| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Yeni fırsatlar kapını çalıyor. Girişken ve cesur tavrınla bu fırsatları değerlendirmek için mükemmel bir zaman. Enerjin yüksek, bu da çevrendekiler üzerinde olumlu bir etki yaratmanı sağlıyor. Duygusal bağların güçlenebilir, sevdiklerinle daha derin ve anlamlı sohbetler yapabilirsin. İş hayatında liderlik vasıflarını sergileyerek takım arkadaşlarına ilham verebilirsin. Ancak dikkatli olman gereken bir konu var; bazılarının fikirlerine karşı kapalı olmamak, iletişiminizi kuvvetlendirecektir. Bugün, kendini ifade ederken özgür ol, içindeki yaratıcılığı dışa çıkar. Fakat hayatındaki dengenin önemini unutma; aşırı heyecan, dikkatsizliğe yol açabilir. Kendine güven, ama adım atmadan önce durup düşünmeyi ihmal etme. Gecenin ilerleyen saatlerinde ruhsal olarak daha huzurlu bir döneme girebilirsin, meditasyon ya da sanatla ilgilenmek sana iyi gelecek.
Kendini güvende hissetme arzusu, ruh halini şekillendirecek. Maddi konularda hassasiyetlerin artabilir; bu durum, bütçeni gözden geçirmeni gerektirebilir. Sevdiklerinle vakit geçirirken duygusal derinliklere inmek isteyebilirsin. İlişkilerde güven duygusu ön planda olacak; bu, bağlarını güçlendirebilir. Dışa dönük olmak istemeyebilirsin, bu yüzden içsel huzura ulaşmak için yalnız kalma ihtiyacı duyabilirsin. Bir hobiye yönelmek, ruhunu beslemek için güzel bir yol olabilir. Sakin kal ve içsel sesine kulak ver; bu, doğru kararları vermene yardımcı olacaktır.
İletişim yeteneklerin bugün ön planda olacak. Düşüncelerini ifade etme konusunda cesur olabilirsin ve bu, seni çevrendeki insanlarla daha yakınlaştırabilir. Ancak, duygu yoğunluğuna dikkat etmelisin. Başkalarının görüşlerine saygı göstererek tartışmalarda yapıcı bir tavır sergilemeyi tercih et. Sosyal etkileşimler sırasında beklenmedik bir bilgi alabilir ve bu, yeni projeler için ilham kaynağı olabilir. İçsel bir huzur arayışında olabilirsin; bu nedenle, günlük rutinlerine küçük molalar eklemek zihnini rahatlatacaktır. Ayrıca, yaratıcı bir projeye başlamak için uygun bir zaman. Hayal gücünü serbest bırak ve akışa bırak. Gelecekteki potansiyel ilişkiler için de açık olmalı, kalbinin sesini dinlemelisin. Bugün küçük sürprizler ve keyifli anlar kapını çalabilir.
Duygusal derinlikleriniz bugün ön planda, içsel dünyanızda dalgalanmalar hissedebilirsiniz. Ailevi ilişkilerdeki dinamikler sizi etkileyebilir; destek arayışında olmanız olası. Sevgi dolu ve koruyucu yapınız, sevdiklerinizle olan bağlarınızı daha da güçlendirecek. Bugün, sevdiklerinize karşı duyduğunuz şefkat ve ilgi, kalplerini ısıtacak. Maddi konularda dikkatli olmanız gerekebilir, harcamalarınıza özen gösterin. İçsel huzurunuzu bulmak için yalnız kalmayı tercih edebilir, hobilerinize yönelmek isteyebilirsiniz. Yeni bir projeye başlamak için ilham alabilirsiniz; sezgilerinizi takip edin. Evle ilgili konularda yapmayı düşündüğünüz değişimler, yaşam alanınızı daha da güzelleştirebilir.
