| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjin oldukça yüksek ve dinamik bir ruh hali içindesin. İleri görüşlülüğünle yeni fırsatları keşfetmenin eşiğindesin. Cesaretin, hedeflerine ulaşmanda sana yol gösterecek. İlişkilerinde dürüst ve açık olmaktan çekinme; bu, aranızdaki bağı güçlendirebilir. Ancak, sabırsızlık ve acelecilik bazı durumları zorlaştırabilir, bu yüzden dikkatli olmanda fayda var. Yaratıcılığını kullanabileceğin projelere yönelmek, kendini ifade etmenin harika yollarından biri. Sosyal çevrende ani değişiklikler de gerçekleşebilir, bu da heyecan verici tanışmalara kapı aralayabilir. Bugün, kendine güvenerek attığın adımlar gelecekte seni daha da ileri taşıyacak.
Kararlı adımlarla ilerleyeceğin bir gün. İçsel huzurunu bulmak için doğayla bağlantı kurmak isteyebilirsin. Bugün, geçmişten gelen bazı hatıralar canlanabilir ve duygusal bir derinlik yaşayabilirsin. Sosyal ilişkilerde daha tutkulu ve samimi olma ihtiyacı hissedeceksin. Özellikle sevdiklerinle olan bağlarının güçlenmesi olumlu bir etki yaratacak. İş ortamında bir takım projeler üzerinde düşünmek için uygun bir zaman. Bu süreçte, yaratıcı fikirlerinle dikkat çekmen mümkün. Tüketim alışkanlıklarına dikkat etmelisin; gereksiz harcamaların ileride sıkıntı yaratabilir. Kendine zaman ayırmayı unutmadan, dengeli bir gün geçirmen dileğiyle.
Bugün, iletişim becerilerin zirveye çıkıyor; sıcaklık ve samimiyetle etrafındaki insanlarla bağ kurabilirsin. Sosyal çevren genişleyebilir, yeni insanlarla tanışma fırsatların artıyor. Fikirlerini paylaşma isteği duyacak, ilgi alanlarınla ilgili tartışmalara katılmak keyif verecek. Ancak, dikkat etmen gereken konu, düşüncelerini ifade ederken daha dikkatli ve özenli olmak. Günün ilerleyen saatlerinde zihnindeki karmaşaların netliğe kavuşması, içsel dinginliğini bulmana yardımcı olabilir. Kısa yolculuklar veya mini geziler, ruh halini canlandıracak ve yeni bakış açıları kazanmanı sağlayacak. Unutma, bugün küçük detaylar büyük anlamlar taşır!
Bugün duygusal dalgalanmalar içerisinde kendini bulabilirsin. Aile ve yakın çevrenle olan ilişkilerin ön planda olacak, bu yüzden iletişimde dikkatli olmanda fayda var. İçsel huzurunu sağlamak için gün içinde kendine zaman ayırmalısın; belki bir yürüyüş ya da meditasyon faydalı olabilir. Eski anılar ve hatıralar, aklında yankılanabilir. Geçmişle ilgili bazı duyguların yüzeyde kalabilir; duygularını anlamak, onları kabullenmek ve bırakmak önem taşıyor. Yaratıcılığın da güçlü, yeni projelere adım atma konusunda ilham alabilirsin. Paranla ilgili yapacağın harcamalarda dikkatli olmayı unutma; gereksiz masraflardan uzak durmalısın. Alacağın haberler, geleceğin için umut verici olabilir. Kendini sevgi dolu bir ortamda bulmak, günlük stresini hafifletecek. Arkadaşlarınla geçireceğin zaman, ruhsal olarak daha iyi hissetmeni sağlayabilir.
Bugün, kendinizi güçlü ve etkileyici hissetme olasılığınız yüksek. Karizmatik enerjiniz etrafınızdaki insanları da etkileyecek ve liderlik vasıflarınız öne çıkacak. Fikirlerinizi ifade ederken cesur olun, düşüncelerinizin değerli olduğunu unutmayın. Yaratıcılığınızın zirveye ulaşması, sanatsal projelere veya hobilerinize odaklanmak için harika bir fırsat sunuyor. Sosyal ortamlarda daha fazla görünürlük kazanabilir, yeni insanlarla tanışarak bağlantılarınızı güçlendirebilirsiniz. Ancak, aşırı benmerkezci bir tavır sergileme riskine karşı dikkatli olun; başkalarına da önem vermeyi unutmayın. Kalabalıklar içindeki parıltınız, ilgi çekici bir şekilde fark edilmenize yardımcı olabilir. İlişkilerde ise samimiyet ve sıcaklık, arzu ettiğiniz derinliği bulmanıza yardımcı olacaktır. Bugün, kendinizi ifade etmenin ve aşkı beslemenin tadını çıkarın.
Dikkatli gözlem gücün ve analitik düşünme yeteneğin bugün öne çıkıyor. Gün, detaylara odaklanmak için harika bir fırsat sunuyor. İş yerinde karşılaşabileceğin küçük sorunları hemen çözmeye yönelik genel bir yaklaşım sergilemek, hem seni hem de çevrendekileri rahatlatacak. Sağlık konularında daha fazla zaman ayırman gereken bir dönemdesin; belki de spor yapmaya ya da sağlıklı beslenmeye daha fazla özen göstermelisin. İletişim becerilerin artarken, sosyal ilişkilerinde de önemli gelişmeler yaşanabilir. Sevdiklerinle yapacağın samimi sohbetler, aranızdaki bağı güçlendirecek. Gelecek ile ilgili planlarını gözden geçirdiğinde, kararlılığın ve detay odaklılığın sayesinde doğru yönü seçebilirsin.
