| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjin yüksek, içindeki ateşi hissediyorsun. Motivasyonun ve kararlılığın, hedeflerine ulaşmanı kolaylaştıracak. Yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman dilimindesin; cesaretin, başkalarını da etkileyecek. Yakın ilişkilerde ani gelişmeler yaşanabilir, bu durum senin için sürpriz bir fırsat olarak çıkabilir. Duygusal anlamda güçlü bir bağlantı kurabileceğin biriyle karşılaşabilirsin, içgüdülerini dinle. Kendine olan güvenin artacak ve bu, çevrendekiler tarafından da fark edilecektir. Sağlık konularında ise dikkatli olman gereken bir dönemdesin; aşırıya kaçmamaya özen göstermelisin. Günün sonunda, sadece kendin için değil, sevdiklerin için de değerli anlar yaratmayı unutma.
Güçlü bir içsel motivasyonla güne başlayacaksın. Malzeme ve kaynak yönetimine dair konular ön planda. Nitelikli bir iş ortaya koymak için sabırlı olmalısın. Yaratıcılığının yükseldiği bu dönemde, sanatsal projelere yönelmek, derin bir tatmin sağlayabilir. İlişkilerde ise, duygusal bağların güçlenmesi için samimiyet önemli olacak. Sevdiklerinle geçireceğin zaman, anlam dolu anılar biriktirmeni sağlayacak. Kendine ve çevrene olan güvenini tazeleyecek durumlar karşına çıkabilir; ancak her adımda durağan kalmayı, acele etmemeyi unutma. Yenilikleri karşılamak için hazırlıklı ol; karşına çıkacak fırsatlar, uzun vadede fayda sağlar. Bugün, içsel huzurunu artıracak uğraşlara yönelmek, zihninde yeni kapılar açabilir.
Son zamanlarda zihnindeki fikirlerde ve hayallerinde bir debelenme hissedebilirsin. Kendini ifade etme isteğin artacak. Sosyal çevrende yeni insanlarla tanışma ve eski ilişkileri yeniden gözden geçirme fırsatları karşına çıkacak. İletişim becerilerinle çevrendekilere ilham verebilir, fikirlerini paylaşarak gruptaki dinamikleri değiştirebilirsin. Ayrıca, bir projenin detaylarıyla ilgilenmen gereken bir dönemdesin; sabırlı olmayı öğrenmen gerektiğini hissedebilirsin. Gün, daha fazla dinamik düşünceler ve yaratıcı çözümler bulmak için harika bir fırsat sunuyor. Özellikle ruh halini olumlu yönde etkileyen aktivitelerde bulunmak, enerjini yükseltecektir. Tüm bunlar, içsel huzurunu bulmana ve hayatta yeni yönler keşfetmene yardımcı olabilir. Esnek düşünme yeteneğinle, karşına çıkan zorlukları aşabilir ve yeni fırsatların tadını çıkarabilirsin.
Duygusal derinliklerin ve içsel hissiyatların ön planda olacağı bir gün. Ailevi bağların güçlenmesi için güzel fırsatlar doğabilir, sevdiğin insanlarla keyifli anlar paylaşmak ruhunu besleyecek. Duygusal ilişkilerde hassasiyet ön planda; sevdiklerinin ihtiyaçlarına daha duyarlı olabilirsin. Kendini ifade ederken içsel sezgilerine güvenebilirsin; bu, olumlu etkileşimlere yol açacak. Aynı zamanda geçmişe dönük anılar seni etkileyebilir, bu hislerle başa çıkarken içsel bir farkındalık geliştireceksin. Kendine bir süre ayırıp dinlenmek, içsel huzurunu artıracak bu da yaratıcılığını besleyecek. Duygusal anlamda tutku ve bağlılık hissedebileceğin durumlar gelişebilir, kalpten gelen hislerle hareket etmen faydalı. Hedeflerine ulaşmak için kararlılıkla ilerleme arzusu taşıyabilirsin. Sosyal çevrende ise yeni insanlarla tanışma fırsatları doğabilir; bu da eğlenceli ve ilham verici deneyimler getirebilir.
