| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Cesaretinle dolup taşacağın, kendine güvenin en üst noktada olacağı bir gün. Yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman dilimindesin. Hayatındaki değişiklikler, belirsizlikleri geride bırakmana yardımcı olabilir. Ani kararlar almak isteyebilirsin, ancak iç sesini dinlemen önem taşıyor. Sosyal çevrenle olan ilişkilerin güçlenecek; arkadaşlarınla keyifli anlar paylaşabilirsin. Enerjin, seni daha yaratıcı ve verimli kılacak. Sağlık açısından dikkatli ol; bedenine gereken özeni göster. Karşılaşabileceğin zorluklara karşı motivasyonunu kaybetme, bunun üstesinden gelebilecek güç senin içinde mevcut. Bugün hayallerine Bir adım daha yaklaşabilirsin. Kendine olan inancını tazele ve harekete geç!
Bugün, içsel huzurunuzu sağlamak için kendinize zaman ayırmanın önemi artıyor. Doğanın tadını çıkarmak, basit ama keyifli aktivitelerle ruhunuzu beslemek isteyebilirsiniz. Finansal konularda karar vermeden önce dikkatli düşünmek, gereksiz harcamalardan kaçınmanıza yardımcı olacak. İletişimlerde ise, özellikle sevdiğiniz insanlarla olan diyaloglarınızı nazik ve anlayışlı tutmak, aranızdaki bağları güçlendirecektir. Sanatsal yeteneklerinizi keşfe çıkmak için harika bir gün; belki yeni bir hobi edinebilir ya da mevcut hobilerinize daha fazla zaman ayırabilirsiniz. Kendinize karşı nazik olun, zira öz sevgi her şeyin temelidir. Genel anlamda, sabırlı ve kararlı duruşunuz, sizi hedeflerinize daha da yaklaştıracak.
Bugün sosyal çevrenle olan ilişkilerin ön plana çıkıyor. Yeni insanlarla tanışmak için harika bir zaman. Zihinsel enerjin yüksek ve fikirlerinin ilham verici olabilir. İletişim becerilerin sayesinde, istediğin bilgileri toplamak ve projeleri ilerletmek kolaylaşacak. Bir süredir üzerinde düşündüğün konularla ilgili sürpriz gelişmeler yaşanabilir. Ancak dikkat, bazı durumların yüzeysel kalabileceğini unutmamalısın. Derinlemesine düşünmek ve içsel sesini dinlemek, fırsatları daha iyi değerlendirmene yardımcı olacak. Ayrıca, sevdiklerinle zaman geçirmek için kendine alan yaratmayı ihmal etme. Bu, ruhsal dengenin korunmasına katkı sağlar. Yaratıcılığını besleyecek aktivitelere yönelmek de faydalı olacaktır. Kendini ifade etme şeklin tüm dikkatleri üzerine çekebilir; bu, kendine güvenini artıracak.
Duygusal derinliklerin ve içsel dünyan yavaş yavaş yüzeye çıkıyor. Bugün, sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirme fırsatın var. İçsel sezgilerinle birlikte, kalbini dinlemen gereken anlar ortaya çıkabilir. Hassasiyetin, başkalarının duygularını anlama ve empati kurma yeteneğini artırıyor. Özellikle aile ilişkilerinde geçmişten gelen tartışmalar gündeme gelebilir; sabır ve anlayış bu süreçte senin en büyük müttefiklerin. Kendini ifade etmekte zorlanabilirsin, fakat içinde taşıdığın duygu seli, kalbine güvenerek anlık cesaretle paylaşman gereken şeyler barındırıyor. İş hayatında ise alacağın kararlar, dikkatli düşünmene bağlı; ani tepkilerden kaçınmakta fayda var. Bugün, kendini en iyi hissettiğin anları yaratmak için sınırlarını belirle. Unutma, kendine ayırdığın zaman sana sadece huzur değil, ilham da katacak.