Güne olumlu bir enerjiyle başlıyorsun. İçsel ışığın ve karizmanın bugün daha da belirginleşecek. Sosyal ortamlarda dikkatleri üzerine çekmek ve ilgi görmek konusunda şanslısın. Yaratıcılığın ön planda olacak, bu nedenle projelerine veya sanatsal uğraşlarına yönelmek için harika bir zaman. Kalabalık içinde kendini ifade etme arzusuyla artan cesaret, yeni fırsatlar doğurabilir.İş veya kariyer alanında etkili adımlar atabilirsin. Cesaretinle ve liderlik özelliklerinle iş arkadaşların arasında fark yaratacak ve saygı göreceksin. Mantıklı ve kararlı kararlar almak, uzun vadede fayda sağlayabilir. Ancak, biraz aceleci olma eğilimine dikkat etmelisin. Duygusal ilişkilerde, yakınlarınla aranızı güçlendirmek için empati yeteneğini kullanmak önemli. Sevdiğin kişilerle bağlarını kuvvetlendirecek etkinliklere zaman ayırmalısın. Kendine güvenin artarken, başkalarına ilham verme potansiyelin de yükselecek. Bugün, kendini küçük sürprizlerle ödüllendirmek için harika bir gün. Umarım tüm bu enerjinin tadını çıkarırsın!
Kendinizi organize etme ve planlarınızı gerçekleştirme konusunda güçlü bir dürtü hissediyorsunuz. Gözlem gücünüz artmış durumda, bu da başkalarındaki küçük detayları fark etmenizi sağlıyor. İşle ilgili konularda daha fazla sorumluluk alabilir, yeteneklerinizi sergileyerek takdir toplayabilirsiniz. Ancak mükemmeliyetçilik eğiliminizi kontrol altında tutmanızda fayda var; bu, başkalarıyla olan ilişkilerinizde gerilim yaratabilir.Duygusal bağlarınızda derin bir bağ kurma isteği içerisindesiniz. Sevdiklerinizle ilgili düşünceleriniz daha yoğun hale gelebilir. Kendinizi ifade etmekte zorluk çekebilirsiniz; bu yüzden hislerinizi açıkça dile getirmek için uygun bir zaman yaratmalısınız. Sağlık konularına dikkat etme zamanı. Kendinize zaman ayırmak ve dinginleşmek önem kazanıyor. Günlük rutinlere yenilikler eklemek, enerjinizi tazelemenize yardımcı olabilir. Doğaya duyduğunuz özlemle, huzuru bulma adına dışarıda vakit geçirmeyi düşünebilirsiniz.
Sosyal ilişkilerin ve insanlarla olan bağlantıların ön planda olduğu bir dönemdesin. Duygusal dengeyi sağlamak için başkalarıyla açık iletişim kurmaya odaklanmalısın. Özellikle yakın çevrendeki kişilerle olan ilişkilerinde empati ve anlayış sergilemek, dünyevi sorunları çözmende yardımcı olacaktır. Bazen içsel huzurunu korumak için kendine alan tanıman gerekebilir; bu nedenle kişisel alanını unutmamalısın. Estetik ve sanatsal yönlerin bu dönemde parlayabilir; çeşitli yaratıcı projelere yönelmek sana ilham verecektir. Aynı zamanda, kalabalık ortamlarda kendini rahat hissedebilirsin; sosyal etkinliklere katılmak, yeni insanlarla tanışmak adına harika bir fırsat olacaktır. Unutma, dengeyi korumak her zaman en önemli kuralın olmalı.
Bugün yoğun duygular içinde olabilirsin. Derin düşünceler, içsel sorgulamalar ve çok sevdiğin bazı insanlarla olan ilişkilerin üzerine büyüyen bir enerji söz konusu. Sözlerin dar bir kanaldan çıkacak gibi hissettirebilir; bu nedenle iletişimde dikkatli olmanda fayda var. Karşılaştığın bazı durumlar, seni cesaretin ve kararlılığınla sınayabilir. Kendi iç dünyana yoğunlaşmak, yaratıcılığını artırmak için bir fırsat sunabilir. Unutma, hislerin güçlü ve derin, bu yüzden onları doğru bir şekilde yönlendirmek önemli. Bugün karşılaşabileceğin zorluklar seni geri çekmek istemese de, engelleri aşma isteğinle parlak bir ışık saçabilirsin. Başkalarıyla kurduğun bağları güçlendirme zamanı, samimiyet ve güven, ilişkilerine yeni bir soluk katacak. İçindeki tutku ve savaşçı ruh, senin için büyük bir motivasyon kaynağı olacak.
