| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjinin yüksek olduğu bir gün. Yeni başlangıçlara adım atmak için ideal bir zaman dilimindesin. Kendine olan güvenin artmış durumda; bu da başkalarına ilham veriyor. İş hayatında atacağın adımlar ön plana çıkacak, cesaretinle dikkat çekeceksin. İletişim konusunda dikkatin dağılmasın, net ol. Aşk hayatında belirsizlikler varsa, duygusal açık ve yapıcı bir şekilde konuşmak, ilişkinin geleceği için faydalı olacak. Sağlık açısından enerjini dengede tutmaya çalış, aşırıya kaçmak seni yavaşlatabilir. İçsel huzurun için doğayla vakit geçirmek iyi gelebilir. Yaratıcılığını ortaya koy, sanatsal faaliyetler seni daha da besleyecek.
Hayatında denge arayışın ön planda. Maddi konularda kararlı adımlar atabilir, iş yerinde sağlam ilişkiler geliştirebilirsin. Bugün yaratıcı projeler için ilham dolu bir gün, içindeki sanatsal yönü ortaya çıkarmaya çalışmalısın. Yakın arkadaşlarınla geçireceğin zaman, ruh halini olumlu yönde etkileyecek. Güven arayışın, sevgi ilişkilerine yansıyabilir; bu da duygusal bağlarını güçlendirecektir. Sağlığına dikkat etmen gereken bir dönemdesin, özellikle beslenmene özen göstermelisin. İçsel huzurunu bulmak için doğayla bağlantı kuracak aktiviteler öneriliyor. Bu, zihnindeki ve kalbindeki stresi hafifletecektir. Unutma, kendine olan güvenin her şeyden daha değerli.
Bugün zihin açıcı bir gün seni bekliyor. Sosyal çevrenle yapacağın etkileşimler, yeni fikirlerin kapılarını aralayabilir. Kendini ifade etme arzun, yazılı veya sözlü iletişimde yaratıcı projeleri ortaya çıkarmanı sağlayacak. Hızla gelişen olaylar arasında yön bulmak, esnek düşünme yeteneğin sayesinde kolaylaşacak. Yerinde duramayan ruh halin, seni keşifler yapmaya yönlendirebilir. Ancak, bir süre yavaşlamayı ve olaylara daha derin bir bakış açısıyla yaklaşmayı da düşünebilirsin. Yanında olan insanlarla olan ilişkilerini güçlendirmek için samimi ve açık olmayı unutma. Kendine olan güvenin artarken, başkalarına ilham verme potansiyelin yüksek. Origami gibi karmaşık durumları çözüme kavuşturacak olan yaratıcılığını kullanmayı dene. Birsürekli düşüncelerini yazıya dökmek, kalbine ve ruh haline iyi gelebilir.
Duygusal derinlik içinde yüzme zamanı. Aile bağları ve ev içindeki huzur, günün ana temalarını oluşturacak. Sevdiklerinizle geçireceğiniz anlar, kalbinizde sıcak bir yuva oluşturacak. Belki de geçmişe dönük anılar canlanacak, nostaljik düşünceler baskın çıkacak. İçsel huzurunuzu güvenli bir çevrede bulacaksınız.Bugün, hassaslığınızı korumanız gereken bir gün. Duygusal yönlerinizi belirgin bir şekilde hissetmenizi sağlayacak olaylar yaşanabilir. Bu durum, eleştiri ve uzaklaşma korkularınızı tetikleyebilir. Kendinizi koruma içgüdünüz harekete geçebilir. Duygularınızı ifade ederken dikkatli olun; sözleriniz, karşınızdakilerle olan ilişkilerinizi derinleştirebilir ya da zedeleyebilir.Kendinize biraz zaman ayırmak, zihninizin ve ruhunuzun yenilenmesine yardımcı olacak. Meditasyon ya da doğa yürüyüşleri, içsel dinginliği bulmanıza yardımcı olabilir. Spiritüel yönlerinizi keşfetmek için harika bir gün. Kendi iç dünyanızı derinlemesine incelemek, yeni farkındalıklar kazanmanızı sağlayabilir.Parasal konularda ise dikkatli olmanız gereken bir dönemdesiniz. Bütçenizi gözden geçirip, gereksiz harcamalardan kaçınmalısınız. Maddi güvenliğinizi sağlamak için stratejik düşünebilirsiniz. Bu, sizi gelecekte daha huzurlu kılacaktır.Gün sonunda, size kalan düşünceler ve hisler üzerine derinlemesine bir değerlendirme yaparak, bir adım geriye çekilmek faydalı olacak. Gelecek için umut dolu düşünceler besleyin; her şeyin zamanla çözüme kavuşacağını unutmayın.
