| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-5 |
XIX. YÜZYIL
Ondokuzuncu yüzyıl Türk edebiyatının, eski şark karakterinden modern avrupa karakterine geçişini hazırlayan bir intikal devridir.
Bu yüzyıl başlarında saz şiiri çok genişlemiş, biraz daha divan şiirine yaklaşmış, az çok kültürlü, çeşitli konulara el uzatabilen ve siyasi, içtimai tenkid fikri taşıyan şairler yetiştirmiştir. Erzurumlu Emrah, Zihni, Dertli ve Seyrani bunlardandır. Eski halk destan ve hikayeleri de kendi içindeki tekâmülle neredeyse roman haline gelmekte bulunmuştur.
Divan şiiri eski sanatlarından bir hayli sıyrılarak bariz bir sadelik ve yerlilik temayülü göstermektedir. Bu temayülün en göze çarpan mümessili Vâsıf’dır. Daha çok eski geleneğe bağlı görünen İzzet Molla’da bile, ondokuzuncu yüzyıl mahsülü ve az çok Avrupa tesirinin neticesi olan modern bir siyasî tenkid fikri ve yenilik ruhu göze çarpmaktadır. Divan şiirinde saz şairleri ağzından şiirlere daha çok rastlanmağa başlanmıştır.
Tekke edebiyatı, Kuddusi gibi eski ruhu devam ettiren büyük şairler yetiştirmekle beraber, bilhassa bektaşi şairlerinin hayat dolu zarif şiirleriyle, saz şiiri ve divan şiirindeki yeniliğe paralel bir yolda ilerlemiştir.
Yüzyıl ortalarında bir nevi neoklâsik hareketler görülmüş ve şiirimiz tekrar Fehim ve Naili yoluna dökülmek istenmiş; bu temayül, Leskofçalı Galip, Manastırlı Naili, Hersekli Arif Hikmet, Üsküdarlı Hakkı, Yenişehirli Avni gibi değerli şairler yetiştirmiş ise de geniş ve devamlı bir tesir yapamamıştır.
Nesirde de daha önceki yüzyıl temayülleri devam etmiş, Şanizade gibi süssüz ve sade bir şekilde tarih ve ilmî eser yazanlar çoğalmıştır. Akif Paşa’nın nesri içinde şuurlu bir yeni hayat uslûbuarzeden ifadelere rastlanmaktadır.
Ayrıca eski nazmın ve nesrin muhtelif tarzlarını temsil eden birçok yazarlarda göze çarpmaktadır. Fakat bunlar, neoklâsik temayüller gösterenler de dahil olmak üzere, aralarında değerli şahsiyetler bulunmasına rağmen, eski yüzyıllardaki geniş rağbeti görememişlerdir. Çünkü bütün bu tarzları barındıran eski klâsik devir sarsılmıştı. Cemiyet, Avrupa medeniyeti denilen bir baskı altında, bir ölüm kalım mücadesi içindeydi. Osmanlı İmparatorluğunun siyasi ve içtimai hayatında büyük değişiklikler olmuş, bir ıslâhat ve tanzimat devri açılmıştı. Eski devrin ifadesi olan eski edebiyat, bilhassa divan edebiyatı, tarihi seyrini ve tekamülünü tamamlamıştı.
Yüzyıl sonlarına doğru Avrupa ile temas çoğaldı. Birçok yazarlar, Avrupa’yı gördüler, avrupa dili öğrendiler ve avrupa eserlerini tetkik ettiler. Bunlar bir kısım eserlerinde eski şekle bağlı kalmakla beraber, zamana uygun bir ruh gösterdiler; edebiyata onsekizinci yüzyıl fransız filozoflarının siyasî ve içtimai fikirlerini, tenkid ve inkilâp hamlelerini getirdiler. Avrupa şaheserlerinden örnek alarak, şekil bakımından bambaşka olan yeni eserlerde yazdılar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Abdülhak Hâmit, Recaizade Ekrem, Samipaşazade Sezai, Ahmet Mithat bunların en mühimleridir. Böylece, şiirimizde nazım şekilleri ve konuları değişti; nesrimize roman ve tiyatro gibi yeni çeşitler geldi. Tanzimat Edebiyatı adını alan bu hareketten sonra aynı yolda yürüyen Edebiyat-ı Cedide (Servet-i Fünun) yazarları, avrupai edebiyat taraftarlığının son ve aşırı mümessili oldular. Bu zümre içindeki şahsiyetlerin en mühimleri olan Halit Ziya, Tevfik Fikret ve Cenap Şahabettin gibi yazarlar, şekilde ve ruhta tamamen avrupai, yeni eserler verdiler.