Bugün merak duygusu ön planda, yeni bilgilerin peşinden koşmak ve zihinsel ufkunu genişletmek için harika bir zaman. Seyahat planları yapabilir, farklı kültürlerle bağlantı kurma fırsatlarını araştırabilirsin. Sosyal ilişkilerde ise, açık ve samimi bir iletişim kurmak, başkalarıyla derin bağlantılar sağlamana yardımcı olacak.Başkalarının bakış açılarına açık ol, bu gün sana yeni perspektifler sunabilir. Eğlenceli etkinliklere katılmak, enerjini yükseltecek ve pozitif bir atmosfer içinde olmanı sağlayacak. Ancak, abartılı beklentilere girmemekte fayda var; bu yüzden hayal gücünü kullanırken gerçekçilikten kopmamaya özen göster. İçsel huzur bulmak için biraz yalnız kalmakta yarar var; bu sayede zihnini toparlayabilir ve hedeflerine odaklanabilirsin. Hayatın sunduğu fırsatlara karşı açık ol, çünkü senin için sürprizlerle dolu bir gün olabilir.
Bugün, hedeflerine ulaşma konusunda güçlü bir motivasyon hissedeceksin. Kararlı adımların sayesinde, uzun zamandır düşündüğün projeleri hayata geçirme fırsatları seninle olacak. Ancak, dikkatini dağıtan unsurlara karşı temkinli olmalısın. Sosyal çevrende bazı uyumsuzluklar yaşayabilirsin; bu durum, ilişkilerini sorgulamana neden olabilir. İş hayatında ekip çalışmalarında aktif rol alman, başarılarına ivme kazandıracak. Aşk hayatında ise daha derin bir bağlantı arayışında olabilirsin. Hislerin konusunda açık olman, karşındakinin de kendini ifade etmesine yardımcı olacaktır. Sağlık açısından, ruhsal dinginliği korumak için doğayla iç içe olmayı denemek faydalı olabilir. Gün boyunca sakin ve dengeli kalmaya özen göster. Bu, zorlukların üstesinden gelmende sana yardımcı olacaktır.
Bugün özgünlüğün ön plana çıkacak ve başkalarının beklentilerinin dışında bir yol çizebilirsin. Sosyal bağlantıların güçleniyor; arkadaşlarınla yapılan sohbetler, ilham verici fikirlerin doğmasına yardımcı olabilir. Yenilik arayışın, seni alışılmadık kişilerle bir araya getirebilir. İletişim becerilerin sayesinde kendini ifade etmekte zorlanmayacaksın. Sanatsal yönlerin de açığa çıkabilir, yaratıcılıkla dolu bir gün seni bekliyor. Ancak dikkat etmen gereken en önemli nokta, başkalarının görüşlerine kapılmadan kendi isteklerini önceliklendirmek. Zaman zaman içsel bir huzursuzluk hissedebilir, bu duyguyu göz ardı etmemelisin. İçsel dünyana dönmek, seni güçlendirecek. Sosyal çevrende liderlik vasfını sergileme fırsatını yakalayabilirsin. Ancak dikkatli ol, tartışmalara neden olabilecek bazı konulara girmemek, sürtüşmelerden kaçınmana yardım edecek. Hayatındaki değişim rüzgarlarına açık ol, yeni başlangıçların eşiğindesin. Günü, yenilikçi fikirlerle ve esnek bir zihinle geçirerek, kendini daha mutlu ve tatmin olmuş hissedebilirsin.
Duygusal derinlik içinde kaybolabilir, içsel dünyanın derinliklerine dalmak isteyebilirsin. Hayal gücün ve sezgin bugün güçlü bir şekilde devrede. Sanatla veya yaratıcılıkla ilgilenmek, ruhunu besleyecek bir yol bulmana yardımcı olabilir. Başkalarıyla empati kurarken, duygusal destek sağlamak seni tatmin edebilir. Ancak, başkalarının sorunları seni yorsa da sınırlarını belirlemeyi unutmamalısın. İlişkilerde daha fazla anlayış ve şefkat göstermenin yanı sıra, kendi ihtiyaçlarına da saygı duymalı, kendine zaman ayırmayı ihmal etmemelisin. Anlık kararlara kapılmadan önce düşünmek, gelecekteki adımlarında seni güçlendirecek. İçsel barışını koruyarak, bu süreci daha sağlıklı bir şekilde yönlendirebilirsin.
