların seni destekleyecektir. İletişim kurarken dikkatli olmalı, sözlerinin ağırlığını düşünmelisin. Eski ilişkilerden gelen dersler, yeni bağlantılara ışık tutacak. İçinde bulunduğun ruh halini anlamak, motive olmak için gereklidir. Kendine zaman ayırmalı, yenilenmeyi ve dinlenmeyi unutmamalısın. Güçlü içgüdülerinle hareket etmek, seni istediğin sonuca ulaştırabilir. Değişimden korkma; bu, seni geleceğine daha sağlam adımlarla götürecek. Sorumluluk alırken iyi düşün, güvenin ve arzuların arasındaki dengeyi bulmalısın.
Macera dolu bir gün seni bekliyor. İçinde bir keşif arzusu uyanacak ve yeni deneyimler peşinde koşacaksın. Sohbetlerinde kıvılcımlar yanacak, insanlarla olan etkileşimlerin seni besleyecek. Farklı bakış açılarına açık olman, zihnini genişletecek ve yeni fikirler oluşturmanı sağlayacak. Kendini ifade etme konusunda cesur adımlar atabilirsin. İlişkilerde samimiyet ön planda olacak; hislerini açıkça dile getirmen, bağlarını güçlendirebilir.Maddi konularda ise dikkatli olmanda fayda var. Hırsın seni yanıltmasın, harcamalarda abartıya kaçmamaya özen göstermelisin. Kendine küçük sürprizler yaparak günü renklendirebilirsin. İçsel huzurun için sık sık doğa yürüyüşleri veya meditasyon yapmak, ruhunu canlandıracak. İlham verici bir gün geçirebilir, yeni hobiler edinmeyi düşünebilirsin. Duyguların ve düşüncelerin arasında denge sağlamak, cömert ruhunu daha da parlatacak.
Bugün, planlarına ve hedeflerine yönelik kararlılığın artabilir. Organize olma ve sorumluluklarını yerine getirme isteğin, çevrendeki insanlara ilham verebilir. Aynı zamanda, geçmişteki deneyimlerini ve derslerini dikkate alarak, yeni fırsatlarla nasıl başa çıkacağını düşünmek için mükemmel bir zaman. Finansal konularda temkinli olmalısın; harcamalarını gözden geçirmek, gelecekteki hedeflerin için yol açabilir. İş hayatında, otoriteden gelen destek seni motive edebilir, bu nedenle iletişimde açık ve samimi olmaya çalış. Kişisel gelişim ile ilgili yeni kaynaklar veya eğitimler keşfetmek için harika bir zaman. Kendine olan güvenin pekişiyor, bu da yeni ilişkiler geliştirmene olanak tanıyabilir. Emeklerinin karşılığını alacağını bilmek, bugün seni daha da güçlendirecek.
Bugün, kendini ifade etme ve yeniliklere açık olma arzusunun yüksek olduğu bir gün. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin artarken, yaratıcı düşüncelerinle dikkat çekebilirsin. Alışıldık rutinlerinden sapma cesaretini göstermek hem seni hem de çevrendekileri heyecanlandıracak. Arkadaşlarınla planlar yapmak ve grup aktivitelerine katılmak, sosyal bağlarını güçlendirmene yardımcı olacak. İçsel bir huzursuzluk hissediyorsan, bunu yaratıcı projelerle aşabilirsin. Yeni fikirler geliştirmek, seninle aynı frekansta olan insanlarla bir araya gelmeni sağlayacak. Kendini ön plana çıkarırken, dikkatini başkalarına da vermeyi unutma; onların fikirleri de ilham kaynağın olabilir. Bugün, kişisel özgürlüğün ve bireyselliğinle parlayarak, toplum içerisindeki rolünü yeniden tanımlama fırsatını yakalayacaksın.
Duyguların derin sularında yüzmektesin, intihar eden duyguların yeniden yüzeye çıkma zamanı. Sanatı, yaratıcılığı ve sezgiyi beslemek için sevdiklerinle etkileşimlerde bulunmak, ruhunu canlandırabilir. Bilinçaltındaki korkuları serbest bırakma fırsatın var. Kendini ifade etmekten çekinme; hislerini kağıda dökmek ya da bir melodi yaratmak seni rahatlatabilir. Gün boyunca beklenmedik olaylarla karşılaşabilirsin, bu fırsatları yaratıcılığınla değerlendir. Dikkatini çevrene yönlendirirken empati gücünü kullanmayı unutma; başkalarının duygularını anlama yeteneğin, ilişkilerini güçlendirebilir. Kendine sabırlı ol, zorluklar geçici; içsel huzuruna ulaşmak için gereken adımları atmayı ihmal etme.
