| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjiniz yüksek ve yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman dilimindesiniz. İçsel motivasyonunuz, çevrenizdekilere ilham vermek için adeta bir ateş topu gibi yanıyor. Cesaret ve kararlılıkla, önünüze çıkan engelleri aşabilir, hedeflerinizi ulaşılabilir kılabilirsiniz. Özgüveninizin yükselmesi, yeni fırsatlarla dolu bir gün geçirmenizi sağlayacak. Duygusal enerjinizi yönetmeyi başarabilirseniz, kişisel ilişkilerinizde de olumlu gelişmeler yaşanabilir. Hulasa, sunduğunuz enerjinin yansıması, çevrenizdeki insanları olumlu etkiliyor; bu da sosyal hayatınıza katkıda bulunacak. Ancak aceleci davranmaktan kaçının; her adımınızı düşünerek atmak, ilerlemenizi hızlandıracak bir anahtar olacak.
Gün, sağlam adımlarla ilerlemek ve sabrını güçlendirmek için ideal. Maddi konularda yeni fırsatlar karşına çıkabilir; dikkatle değerlendirmen gerekecek. Güven arayışın, ilişkilerde daha derin bağlar kurmanı sağlayabilir. Sevgi dolu anlar, sakin bir yudumda hayatına anlam katacaktır. İçsel huzuru bulmak için doğayla bağlantı kurmak, seni canlandıracak. Karar alırken acele etme, zamanı lehine çevir; her şey kendi akışında olacak. Kendine olan güvenin, başkalarının gözünde de parlayacak.
Bugün iletişimde kendinizi son derece güçlü hissedeceksiniz. Düşüncelerinizi ifade etmekte zorluk çekmeyecek, çevrenizdekilerle akıcı ve keyifli diyaloglar kuracaksınız. Farklı fikirlere açık olmanız, ortaya daha yenilikçi ve yaratıcı çözümler koymanızı sağlayacak. Öğle saatlerinde gerçekleştireceğiniz toplantılar veya tartışmalar, kariyeriniz için önemli gelişmelere kapı aralayabilir.Sosyal ilişkilerde ise ani karşılaşmalar ve sürprizler gündeme gelebilir. Eski dostlarla bir araya gelmek, unutulmaz anılar yaratmanıza yol açabilir. Fakat dikkatli olun; bazı insanlarla olan tartışmalar ve iletişimsizlik sorunları, beklenmedik şekilde büyüyebilir. Duygusal konularda yüzeysel kalmamaya özen gösterin; derinliklere inerek, gerçek hislerinizi paylaşma fırsatlarını değerlendirin.Kendi iç dünyanıza yönelmek, potansiyelinizi daha iyi anlamanıza yardımcı olacak. Meditasyon ya da günlük tutma gibi aktiviteler, zihninizi arındırmanıza ve düşüncelerinizi daha net bir hale getirmenize olanak tanıyabilir. Kendinize olan güveninizi artırıyorsunuz; bu nedenle yeni bir hobi edinme veya eğitim alma gibi girişimlerde bulunmak için doğru bir zamandasınız. Unutmayın, bu dönemde ne kadar açık fikirli olursanız, o kadar çok fırsat yakalayacaksınız.
Duyguların ön planda olacağı bir gün. İçsel bir huzursuzluk hissedebilirsin ve bu durum sevdiklerinle olan ilişkilerine yansıyabilir. Ailevi konulara daha fazla odaklanmak isteyebilirsin; bu, geçmişe yönelik bazı hatıraları gün yüzüne çıkarabilir. Kendini savunmasız hissedebilir, bu da bazen duygusal bir tepkime yol açabilir. Yalnız kalmayı isteyebilirken, bir yandan da destek arayışında olabilirsin. Bilinçaltındaki endişeleri aşmak için sanatsal bir faaliyet veya yazma eylemi, sana büyük bir rahatlama sağlayabilir. Duygularını ifade etmekten çekinme; bu, hem senin hem de çevrendeki insanlar için faydalı olacaktır. İletişimde dikkatli ol; yanlış anlaşılmalara mahal vermemek için kelimelerini özenle seçmelisin. Kendine dönmek ve içsel deneyimlerine dalmak, ruhsal olarak sana iyi gelebilir.
