| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Yeniliklere açık bir gün, enerjiniz güçlü ve kararlılığınız yüksek. Kendinizi ifade etmekte zorlanmıyorsunuz, bu nedenle çevrenizdekilerle iletişim kurma şansını değerlendirin. Hedeflerinize odaklanarak, ilerlemenizi hızlandıracak adımlar atabilirsiniz. Kişisel projelerinizdeki yaratıcılığınızı ortaya koymak için mükemmel bir zaman. Önemli kararlar alırken iç sesinize güvenin, sezgileriniz size rehberlik edecektir. Duygusal ilişkilerde ise daha samimi ve açık olabileceğiniz anlar yaşanabilir; duygularınızı paylaşmak için fırsatları kaçırmayın. Mali konularda dikkatli olun, harcamalarınızı kontrol altında tutmak ileride size avantaj sağlayabilir. Kendinize zaman ayırmayı unutmayın; bir yürüyüş ya da doğada vakit geçirmek, zihinsel olarak yenilenmenize yardımcı olacaktır. Genel olarak, huzur ve mutluluk arayışınızda olumlu gelişmeler göreceksiniz. Öne çıkmak ve liderlik vasıflarınızı sergilemek için cesur adımlar atma cesaretini bulacaksınız.
Bugün, sabırlı ve kararlı doğanın öne çıkacak. Kendine olan güvenin artsa da, huzursuz edici durumlarla karşılaşabilirsin. Güzel bir denge kurmak, günün akışını olumlu etkileyecek. İlişkilerinde daha anlayışlı olmayı deneyebilirsin, sevdiklerinle arandaki bağları güçlendirmeye yönelik fırsatlar mevcut. Maddi konularda temkinli olman gerekecek; aceleci kararlar almak yerine detaylı düşünmek faydalı olacak. Sanatsal yönlerin daha belirgin hale gelebilir; yaratıcılığı doyasıya yaşayacağın bir ortamda bulunman mümkün. Doğanın tadını çıkarabileceğin küçük anlar yaratmak, zihnini tazeleyecek ve seni yenileyecek. Kendi içsel huzuruna daha fazla önem vererek, günü dengeli bir şekilde tamamlayabilirsin.
Bugün iletişimde beklenmedik fırsatlarla karşılaşabilirsin. Sosyal çevrendeki yenilikler ve gelişmeler, yeni bağlantılar kurmana olanak tanıyacak. Fikirlerinin değer bulması, başkaları üzerinde etkili olmanı sağlayacak. Yaratıcılığını serbest bırakmak için harika bir zaman dilimindesin; önerilerini cesurca ifade etmekten çekinme. Ancak, kararsızlık durumları gündeme gelebilir. Duygusal ilişkilerde, daha samimi ve açık olma ihtiyacı hissedebilirsin. İçsel olarak huzur bulmak için bazı konular üzerinde düşünmek faydalı olacak. Bugün, kelimelerin gücünü hissetmek, etkileyici konuşmalar yapmak ve dikkat çekici paylaşımlar yapmak için ideal bir zaman. Kendine güven, düşüncelerini paylaşmaktan çekinme.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin ön planda. İçsel huzurunuzu bulma arayışında kendinize karşı nazik olmalısınız. Aile ilişkilerine duyduğunuz özlem, sizi geçmişe götürebilir. Bu süreçte, sevdiklerinizle kaliteli zaman geçirmek ruhunuzu besleyecek. İş hayatında ise, daha temkinli ve planlı olma zamanı. Beklenmedik gelişmeler ortaya çıkabilir, bu yüzden esnek olmalısınız. Kendinize güvenin; içsel sesiniz, sizi doğru yola yönlendirecek. Özellikle içsel hislerinize güvenmek, sorunları aşmanıza yardımcı olacak. Unutmayın, ihtiyaçlarınızı ifade etmekte bir sakınca yok. Kendinize bir süre ayırmak, ruhsal olarak yenilenmenize yardımcı olabilir.
