| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjinin yüksek olduğu bir gün. Macera arayışın içsel bir tatmin sağlıyor. Yeni başlangıçlar için cesaretin tam. İletişim becerilerin, etrafındaki insanlarla bağ kurmada sana yardımcı olacak. Aşk hayatında heyecan verici gelişmeler kapıda, dikkatli ol. Duygusal derinlik senin için önemli hale geliyor, hislerine kulak vermekle doğru yolda olacaksın. İş hayatında risk almaktan çekinme; doğru adımlar atarsan başarı seni bekliyor. Sağlık konularında ise bedenine ilişkin sinyalleri önemsemen faydalı olacak. Özgürlüğüne düşkünlüğün, seni yeni ufuklara yönlendirebilir. İçsel huzurun peşinde koşarken, başkalarına ilham verme potansiyeline sahipsin. Unutma, kararlılığın bu dönemde en büyük silahın.
Bugün, hem duygusal hem de maddi konularda dengede kalmaya çalışmalısınız. Yavaş ama emin adımlar atmak, size aradığınız istikrarı sağlayacak. Kendinizi koruma ihtiyacı hissedebilir, geçmişten gelen bazı düşüncelerin sizi etkilediğini fark edebilirsiniz. Sevdiklerinizle samimi iletişim kurmak, aranızdaki bağı güçlendirecek. İş hayatında sabrınızı koruyarak ilerleyin; beklenmedik gelişmeler motivasyonunuzu zedelemesin. Sağlık konularında, bedeninize dikkat etmeli ve kendinize zaman ayırmalısınız. Deneyimlerinizi kabullenmek ve kendinize alan tanımak, içsel huzurunuzu arttıracak ve yeni fırsatlar doğuracaktır. Gözlerinizi kapatıp derin bir nefes almak, ruhsal olarak yenilenmenize yardımcı olabilir. Kendi değerlerinizi göz önünde bulundurmayı unutmayın; bu, sizi daha güçlü kılacak.
Bugün zihinsel enerjin yüksek, merakının peşinden gitmek için harika bir zaman. Yeni bilgileri keşfetmek ve fikirlerini paylaşmak için sosyal ortamlara yönelmek isteyebilirsin. Doğal zekan ve iletişim yeteneğin, seni öne çıkaracak. Arkadaşlarınla yapacağın sohbetlerde derin konulara dalmak, yeni perspektifler kazanmanı sağlayacak. Ancak, dikkatin dağılabilir; bu nedenle önceliklerini belirlemen önemli. Bir süredir ertelediğin projelere odaklanmak için mükemmel bir gün. Fikirlerini yinelemekten korkma; başkalarının düşüncelerinden etkilenmek yerine özgünlüğünü korumaya çalış. Hislerin yoğunlaşacak, bu yüzden içsel bir keşif yapmak ve kendini sorgulamak isteyebilirsin. Bu, kişisel gelişimin için faydalı olabilir. Heyecan verici bir haber alma olasılığın var. Bunun yanı sıra, beklenmedik durumlara hazırlıklı olmalısın. Gün içerisinde karşılaşacağın insanların sözlerini dikkatle dinlemen, ilham verici bir bakış açısı kazandırabilir. Eğitim, seyahat ya da sanatsal faaliyetler için fırsatlar doğuyor; bunları değerlendirmekten çekinme. Unutma; düşüncelerini ifade etmek, seni daha anlayışlı ve etkileşimli bir insan haline getirecek.
Duygusal bir derinlik ve sezgiyle dolu bir gün seni bekliyor. İçsel huzurun ön planda olacak; aile ve yakın çevrenle olan ilişkilerine özel bir önem vereceksin. Bu güvenli alan, kendini ifade etmenin ve hislerini paylaşmanın kapılarını aralayabilir. Gün içinde bazı beklenmedik durumlarla karşılaşabilirsin, bu da seni üzerken, içten içe büyüme fırsatları sunduğunu unutma.Yaratıcılığın artacak, belki de yeni bir hobiye yönelmek veya sanatsal bir projeye adım atmak için ilham bulabilirsin. Geçmişle ilgili duygusal anıların canlanması, seni biraz düşünceli hale getirebilir. Ancak, bu anıları tekrar değerlendirmek, kendini yenilemenin anahtarı olabilir. Kendine karşı nazik olmayı ve içsel iyileşmene fırsat tanımayı ihmal etme. İlerleyen saatlerde, sosyal çevrendeki güçlü bağlar sayesinde kafanı dağıtacak etkinlikler bulabilirsin, arkadaşlarınla planlar yapmak keyifli anlar ve yeni bağlantılar sağlayabilir. Kalbini dinlemeyi unutma ve üzerine düşen sorumlulukları taşırken, kendine de zaman ayır.