egonun fazla kabarmasına yol açmamalısın. Alçakgönüllülük, zaferin tadını çıkarırken yanında olmalı. İlişkilerde daha fazla empati göstermeye özen göster; sevdiklerinle bağlarını kuvvetlendirmek, belki de ortak bir hedef belirlemek için ideal bir zaman. Enerjini olumlu yöne kanalize edebilirsen, günü unutulmaz kılabilirsin.
Bugün, zihninizdeki düşünceler daha da belirginleşebilir ve analiz etme kabiliyetiniz zirveye çıkabilir. Detaylara olan bu özel ilginiz, çözmeniz gereken sorunları netlik kazanarak anlamanızı sağlayacaktır. İş hayatında, başkalarının gözünde saygı görme zamanıdır. Yaratıcılığınızı ve pratik zekânızı kullanarak projelerinize yeni bir soluk getirebilirsiniz.Duygusal ilişkilerde ise iletişim ön planda. Sevdiklerinizle olan bağlarınızı güçlendirmek için içten bir sohbet fırsatı doğabilir. Kendinizi ifade etme beceriniz sayesinde, gerginlikleri çözmek için önemli adımlar atabilirsiniz. Sağlığınıza dikkat etmeniz gereken bir dönemdesiniz; bedeninizin ihtiyaçlarına kulak verin ve yeterince dinlenmeye özen gösterin. Gün boyunca kendinizi yapıcı bir enerji içinde bulacak ve çevrenize olumlu bir etki yaratacaksınız. Kendi iç yolculuğunuzda, gelişim ve dönüşüm fırsatlarını yakalamak için açık fikirli kalmak önemli olacak.
Sosyal etkileşimlerin ön planda olduğu bir gün. Arkadaş çevrenle yapacağın iletişim, yeni fırsatlar getirebilir. Herkeste daha fazla empati kurabilme yeteneğin dikkat çekici. İlişkilerde dengeyi sağlamak odak noktan olabilir. Özellikle rahatsız edici konuları diplomasi yoluyla çözme şansın yüksek. Duygusal anlamda huzur arayışında olabilirsin; bu nedenle sakin ve huzurlu ortamlara yönelebilirsin. Ancak kendini ifade ederken abartılı duygulardan kaçınmalısın. Biraz yalnız kalmayı tercih edebilir, derin düşüncelere dalabilirsin. İçsel yolculuğun, dış dünyayı anlamanda sana rehberlik edecek. Kendimize dönme zamanı!
Duygusal yoğunluğun arttığı bir gün. İçsel motivasyonların seni yönlendirecek; gerçekleşmesi gereken bazı görüşmeler ya da tartışmalar için hazır olmalısın. İkili ilişkilerde derin bağlar kurma isteği artarken, bazı eski meselelerin yeniden gündeme gelmesi olası. Ancak bu, kendi duygusal sınırlarını koruman için bir fırsat olarak değerlendirilmeli. Kendine olan güvenin tazeleniyor; içsel gücünü keşfetmek ve bu gücü etrafındakilere yansıtmak için mükemmel bir zaman. İş hayatında, projelerine olan yaklaşımındaki tutku dikkat çekecek, yeteneklerin takdirle karşılanabilir. Kendini ifade etme biçiminde özgünlük arayışı ön planda. Sosyal ortamda karşına çıkan yeni insanlarla kuracağın derin bağlar, sana ilham verebilir ve hayata bakış açını genişletebilir. Bu süreçte, samimiyetini kaybetmemeye özen göster. Unutma, içindeki huzuru bulmanın önceliğini asla kaybetme.