baskın tavırların bazı ilişkilerde sürtüşmelere yol açabilir. Dikkatini dengelemek, empatiyle yaklaşmak ve dinlemek bu süreçte sana büyük fayda sağlayacak. Aşk hayatında ise, samimiyetin ve özgüvenin, partnerinle arandaki bağı güçlendirecek. İhtiyaçlarını açık bir şekilde ifade etme fırsatın var. Bekar olanlar için ise sürpriz romantik gelişmeler kapıda. Bugün enerjin etrafında manyetik bir alan yaratıyor; fırsatları değerlendirirken sezgilerine güvenmeyi unutma. Duygusal deneyimlerin seni büyütecek, yaşama sevincini artıracak ve içsel bir dönüşüm sağlayacak.
Bugün, detaylara ve düzenlemeye olan doğal yatkınlığın seni başarıya götürecek. Günün, planlarını yeniden gözden geçirmek ve önceliklerini belirlemek için mükemmel bir fırsat sunuyor. Gözün, hayalindeki projelere odaklanabilir; bu durum, kariyerinde ilerleme kaydetmene yardımcı olabilir. Ayrıca, çevrendeki insanlarla olan iletişimini güçlendirerek, belirsizliklerin üstesinden gelmek için destek arayışında olabilirsin. Kendine güven duy ve hislerine kulak ver; bu, seni doğru yola yönlendirecek. Küçük ama anlamlı değişikliklerle yaşam alanını güzelleştirmek isteyebilirsin. İçsel huzuru bulmaya çalış ve zihnini dinlendir. Unutma ki, her şey bir süreçtir ve sen ideal sonuçlar elde etmek için gereken sabrı gösterebilirsin.
Denge ve uyum arayışında olduğun bir gün. İlişkilerdeki tatlı çatışmaların çözülmesi, iç huzurunu bulmana yardımcı olabilir. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin, insanlarla kurduğun derin bağlar sana ilham verecek. Duygusal olarak kendini ifade etme arzun artacak; bu da yaratıcı projelere yönelmeni sağlayabilir. İş ya da günlük sorumluluklar konusunda özenli olman gereken bir zaman dilimindesin. Kararlarını alırken iç sesini dinlemeyi unutma; seni yönlendiren içsel hislerin doğru bir pusula olacaktır. Kendine zaman ayırmayı ihmal etme, bu dönem kişisel gelişimin için bir fırsat sunuyor. Gelecek bakış açını genişletmek, yeni deneyimlere açık olmak için harika bir fırsat.
Gizli hislerin ve duyguların yüzeye çıkma isteği, bugünün kendine özgü enerjisiyle birlikte artabilir. İçsel bir keşif sürecine girmeye hazır ol; kendini anlama ve kabullenme zamanı. Belki de, geçmişte kenara ittiğin bazı anıları yeniden gözden geçirmek isteyebilirsin. İlişkilerinde samimiyetin ve derinliğin önemini hissettiğin bir gün olacak. Karşılaştığın insanlarla empati kurmak, bağlarını güçlendirebilir. İş veya projelerle ilgili keskin sezgilerin, seni doğru yöne yönlendirebilir. Kendine güven ve içsel motivasyonunu besleyerek hareket et. Duygusal derinliklerin, seni başkalarına da yönlendirebilir; harika bir dinleyici olmayı unutma. Ancak dikkat et, kıskançlık ve sahiplenme hissi bazen kontrolsüz bir hale gelebilir. Bunlarla başa çıkabilmek için, kendinle barışık olmalı ve sabırlı kalmalısın. Stressiz bir gün geçirmek adına, ruhunu besleyici aktivitelerde bulunman faydalı olacaktır.