Parlak ışığın altında kendini bulma arayışında olabileceğin bir gün. Yaratıcılığın zirveye çıkmışken, sanatsal yönlerini keşfetmeye yönelik fırsatlar seni bekliyor. İçindeki liderlik ruhunu sergilemek için mükemmel bir zaman. Sosyal çevrende dikkat çekici bir varlık haline geliyorsun, bu durum hem yeni bağlantılar kurmanı sağlayacak hem de mevcut ilişkilerini güçlendirecek. Kendine güvenin artarken, cesur adımlar atmak için ilham alıyorsun. Ancak, biraz sabırlı olmalısın. Bazen, ruh halin değişkenlik gösterebilir; bu durum, bazı kişilerle olan etkileşimlerinde gerginlik yaratabilir. Duygularını dengelemek ve kendine zaman ayırmak, huzur bulmanı sağlayacak. Güneşin gücünün içini aydınlatmasına izin ver, bu sayede, kararlılıkla ilerlemek için gerekli enerjiyi toplayabilirsin.
Detaylara odaklanma yeteneğin, karşına çıkan sorunları çözmende büyük bir avantaj sağlayacak. Gün boyunca zihninde dönüp duran düşünceler seni rahatsız etse de, bunların üstesinden gelmek için entelektüel birikimini kullanabileceksin. İş hayatında, iş birliği yapmanın gücünü keşfedeceksin; belki de iş arkadaşlarınla ortak projelerde bir araya gelerek yeni fikirler geliştirebilirsiniz. Kendi iç dünyana dönerek, hislerinin ve duygularının derinliklerine inmek için harika bir zaman. Kendine ayıracağın zaman, ruhsal gelişimini destekleyecek ve seni daha güçlü hissettirecek. Ayrıca, sağlığına dikkat etmen gereken bir dönemdesin; beslenme alışkanlıklarına özen göstererek genel enerjini artırabilirsin. İnsanlarla olan iletişimini güçlendirmek, ilişkilerinde daha derin bağlar kurmanı sağlayacak. Unutma ki, mükemmeliyet takıntısından bir adım geri atmak, seni daha mutlu ve huzurlu bir geleceğe taşıyabilir. Socihel ve açık fikirli olmanın avantajlarını en iyi şekilde değerlendireceğin bir gün seni bekliyor.
Dengede kalmanın önemi vurgulanıyor. İlişkilerde uyum arayışın artarken, başkalarının ihtiyaçlarını da göz önünde bulundurmakta fayda var. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin canlanıyor, bu dönemde yeni bağlantılar kurma fırsatları karşına çıkabilir. Estetik ve sanatla ilgili konulara yönelmek, ruhsal bir tatmin sağlayabilir. Ancak, karar alırken acele etmemekte fayda var; düşünmek ve değerlendirmek, daha sağlıklı sonuçlar doğuracaktır. Sakin kalmaya çalış ve içsel huzuru bul. Unutma ki, dengeye ulaşabilmek için bazen bazı şeyleri geride bırakmak en iyisi olabilir.
Yoğun duygusal dalgalanmalar içinde geçecek bir gün seni bekliyor. İçsel dünyanda, geçmişle yüzleşmek ve bazı kalıpları kırmak adına fırsatlar bulabilirsin. Duyguların derinleşirken, aynı zamanda ilişkilerinde iletişim sorunları yaşaman olası. Sevdiğin kişilerle açık ve dürüst bir iletişim kurmak, aradaki gerginlikleri hafifletebilir. Kendine zaman ayırmak, meditatif bir deneyim yaşamak ve ruhsal dengenin keyfini çıkarmak günün sana sunacağı fırsatlar arasında. İş veya kariyer alanında yeni bir başlangıç yapmayı düşünüyorsan, adımlarını sağlam atmaktan çekinmemelisin. Karşılaştığın zorluklar seni daha güçlü kılacak. Kendine güven, iç güdülerin rehberliğinde hareket et. Unutma, dönüşüm her zaman acı verici olmayabilir; bazen en karanlık anlar, en parlak ışıkları doğurur.