Yeni maceralara atılma arzusu içindesin, keşfetmek ve öğrenmek için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığının doruk noktalarına ulaşacağı bu gün, yeni fikirler seni bekliyor. Sosyal çevrenden ilham alabilir, arkadaşlarınla olan etkileşimlerin seni daha da motive edebilir. Seyahat planları yapmak veya kısa bir geziye çıkmak isteyebilirsin. İçsel özgürlüğün peşinde koşarken, duygusal derinliklerdeki keşiflerin de dikkatini çekecek. Hedeflerine ulaşmak için gereken cesareti hissedeceksin, fakat dikkatli ol, risk almadan önce iyi düşünmelisin. Sezgilerine güven, karşına çıkan fırsatları değerlendirme konusunda rehberlik edecekler. Bugün, kendini ifade etme ve düşüncelerini paylaşma isteğin yüksek. Anlayışlı ve açık kalpliliğin tartışmaların olumlu yönde ilerlemesine yardımcı olacak. Unutma, hayattan aldığın her bir deneyim seni daha da güçlendiriyor.
Bugün, hırslı doğanı daha da güçlendirecek fırsatlarla karşılaşabilirsin. Uzun zamandır üzerinde çalıştığın projelerde ilerleme kaydetmek için gereken motivasyonu bulacak ve başkalarına ilham vereceksin. Sosyal çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin, işbirliklerinde beklenmedik kolaylıklar yaratabilir. Duygusal açıdan kendini güçlü hissettiğin bir dönemdesin. Ailevi bağlar, sana canlılık ve destek sağlayacak. Gereksiz endişelerden uzak durmak, içsel huzurunu artıracak. Yaratıcılığını ifade etmek için yeni yollar keşfetmek isteyebilirsin. Unutma ki, risk almak senin büyümene katkıda bulunacak. Kendine güven ve içgüdülerini dinle. Bu süreçte, geçmiş tecrübelerin sana yol gösterici olacak.
Bugün, içerideki yenilikçi ruhun dışa vurması için mükemmel bir zaman. Sıradışı düşüncelerin ve fikirlerin etrafındakilerle paylaşıldığında ilham kaynağı olabilirsin. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin, beklenmedik bağlantılara yol açabilir. Bağlantıların derinleşmesi ve yeni dostlukların kurulması adına fırsatlarla dolu bir gün. Gökyüzündeki hareketler, özgürlük arzusunu tetikleyebilir; mevcut düzenin dışına çıkmak isteyebilirsin. İçsel huzurunu sağlamak adına bireysel alanına ve tutkularına yönelmek, günün getirebileceği yeniliklere kapı açabilir. Yenilikçi projelere yönelmek ya da hobilerine daha fazla zaman ayırmak ruhunu canlandıracak. Duygusal olarak, içsel dengeyi korumaya özen göstermelisin; başkalarının duygularına karşı duyarlı olman önem taşıyor. İletişimdeki açık sözlülüğün, bazen yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Anlayışla yaklaşarak, çatışmalardan kaçınabilirsin. Ayrıca sağlığına dikkat etmeli, aksatılan küçük şeylerin bile birikerek sorun yaratabileceğini unutmamalısın. Bugün, geleceğe dair hayallerini gerçeğe dönüştürmek adına attığın adımlar, uzun vadede büyük bir etki yaratacak.
Hassas duyguların derin sularında yüzüyorsun. İçsel sezgilerin güçleniyor, zira kalbinin sesine kulak verme zamanı. İlişkilerinde sağlıklı sınırlar koymak, duygusal yüklerinden arınmana yardımcı olabilir. Sanat ve yaratıcılıkla ilgilenmek için mükemmel bir gün. İçindeki yaratıcılığı birkaç heceyle anlatmaya ya da tuvalde ifade etmeye çalışabilirsin. Maneviyat, ruhsal gelişim ve meditasyon gibi uygulamalar bu dönemde seni aydınlatabilir. Beklenmedik bir destek, hayal gücünü harekete geçirebilir. Hayallerin peşinden gitmekten çekinme; evren seni yönlendirecek. Kendine olan inancını tazele, merhametinle hem kendine hem başkalarına dokun. Tam bu noktada, sezgilerin kılavuzluğunda kararlılıkla ilerlemen gerektiğini unutma.