Fakat bu edebiyat da memleketi tam olarak tatmin edemedi. Çünkü, şark kültür ve zevkini yaşatan çoğunluk, avrupai edebiyata kolay kolay ısınamıyordu. Esasen yeni avrupai edebiyat da dil, zevk ve ruh bakımından milleti tam tatmin edecek bir isabet ve mükemmeliyete sahip değildi. Bir yandan saz şiiri ve divan şiiri de memlekette yaşıyor, muhtelif tarzların müdafileri arasında münakaşalar, fikir kavgaları ve hücumlar oluyordu.
Edebiyat-ı Cedide’nin dili, eski divan edebiyatı gibi, osmanlıca ve vezni aruzdu. Halbuki hayatın dili sadeleşmiş, eski ağır osmanlıca terkedilmişti. Aruz vezni de artık ağır ve yabancı görülmeğe başlıyordu. Bu sebeple bu yeni edebiyata da hücum ederek sade Türkçe ile ve hece vezniyle yazmayı müdafaa eden bir zümre ortaya çıktı.Bir yandan da saz şiiri kendi içindeki tekâmülüne devam ederek Dadaloğlu, Ruhsati, Mesleki gibi değerli şairler yetişmekteydi.
Hiçbir zümreye ve mesleğe bağlı olmayan muhtelif karakterlerde şairler ve romancılar da vardı. Bütün bu zümrelere mensup veya müstakil, şahsiyetlerden kimi saz şiiri, kimi divan şiiri, kimi tekke şiiri, kimi avrupa şiiri tarzında; kimi hece ile, kimi aruzla; kimi osmanlıca, kimi sade Türkçe yazıyor ve her biri de hem takdirci, hem de hücumcu ile karşılaşıyordu. Hatta aynı yazarların birbirine aykırı sayılan çeşitli tarzlarda eser verdikleri de görülüyordu.
Muhtelif tarzlarda değerli ve büyük eserler meydana getirmekten de geri kalmayan ondokuzuncu yüzyıl, bilhassa ikinci yarısı, böylece eski yeni çeşitli zevklerin ve tarzların çarpışmasıyla geçti ve yirminci yüzyılda kökleşen yeni Türk edebiyatına bir intikâl merhalesi oldu.
Bugün, enerjin yüksek ve hareketliliğin gözle görülür. Yeni fikirlerle dolusun; bunları hayata geçirme isteği seni harekete geçirecek. Özellikle sosyal çevrendekilerle iletişimde dikkatli olmalısın. Aşk hayatında sürprizler seni bekliyor; içindeki tutku, karşı taraf üzerinde büyüleyici bir etki yaratabilir. Kariyerinde ise, beklenmedik fırsatlar kapını çalabilir, fırsatları değerlendirmek için cesur olmalısın. Sağlık konularında kendine dikkat etmen gerektiğini unutma, bedenine iyi bakman, kendini daha enerjik hissetmeni sağlayacak. Kısacası, bugünün sunduğu fırsatları yakalamak için hazırlıklı olmalısın.
Bugün içsel huzur arayışında olabileceğin bir gün. Duygusal dengeyi sağlamak için çevrendeki insanlarla iletişimine özen göstermen gerekebilir. Maddi konularda biraz daha dikkatli olman, sürpriz harcamalardan kaçınmana yardımcı olabilir. Sevdiğinle arandaki bağı güçlendirmek için güzel bir plan yapabilir, birlikte keyifli anlar paylaşabilirsin. Doğaya çıkmak, ruhsal ve fiziksel olarak yenilenmene katkı sağlayacak. Kendine dönmek, içsel sesini dinlemek için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığın akışına bırakmak, yeni ilham kaynakları bulmana yardımcı olacaktır.
Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin güçleneceği bir gün. Yeni insanlarla tanışmak, fikir alışverişinde bulunmak ve farklı bakış açılarını dinlemek senin için oldukça heyecan verici olacak. İletişim becerilerin ön planda; bu fırsatı değerlendirmek için cesur olmalısın. İş veya proje bazlı iş birliği yapman gereken durumlarda, fikirlerinle dikkat çekebilirsin. Ancak, acelecilikten kaçınman önemli; düşüncelerini net bir şekilde ifade edebilmek için biraz zaman ayırmalısın. Unutma, bazen dinlemek de en az konuşmak kadar değerlidir. Şu anda kendini daha yaratıcı ve esnek hissedeceğin için, hobilerine yönelmek veya sanatsal faaliyetlere katılmak keyifli olabilir. Şans, aniden karşına çıkabilir; bu yüzden açık fikirli ol ve fırsatları değerlendir.