Bugün, macera arayışınız daha da canlanabilir. Yeni deneyimlere ve öğrenmeye açık olmanız, çevrenizdeki insanları da etkileyerek ilham kaynağı olmanıza neden olabilir. Sosyal ortamlarda daha fazla zaman geçirebilir, ilginç insanlarla tanışabilirsiniz. Eğitim veya kariyerinize yönelik fırsatlarla karşılaşabilir, kendinizi geliştirme konusunda heyecan duyabilirsiniz. Ancak, aşırı iyimserlik ya da hadi yapalım yaklaşımınızla dikkatsizlik yapmamaya dikkat etmelisiniz. Anlık kararlar almadan önce biraz düşünmek, olası riskleri minimize etmenize yardımcı olabilir. İçsel bir huzur arayışında olabilirsiniz; bu, doğada vakit geçirmeniz için harika bir zaman. Heves ve tutku dolu bir gün geçirirken, sürprizlere açık kalmanız size yeni kapılar açabilir.
Bugün, iş ve kariyer konularında önemli adımlar atmaya hazır olabilirsin. Aklındaki projeleri hayata geçirmek için gereken motivasyonu hissedecek, kararlılıkla ilerleyeceksin. Otorite figürleriyle olan ilişkilerin önem kazanacak; bu nedenle iletişimine özen göster. Hedeflerin doğrultusunda sağlam adımlar atman mümkün. Duygusal anlamda biraz içe dönük kalabilirsin, bu durumda kendine zaman ayırmak faydalı olacak. Sağlık konularına dikkat etmeli, fiziksel aktiviteye daha fazla yer vermelisin. Ayrıca, ailenle veya sevdiklerinle zaman geçirmek, ruhsal dengenin sağlanmasında yardımcı olacak. Yaratıcı yeteneklerini keşfetmek için fırsatlar sunulabilir; akışa kapıl ve yeni deneyimlere açık ol. Kendine olan güvenin artarken, yeni sorumluluklar alabilir, büyüme ve gelişim yollarında ilerleyebilirsin.
Sosyal çevrenle olan ilişkilerinde sıcak ve samimi bir atmosferin hakim olması, yeni dostluklar kurma isteğini artırabilir. Özgürlüğüne düşkün yapın, içinde bulunduğun ortamda belirgin bir yaratıcı enerjiye dönüşecek. Projelerinle ilgili yapacağın çalışmalarda yenilikçi fikirlerin, başkaları üzerinde etkili olabilir. Bugün, içsel düşüncelerine yönelip, geleceğe dair hayallerini netleştirme fırsatı bulabilirsin. Beklenmedik bir sürpriz de günü hareketlendirebilir; belki eski bir dostla karşılaşabilir veya beklemediğin bir yerden ilham alabilirsin. Kendini ifade etmek için uygun bir zaman dilimindesin; düşüncelerini paylaşmaktan çekinme, zira fikirlerin başkaları tarafından değer görecek. Empati ve anlayışla yaklaşarak başkalarının bakış açılarını dikkate almak, daha derin bağlantılar kurmana yardımcı olabilir. Unutma, farklılıklarınla ışıksın ve bunları başkalarıyla tatlı bir şekilde paylaşmak, kendine daha yakın hissetmeni sağlayacak.
Duygusal derinlikler keşfe çıkıyor. İçe dönme ihtiyacı hissedebilir, ruhsal denge arayışında olacaksın. Anlık duyguların seni yönlendirebilir, hislerini anlamak ve kabullenmek şu an çok önemli. Yalnız kalmak sana iyi gelecek, iç dünyanda bir yolculuğa çıkabilirsin. Sanatsal yönlerin belirginleşebilir, yaratıcılığın tavan yapabilir; bu durumda duygularını ifade etme biçimlerin etkileyici bir şekilde onunla buluşabilir. Karşına çıkan fırsatları iyi değerlendirmelisin—hayal gücünü serbest bırak, bir şeyler yaratmak için mükemmel bir zaman. Flörtler ya da yeni tanışmalar söz konusu olabilir; sezgilerini dinle ve kalbinin çağrısına güven. Duygusal zırhlarını biraz gevşet, bağ kurmak sana iyi gelecektir. Arkadaşlık ilişkilerin güçlü olacak, seni destekleyen kişilerle bir araya gelmek ruhuna iyi gelir. Unutma, duygusal derinliklere inmek, aynı zamanda kendini keşfetmek için harika bir fırsat sunar.