Öz güvenin zirveye çıkıyor; liderlik yeteneklerin bu dönemde parlayacak. Sosyal çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin güçlenecek. Özellikle başkalarına ilham verme konusunda iki kat daha etkili olabilirsin. Aşk hayatında, cesur adımlar atmaya ve duygularını açıkça ifade etmeye hazır ol. İş hayatında ise, yaratıcılığın ön plana çıkacak; yeni projelere adım atmak ve ekip çalışmasında aktif rol almak için harika bir zaman. Ancak dikkat etmen gereken bir nokta var; aşırı gurur ve kibir, iletişimde ve ilişkilerde sorun yaratabilir. İçsel dengeyi sağlamak ve alçakgönüllü kalmak, bu süre zarfında sana ekstra fayda sağlayacak. Yeni başlangıçlar için cesaretini topla ve fırsatların tadını çıkar!
Gün, ayrıntılara odaklanma yeteneğini ön plana çıkaracak ve seni muhtemelen yeni bir projeye yönlendirecek. Pratik zekân ve titizliğin, karşılaştığın zorlukların üstesinden gelmende anahtar rol oynayacak. Bugün, belki de başkalarına yardım etme isteği, seni yeni sorumluluklar almaya teşvik edebilir. Kendine karşı sert olma; hata yapmaya özgür olduğunu unutma. İletişim becerilerin, fikirlerini etkilemek için harika bir araç olabilir. Yeni insanlarla tanışmak ve sosyal ortamlarda yer almak, heyecan verici bağlantılar kurmana olanak tanıyacak. Sağlık konularında dikkatli olman gerekebilir; düzenli beslenme ve egzersiz, enerjini yüksek tutmana yardımcı olacak. Kendine biraz zaman ayırmayı unutma; zihnini ve ruhunu besleyecek faaliyetler bul.
Bugün sosyal etkileşimlerin ön planda olduğu bir gün. İlişkilerde denge arayışın güçlenebilir; sevgi ve dostluk bağlarını kuvvetlendirmek için fırsatlar karşına çıkıyor. Kendini ifade ederken, başkalarının görüşlerine saygı duyarak, daha uyumlu bir iletişim kurabilirsin. Güzel bir etkinliğe katılmak veya arkadaşlarla vakit geçirmek, ruh halini olumlu yönde etkileyebilir. Estetik ve sanatsal yönlerin canlanıyor, belki de yaratıcılığını ortaya koyacak bir proje üzerinde çalışmak isteyebilirsin. Ancak, duygusal hassasiyetini de göz önünde bulundurmalısın; başkalarının duygularını anlayarak empati yapma yeteneğin gün içinde önemli bir rol oynayabilir. Huzur ve denge arayışın, yaşamının farklı alanlarına yansırken, kendine güvenle ilerlemek için olumlu bir zemin bulabilirsin.
Duygusal derinlik ve sezgisel güçler gününüzü şekillendirecek. İçsel dünyanıza dalmak, geçmişle yüzleşmek ve dönüşüm sürecine girmek için mükemmel bir zaman. Gizli kalmış hislerinizi ve düşüncelerinizi açığa çıkarmanız, sizi yenileyen bir enerji verebilir. İlişkilerinizde samimiyet ve derinlik arayışında olacağınız bu dönemde, sevgi bağlarınızı güçlendirebilirsiniz.Kararsızlık hissettiğiniz konularda, içgüdülerinize güvenmeniz önem taşıyor. Başkalarının fikirlerine kapılmadan, kendi iç sesinize kulak vermeniz, doğru yönü bulmanızı kolaylaştıracak. İş hayatında ise, dikkatli planlamalar yapmanız gereken bir süreçtesiniz. Acele kararlar vermemek ve stratejik düşünmek, başarıyı beraberinde getirecek.Bugün, kendinizi yeniden keşfetme ve eski kalıplardan kurtulma isteği hissettiğiniz bir zaman dilimindesiniz. Kendi içgörülerinizi keşfederken, çevrenizdeki insanlarla da derin ve samimi bağlantılar kurabileceğiniz fırsatlar çıkabilir. Kendinize karşı dürüst kalmaya özen gösterin. Bu bağlamda, ruhsal ve duygusal anlamda büyümek için gereken cesareti gösterdiğinizde, sizi sınırlayan zincirlerden kurtulabilirsiniz.