Duygusal derinliklerinle yüz yüze gelme zamanı. İçsel huzur arayışında, zihin ve kalp arasındaki dengeyi sağlamak önemli. Ailevi ilişkiler öne çıkacak; sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek, onlara daha fazla zaman ayırmak sana iyi gelecek. Finansal konulara dikkat etmelisin; harcamalarını gözden geçir. Kendine dönmek, içsel ihtiyaçlarını anlamak için meditasyon veya doğada vakit geçirmek faydalı olabilir. Kendini ifade etme şeklin, duygusal bağlarını etkileyebilir. İletişiminde samimi olmak, kalbindeki gerçek hisleri açığa çıkarmak, yeni fırsatlar getirebilir. Unutma ki, duygusal derinliklerin senin en büyük gücün.
Bugün içsel enerjinin doruklarına ulaştığın bir gün. Aynadaki yansımanla gurur duyman gereken bir anı yaşayabilirsin. Kendine olan güvenin artıyor, bu da çevrendekilere olumlu bir şekilde yansıyor. Sosyal çevrende seni sürdüren bir etkileşim içinde olacaksın; belki yeni tanışmalar, belki eski dostlarla yeniden bir araya gelmek mümkün. Duygusal ilişkilerde ise samimiyet ön planda olacak; kalbini açmaya, hislerini paylaşmaya hevesli olabilirsin.Finansal konularda dikkatli olman gereken bir zemin var; düşünmeden harcamalar yapmamaya özen göster. İçsel huzurunu artıracak aktiviteler, hobiler veya sanatsal uğraşlar bulmak için ideal bir zaman. Hayal gücün yüksek, yaratıcı projelere yelken açabilirsin. Unutma, bugün enerjini nasıl yönlendirirsen, sonuçları da o kadar tatmin edici olacak. Kendine şans ver ve tutkularının peşinden koş.
Gününüz detaylarla dolu geçebilir, bu nedenle dikkatli bir gözlemci olmalısınız. Belirgin hale gelen sorumluluklar, düzen gerektiren konular veya dikkat edilmesi gereken durumlardan kaynaklanabilir. Çevrenizdeki insanlarla iletişiminiz daha da önem kazanıyor; samimi, açık ve net olmanız, bazı yanlış anlamaların önüne geçebilir. İş veya kişisel yaşamda ele almak istediğiniz projelere dair çözümler geliştirmeye yönelik yaratıcı fikirler zihninizde belirebilir. Bunun yanı sıra, sağlığınıza özen gösterme zamanı; fiziksel aktiviteler ve dengeli beslenme konularında adımlar atmak, enerji seviyenizi artırabilir. İçsel huzurunuzu bulmak için hafif meditasyonlar ya da doğada zaman geçirmek harika bir seçenek olacaktır. Önemli kararlarınızı aceleye getirmeden değerlendirin, içsel sezginize güvenin. Eğlenceli ve keyif alıcı anlar yaratmak da günün bir parçası olabilir. Kendinize biraz zaman ayırmayı unutmayın.
Sosyal ilişkilerde parlayacağın, başkalarıyla olan bağlarını güçlendireceğin bir gün. Fikirlerin ve yaratıcılığın sayesinde çevrendekilere ilham verebilir, grup aktivitelerinde liderlik yapabilirsin. İçinde bulunduğun durumları dengelemek için uzlaşmacı bir yaklaşım benimsemek, çatışmaları önleyecek ve harmoni yaratacaktır. Estetik ve güzellik konularında ilgi duyabilir, yeni projeler için ilham alabilirsin. Kendini ifade etme şeklin, başkaları üzerinde derin bir etki bırakabilir. Bugün, ilişkilerine odaklanarak kendi içsel huzurunu da bulabilirsin. Unutma, başkalarının ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmak, sana daha fazla tatmin sağlayacaktır.