Bugün enerjin her zamankinden daha yüksek. Yeteneklerini sergilemek ve çevrendeki insanlara ilham vermek için harika bir fırsat. Sosyal ortamlarda öne çıkabilirsin; dikkat çekmek seni daha da motive edecek. Kendine olan güvenin, başkalarının seni takdir etmesine neden olacak. Ancak, egonu kontrol altında tutmak da önemli; aşırı kibir, ilişkilerini zedeleyebilir.Yaratıcılığın tavan yapacak, bu da seni yeni projelere yönlendirebilir. Özgün fikirlerinle dikkat çekeceksin. Duygusal anlamda, sevgi dolu bir bağlantıya açık olacaksın, fakat sevdiğin kişinin beklentilerine de dikkat etmen gerekecek. İçsel bir denge sağlamak, huzurunu artırır. Bugün kendine biraz hediye etmeyi unutma; böylece ihtiyacın olan motivasyonu bulacaksın. Sosyal çevrendeki insanlarla kurduğun bağlar güçlenecek; bu da senin içsel ışığını daha da parlak hale getirecek.
Detaylara olan hassasiyetin, sana günlük hayatında büyük avantajlar sağlayacak. Bugün, çevrendeki olaylara karşı daha dikkatli ve analitik bir yaklaşım benimseyeceksin. İş veya projelerle ilgili küçük ama önemli detayları gözden kaçırmamak, başarıya giden yolda belirleyici bir rol oynayabilir. İletişimde titiz ve net olman, başkalarıyla olan etkileşimlerinde olumlu sonuçlar doğuracak.Kendine zaman ayırmayı da unutma. İçsel huzurunu bulmak için meditasyon veya hafif yoga gibi faaliyetler, zihnini rahatlatmana yardımcı olacaktır. Sağlığınla ilgili konulara özen gösterme zamanı. Küçük değişiklikler, kendini daha iyi hissetmen için önemli olabilir. Bugün, hedeflerine ulaşıp kendini geliştirmek adına harika fırsatlar var; bunları değerlendirmekten çekinme.Arkadaşlarınla veya ait olduğun sosyal çevreyle olan ilişkilerini yeniden gözden geçirmen, bağlarını güçlendirebilir. İşbirliklerine açık ol ve başkalarının fikirlerine saygı göster. Net iletişim, sorunları çözmekte sana büyük destek sağlayacak. Kendini ifade etme şeklin, başkalarına ilham verebilir. Enerjini yüksek tut ve olunan her anı en iyi şekilde değerlendir.
Dengeleri sağlama çabası içindesin. Sosyal çevrendeki ilişkilerinde uyum arayışın ön planda. Bugün, kararsız hissettiğin anlar olabilir; bir konuda netlik bulmakta zorlanabilirsin. Empati yeteneğin yüksek, başkalarının duygularını anlamak ve onlarla bağ kurmak adına fırsatlar çıkabilir. Bu yüzden çevrendeki insanlarla olan iletişimine dikkat et; ani tepkilerden kaçın. Karşıt fikirler biraz gerginlik yaratabilir, ancak bu durumu diplomatik bir yaklaşımla çözmekte başarılı olabilirsin. Özellikle sanatsal veya estetik bir projeye yönelmek, ruhunu besleyecek. Kendine zaman ayırmayı unutma; içsel huzurunu bulmak için gerekli adımları atmalısın. İlişkilerde dengeyi sağlama arayışın, bazen dikkatini kendi ihtiyaçlarından uzaklaştırabilir; kendini ihmal etme. Günün ilerleyen saatlerinde keyifli bir sürpriz veya davet alabilirsin.