Harmoni arayışında olduğun bir gün. İlişkilerde dengeyi sağlamak adına artistik bir yaklaşım sergileme zamanı. Sosyal ortamda öne çıkabilir, dostlarınla keyifli anlar yaşayabilirsin. Duygusal zekân, zorlukları hafifletecek. Ancak, karar alırken başkalarının fikirlerine fazla göre hareket etmemeye dikkat et. Kendine güven ve iç sesini dinle; bu sayede çevrende olumlu bir etki bırakabilirsin. Geleceğin için plan yaparken estetik unsurları hesaba katmak, yaratıcılığını ortaya koyacak alanlar yaratacak. Bugün, kalbinin sesine kulak verirsen, sürpriz güzelliklerle karşılaşabilirsin.
Bugün içsel derinliklere yolculuk yapma isteği duyabilirsin. Duygusal yoğunluklar ve sezgiler ön planda, bu da karşına çıkan durumları daha derin bir perspektiften değerlendirmeni sağlayabilir. Gizli kalmış hislerinle yüzleşmek, kendini daha net görmeni sağlayacak. İlişkilerde abartılı tepkilere açık olabilirsin; bu nedenle, karşındaki kişinin niyetlerini anlamaya çalış. Finansal konularda daha dikkatli olman gereken bir dönemdesin; harcamalarını gözden geçirmekte fayda var. Kendine dönük bir keşif süreci başlatmak için de uygun bir gün. Nefes almayı ve kendine zaman ayırmayı unutma.
Bugün macera arayışın oldukça belirgin. Yeni deneyimlere açık olmalı, sıradanlıktan uzaklaşmalısın. Günün getirdiği fırsatları değerlendirmek için cesur adımlar atabilirsin. Seyahat planları veya yeni insanlarla tanışma şansın yükselebilir. Farklı kültürlere olan ilgin, gündelik hayatına keyif katabilir. Duyguların derinleşiyor, içsel yolculuk yapmak isteyebilirsin. Kişisel gelişimin için bu süreçte kendine zaman ayırmayı unutma. İletişimsel yeteneklerin, başkalarıyla kurduğun bağları güçlendirecek. Ancak, mantığını da dinlemelisin; heyecanla aldığın kararlar sonrası pişman olmak istemezsin. Aşk hayatında ise tutku dolu anlar sizi bekliyor. Gizli sırlarını paylaşarak derinleşen ilişkiler kurabilirsin. Unutma ki özgür ruhun, bağlılık ve aşkla zenginleşebilir. Algıların yüksek, bu iletişimsel yeteneklerini iş ortamında da kullanabilirsin. Kendi düşüncelerine güven ve kendini ifade etmekten çekinme.
Yeni fırsatlara kapı aralayacak bir gün. Yaratıcı düşüncelerle dolu bir zihne sahip olacaksın, bu sayede karşılaştığın zorlukları ilginç yollarla aşabilirsin. Karar alma süreçlerinde içgüdülerine güvenmek, seni doğru yola yönlendirecektir. Sosyal çevrenle olan ilişkilerin derinleşebilir, samimi paylaşımlar dikkatini çekecek. Duygusal bağların güçlenebilir, bu da ruh haline olumlu yansıyacaktır. Maddi konularda bazı yenilikler yapmayı düşünebilirsin; harcamalarını daha dikkatli incelemen faydalı olacaktır. Kendi potansiyelini keşfetmene yardımcı olacak yeni ilgi alanlarına yönelmek için ideal zaman. Unutma, bu günkü çabaların gelecekteki başarılarının temelini atacak.
Bugün, yenilikçi fikirlerin ve bağımsız düşüncelerinin ön planda olacağı bir gün. Sosyal çevrenle kuracağın iletişimde, alışılmışın dışında yöntemler kullanarak dikkat çekebilirsin. Alternatif çözümleriyle sorunları aşman kolaylaşacak. Duygusal olarak özgür hissetme arzun, bazı ilişkilerde sürtüşmelere yol açabilir; ancak bu, kendi gerçeğini bulma yolunda atılmış önemli bir adım olabilir. Çevrendeki insanlarla olan dinamiklerine dikkat et, beklenmedik tepkilerle karşılaşabilirsin. Kendi ihtiyaçlarına yönelerek, içsel huzurunu sağlayacak aktivitelere zaman ayırmak iyi gelecek. Yaratıcılığının sınırlarını zorlayabileceğin projelere girişmek için harika bir zaman. Arkadaşlarınla yapacağın sohbetler, yeni bakış açıları kazandırabilir, bu da seni daha geniş bir ufka taşıyacak. Özgür hissetmek için alan tanıman ve başkalarına da aynı şekilde yaklaşman gerekebilir. Anlık kararlardan ziyade, uzun vadeli hedeflerine odaklanmanı tavsiye ederim.
Duygusal derinlikleri keşfetmek için harika bir gün. İçsel dünyana yönelerek, kendini ifade etmenin yollarını bulabilirsin. Yaratıcılığın artarken, sanatsal veya sezgisel işlerle ilgilenmek seni besleyecek. İlişkilerde empati gösterme yeteneğin ön plana çıkacak. Sevdiklerinle paylaşımlarında anlayışlı ve nazik yaklaşımın, bağları güçlendirebilir. Ancak, gurur veya aşırı duyarlılıkla ilişkilerde sorunlar yaşanabilir, buna dikkat et. Kendi sınırlarını belirlemekte zorluk çekebilirsin; bu yüzden hem kendine hem de başkalarına karşı net ol. Meditasyon veya doğayla zaman geçirmek, içsel huzurunu bulmana yardımcı olacak. Kendine biraz zaman ayırarak ruhunu beslemek, gününün tamamlayıcı unsuru olabilir.