Yeni maceralara açılan kapılar aralayacak, geleceğe dair umutların tazelenecek. Hayata olumlu bir bakış açısıyla yaklaşmak, çevrendeki insanlara ilham verebilir. İçsel özgürlüğünü aramak adına yeni yollar denemek isteyebilirsin. İletişim becerilerin güçlenirken, sosyal ortamlarda dikkatler üzerinde olacak. Yeni bağlantılar kurulabilir, ilginç sohbetler gerçekleşebilir. Ancak, ani kararlar almaktan kaçınmakta fayda var; düşüncelerini netleştirip planlamak, hedeflerine ulaşmanda etkili olabilir. İçsel motivasyonun yüksek, ruhsal olarak da kendini yenilenmiş hissedebilirsin. Geleceğe dair hayallerini gerçeğe dönüştürmek için gereken adımları atmaktan çekinme. Kendini ifade etme biçimini geliştirmek ve ilgi alanlarını genişletmek için iyi bir dönemdesin.
Sorumluluklar ön planda, disiplinle ilerleyeceğin bir dönemdesin. Hedeflerine ulaşmak için kararlılıkla adım atman gerekebilir. İşyerindeki ilişkilerin, otorite figürleriyle olan etkileşimlerin dikkatlice yönetilmesi gereken bir süreçten geçiyor. İkili ilişkilerde ise sağlam temeller üzerinde durmak, güveni pekiştirmek önemli. İçsel huzurun, başarılarının getireceği ödüllerle artabilir. Kendine koyduğun hedeflerin dışındaki fırsatları da gözden kaçırmaman faydalı olacak. Öğrenmeye açık ol, bu dönem yeni bilgilerle seni geliştirebilir. Sağlık konularına özen göstermeyi, bedenine saygı duymayı unutmamalısın.
Bugün, yenilik ve özgürlük arayışında olacağın bir gün. Sıra dışı fikirlerin, çevrendekiler üzerinde ilham verici bir etki yaratacak. Sosyal bağlantıların güçlenirken, yeni insanlarla tanışma fırsatları kapını çalmaya başlayacak. Bu süreçte, kendi değerlerini ve inançlarını net bir şekilde ifade etmekte tereddüt etme; içindeki yaratıcı enerjiyi keşfetmek için mükemmel bir zaman. Eski alışkanlıklarını geride bırakıp, geleceğe dair daha cesur adımlar atabilirsin. İlginç projeler veya grup çalışmaları seni heyecanlandırabilir. Kalbinin sesini dinlerken, içsel huzurunu bulmayı da unutma. Jüpiter'in olumlu etkileri ile geniş bir perspektife sahip olmanın getirdiği yararları hissedeceksin. Sadece zihnini değil, duygularını da serbest bırak ve bu süreçte kendine güven. Unutma, değişim senin için kaçınılmaz bir yolculuk.
Duygusal derinliğin ve sezgisel yeteneklerinin ön planda olduğu bir gün. İçsel huzur arayışında olabilirsin, bu nedenle sakin ve sessiz zaman geçirmeye ihtiyacın var. Yaratıcılık akışında, sanatsal projeleri başlatmak için mükemmel bir dönemdesin. Kendinle ilgili yeni farkındalıklar kazanabilir, ilişkilerde daha anlayışlı ve merhametli bir tavır sergileyebilirsin. Duygusal bağların güçlenmesi, sezgilerinle hareket ettiğinde daha da derinleşecek. Kendi ihtiyaçlarını göz ardı etmeden başkalarına destek olmaya açık olmalısın. Karşılaşılan zorluklar, içsel büyüme ve olgunlaşma fırsatları sunuyor. İlerlemek ve değişime açık olmak, ruhunun gelişimi için hayati önem taşıyor. Yıldızlar, sana duygusal sağlığını güçlendirecek olanaklar sunuyor; gereken zamanı kendine ayır.