Bugün içsel derinliklere dalma ve sezgilerini dinleme zamanı. Duygularında beliren yoğun hisler, önemli içsel dönüşümlere işaret ediyor. İlişkilerde var olan çatışmaların üstesinden gelmek için güçlü bir cesaret ve kararlılığa sahip olabilirsin. Sevgiliyle ya da arkadaşlarla kurulan bağlantılar, yeni bir boyut kazanabilir. Gizli hislerin ortaya çıkarken, kendini ifade etme becerin artıyor. Aynı zamanda yaratıcılığını kullanarak problem çözümlerinde oldukça başarılı olabilirsin. Kendine güven ve tutkularını takip et, içindeki derin gücü keşfetme zamanı. Bu süreçte gizli kalmış yeteneklerin açığa çıkabilir. Unutma, karanlık yanların bile seni güçlü kılabilir, yeter ki onlarla barışık olmayı öğren.
Enerjiyle dolu bir gün seni bekliyor. Yeni deneyimlere açlık duyuyor, keşfetme arzusuyla dolusun. Sosyal ilişkilerinde hareketlilik söz konusu; arkadaşlarınla veya sevdiklerinle keyifli zamanlar geçirebilirsin. İçsel bir rahatlık, seninle birlikte adeta dans ediyor. Farklı bakış açılarıyla zenginleşmek için daha önce hiç denemediğin şeylere yönelmek, zihin açıklığına katkı sağlayacak. Macera ruhunu besleyecek fırsatlar karşına çıkabilir; bunların peşinden gitmekten çekinme. Karşılaştığın bazı belirsizlikler, yenilik ve değişime açık olduğun sürece seni korkutmamalı. Anı yaşa, hislerini dinle ve hayatın sürprizlerine kucak aç. Gözlemlerine dikkat et, çünkü bugün, içsel cesaretin seni yeni kapılara yönlendirebilir. Sezgilerin güçlü, onları takip et.
Disiplinin ve kararlılığın ön planda olduğu bir gündesin. Hedeflerine odaklanman, iş hayatında sana avantajlar sağlayacak. Üst düzey bir güven ve otorite hissi taşıyorsun; bu, çevrendekiler üzerinde güçlü bir etki bırakabilir. İletişimlerinde net ve kesin olman, projelerinin başarıya ulaşmasını destekleyecek. Duygusal durumun ise biraz daha karmaşık; hislerini bastırmadan açıklığa kavuşturursan, ilişkilerindeki derinliği artırabilirsin. Sağlık konularına dikkat etmen gereken bir dönemdesin; küçük aksaklıklar dikkatini dağıtabilir. Bugünü, kariyerinle ilgili stratejik adımlar atmak için değerlendirebilirsin. Sırtındaki yükü azaltmak adına zaman zaman kendine de alan açmayı unutma.
Sosyal çevrende güçlü akrabalık bağları ve arkadaşlık ilişkileri ön planda. Beklenmedik bir haber, düşüncelerini ve projelerini yeniden şekillendirmene yol açacak. Yenilikçi fikirlerinle dikkat çekebilir, çevrendekilere ilham verebilirsin. Farklı bakış açılarına açık olman, tartışmalarda avantaj sağlayacak. Kendini ifade etmekte zorlanmazsan, bu dönemi yaratıcı projelerin için oldukça verimli kılabilirsin. Sezgilerin bu süreçte seni doğru yönlendirecek, içsel hislerine güvenmekte fayda var. Kişisel gelişim ve öğrenme isteğiyle dolusun; yeni bir hobi veya ilgi alanı keşfetmek için ideal bir zaman. Sağlığına dikkat etmeyi unutmamalısın; stres yönetimi, dengeyi sağlamak adına önemli. Unutma, özgürlüğün ve bireyselliğin sana güç katmakta. Başarı için ihtiyaç duyduğun tüm kaynakların içinde mevcut.
Duyguların derinliklerinde dalış yapacağın bir gün. İçsel sezgilerin, senin için güçlü bir rehber olacak. Hayal gücüne güven; yaratıcı projelerde parlak fikirler bulabilir, sanatsal yeteneklerini sergileyebilirsin. Bugün, duygusal bağların ön planda olacak. Sevdiklerinle olan iletişimin daha samimi ve anlayış dolu bir boyuta geçebilir. Ancak, sınırlarını belirlemeyi unutma; başkalarının duygusal yükleri altında ezilmemek için kendine yer açmalısın. Kendini ruhsal olarak yenilemek için sessiz anlara ihtiyaç duyabilirsin, meditasyon veya doğa yürüyüşleri keyifli ve huzur verici olabilir. İçindeki iyimserliğe güven ve özgüvenle adımlarını at.