Duygusal derinlikler ve güçlü sezgilerle dolu bir gün. İçsel dünyanda yoğun bir enerji hissedebilirsin. Bağlantı kurmak istediğin kişilerle iletişimini artırmak için harika bir zaman; ama dikkatli ol, başkalarının niyetlerini okumak konusunda biraz daha dikkatli olman gerekebilir. Aşk hayatında cesur adımlar atma isteği doğabilir, hislerini ifade etmekten çekinme. Ancak, başkalarını manipüle etme eğilimi göstermemeye özen göstermelisin. Görünmeyen yönlerin ve gizli düşünceler, bugün seni daha fazla etkileyebilir. Kararlarını verirken bu yönlerini göz önünde bulundurmalısın. Maddi konularda karmaşık durumlar gündeme gelebilir, bu yüzden harcamalarına dikkat etmen faydalı olacaktır. Duygusal yoğunluğun, yaratıcılığını da ateşlendirebilir; sanatsal bir proje veya hobiyle uğraşmak hoşuna gidebilir. Kendine ve içsel yolculuğuna biraz zaman ayırmak, ruhsal gelişimine yardımcı olacaktır.
Bugün, içsel arayışların ve keşiflerin ön planda olduğu bir gün. Yeni fikirlerle dolu bir zihin, seni başka ufuklara yönlendirebilir. Yeniliklerden kaçmak yerine, onları kucaklamak; seni büyütecek olan bu dönüşüm sürecini desteklemek adına elini taşın altına koymak önemli. Seyahat veya eğitim konusunda ilham verici fırsatlar kapını çalabilir. İlişkilerinde açık ve dürüst ol, duygularını ifade etmekten çekinme. Çevrendeki insanların desteği, bu dönemde senin için çok değerli. Sabit kalmaktansa, akışa bırakarak yeni deneyimlerin tadını çıkar. Macerayı ve özgürlüğü önceliklendirdiğinde, hayatın sana sunduğu tüm güzelliklerini daha net görebileceksin. Hayal gücünü serbest bırak ve tutkularının peşinden git!
Kararlılığın ve azmin bugün daha da ön plana çıkacak. Uzun süredir üzerinde çalıştığın projelerde anlamlı ilerlemeler kaydedebilirsin. Başarıya giden yolda karşılaştığın zorluklar seni asla yolundan alıkoymayacek. Maddi konularda yapacağın akılcı planlamalar, gelecekteki hedeflerine ulaşmanın anahtarı olacak. Özellikle, iş arkadaşlarınla olan ilişkilerini güçlendirmek için fırsatlar ortaya çıkabilir; ekip ruhu içinde daha etkili olabilirsin.Kendine olan güvenin artarken, birikimlerini değerlendirmek için yeni fırsatlar da kapını çalabilir. Duygusal yaşamında, geçmişten gelen bazı yüklerin üzerindeki örtüyü kaldırma vaktidir. İçsel huzurunu bulmak için kendine dönmen gereken bir dönemdesin. Kendi ihtiyaçlarını göz ardı etme ve kendini sevdiğin şeylere yönelmeye teşvik et. Gün sonuna doğru, biraz yalnız kalmak ve sakin bir alan yaratmak zihnini dinlendirmenin en iyi yolu olabilir.
Bugün, özgürlüğün ve bağımsızlığın ön planda olduğu bir gün. Fikirlerinle dikkat çekebilir, yenilikçi düşüncelerinle insanları etkileyebilirsin. İçsel olarak bazı duygusal derinliklere inme ihtiyacı hissedebilirsin; bu, zihnindeki karmaşayı anlamana yardım edecek. Sosyal çevrenle yapacağın samimi paylaşımlar, ilişkilerini güçlendirirken yeni bağlantılar da kurmana olanak tanıyabilir. Gün içinde beklenmedik sürprizler karşına çıkabilir; bu durum seni heyecanlandıracak ve yeni fırsatlara kapı aralayacaktır. Gelecek hayallerini daha net bir şekilde görebilir, belirsiz olan konularla ilgili cesur adımlar atma arzusu duyabilirsin. Ancak, kalabalık ortamlardan kaçınmak ve bireysel zaman geçirmek, ruhsal dengen için önemli olabilir.
Duygusal derinliklere inme isteği ön planda. Hislerin seni yönlendirebilir; bu nedenle içsel bir yolculuğa çıkmak isteyebilirsin. Sanatsal ifadeler ve yaratıcılık, ruh halini iyileştirecek unsurlar arasında yer alıyor. Yakın ilişkilerinde daha samimi ve anlayışlı yaklaşman, bağları güçlendirecek. Ancak, başkalarının duygusal yüklerini taşıma eğiliminde olabilirsin; bu nedenle sınırlarını korumak önemli. Hayallerin konusunda daha cesur olmalı ve onları gerçekleştirmek için adım atmalısın. Gözlemlerin ve sezgilerin güçlü, bu nedenle çevrendeki olayları inceleyerek önemli kavramlar keşfedebilirsin. Unutma, kendine ayırdığın zaman, ruhsal dengenin anahtarıdır.