Bugün enerjiniz yüksek, macera arayışında olacaksınız. Yeni deneyimler peşinde koşmak sizi cezbetse de, dikkatli olmalı ve ani kararlar vermekten kaçınmalısınız. Sosyal çevrenizle iletişim halindeyken dikkatli ve saygılı olmanız önem taşıyor; yanlış anlama ya da çatışma riski var. Aşk hayatınızda sürprizler sizi bekliyor, açık fikirli ve esnek kalmanız yeni ilişkiler geliştirme fırsatları sunabilir. Kendinize odaklanmak ve içsel huzurunuzu bulmak için kısa bir kaçamağa çıkmak iyi gelebilir. Kişisel gelişim adına okuyacağınız kitaplar veya katılacağınız seminerler, zihninizde yeni kapılar açabilir. Günü pozitif bir notla tamamlamak için sevdiğiniz aktivitelere yönelin.
Sorunların çözümü için sergileyeceğin kararlılık ve azim, bugün seni başarıya taşıyacak. Planlarını hayata geçirmek için gerekli adımları atmakta hiç tereddüt etme. Duygusal anlamda kendini güçlü hissettiğin bir dönemdesin. Çevrende seni destekleyecek insanlar bulabilir, ilişkilerini daha derinleştirebilirsin. İş hayatında bazı sürpriz gelişmeler söz konusu, yeni fırsatlar kapını çalabilir. Kendine güvenerek ilerlemen gereken bir zaman dilimi. Ayrıca, sağlığına dikkat etmeli ve vücudunu dinlendirmeyi ihmal etmemelisin. Geleceğe yönelik hedeflerini gözden geçirme zamanı, önceliklerini netleştirerek daha sağlam adımlar atabilirsin.
Bugün, zihinsel enerjin ön planda; yenilikçi fikirlerinle çevrendekileri etkileyebilirsin. Sosyal bağlantıların güçleniyor, dostluk ilişkilerine adım atmak için harika bir gün. Farklı bakış açıları arayışında olman, yeni insanlarla tanışmana kapı açacak. Gözlemlerine ve sezgilerine güven; kararsız kaldığın anlarda içgüdülerini dinlemeyi unutma.Duygusal ilişkilerde ise özgürlük ve bağımsızlık ihtiyacın artıyor. Bu, bazen ilişkiyi zorlayabilir; ama duygusal derinlik ve samimiyet arayanlar için keyifli bir deneyim sunabilir. Çatışmaların üstesinden gelmek için açık iletişim şart. Unutma, duygularını ifade etmekten korkma. Bugün, kişisel gelişimine yönelik attığın adımlar önemli sonuçlar doğurabilir. Yeniliklere açık ol, yaşamına taze bir soluk katacak fırsatlar seninle.
Duygusal derinliklerin ve sezgisel yeteneklerin ön planda. İçsel dünyanda yoğun bir akış hissedebilirsin. Sanatsal ifadelere yönelmek, duygularını dışa vurmanın güçlü bir yolu olabilir. Aşk hayatında romantizm kök salabilir; karşılıklı anlayış ve empati, ilişkini daha da güçlendirebilir. Duygusal paylaşımlarında samimiyet, bağları kuvvetlendirecek. İş yerinde dikkat ve özveri göstermen gereken durumlar ortaya çıkabilir; sezgilerine güvenerek hareket etmek, seni doğru yola yönlendirecek. Kendine dönmek, içsel huzurunu sağlamak için meditasyon veya doğadayken vakit geçirmek iyi bir seçenek olabilir. Kendine karşı nazik ol ve sınırlarını korumayı unutma.