Bugün kendinizi sahnede gibi hissedebilirsiniz. Enerjiniz yüksek, karizmanız parlıyor. İnsanlar üzerinizdeki etkisini net bir şekilde hissedecekler. Bu, liderlik vasıflarınızı sergilemek için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığınız en üst düzeyde; sanatsal projelerinizi hayata geçirmek için cesaret bulabileceğiniz bir gün. Duygusal bağlar kurmak için doğru anlar var. Sevdiklerinizle olan ilişkilerde samimiyet ve açık iletişim ön planda. Ancak dikkatli olmalısınız; bazı kişiler sizin gücünüzü kıskanabilir. Kendinizi koruyarak, olumlu enerjinizi paylaşmalısınız. Aşk hayatınızda sürprizler söz konusu. Yeni tanışmalar veya mevcut ilişki içinde heyecan dolu anlar yaşayabilir, romantizmin tadını çıkarabilirsiniz. Finansal konularda şanslı olmanız muhtemel, harcamalarınıza dikkat etmelisiniz. Gelecekte iyi bir plan yapmanız yararınıza olacak.
Bugün, detaylara odaklanmak ve mükemmel sonuçlar elde etmek konusunda güçlü bir istek içinde olacaksın. Dikkatini yoğunlaştırdığın işler, belki de seni daha önce rahatsız eden sorunların üstesinden gelmeni sağlayabilir. Başkalarına yardım etme arzun artacak ve bu, çevrendeki insanlara fayda sağlarken seni de tatmin edecek. İletişim becerilerin sayesinde, ilişkilerinde hassas konuları ustaca ele alabilir, çatışmaları yapıcı bir şekilde çözebilirsin. Aynı zamanda kendi ihtiyaçlarına da zaman ayırmayı unutmamalısın. İçsel huzurunu sağlamak için biraz yalnız kalmak, zihnini toplamak adına faydalı olabilir. Sağlık ve iyi yaşam konularına yönelmek, sağlıklı alışkanlıklar edinmek için mükemmel bir gün. Unutma, mükemmel olmak zorunda değilsin ama sürekli gelişim içinde olabileceğin fırsatlar seni bekliyor.
Denge arayışında olduğun bir dönemdesin. İlişkilerde ve sosyal ortamlarında uyum sağlamak önem kazanıyor. Bugün, başkalarının düşüncelerini dikkate alarak hareket etmek, sinerji yaratmanı sağlayabilir. Estetik ve güzellik konularına ilgin artabilir; sanat veya tasarım ile ilgili aktiviteler gününü renklendirebilir. Bilinçli bir şekilde duygularını ifade etme ihtiyacı hissedebilirsin. Aşk ve dostluk ilişkilerinde samimiyetin değerini daha iyi anlayacaksın. Kendini ifade ederken dikkatli ol, zira sözlerin başkalarını derinden etkileyebilir. Herhangi bir huzursuzluk hissi yaşamaman için dengenin önemini unutmamalısın. Sosyal medya veya arkadaş çevrende ilginç paylaşımlar yaparak dikkat çekebilirsin; bu da kalabalık içinde rahat hissetmene yardımcı olacaktır. Kendine bir süre ayırmayı unutma; içsel huzuruna yönelik küçük kaçamaklar yapabilirsin.
Duyguların derinliklerinde yolculuk yapacağın bir dönemdesin. İçsel huzur arayışın, seni sırların peşine düşürmeye itebilir. Gizli kalmış konuların gün yüzüne çıkma ihtimali var; bu durum, beklemediğin şekilde karşına çıkabilir. Risk almayı seveceğin bir gün. Ancak aceleci davranmamalısın, zamanın senin yanında. İnsanlarla olan ilişkilerinde daha derin bağlar kurabilirsin; eski dostlukların yeniden canlanma ihtimali dikkatini çekebilir. İçsel sesine kulak ver, sezgilerin güçlü ve bu ses seni doğru yöne yönlendirebilir. Çevrendeki olumsuz enerjilerden uzak durmaya çalış; kendine alan yaratmalı ve nefes alabilmelisin. Belki de yeni bir hobi edinmek, zihnini ve ruhunu beslemek için iyi bir fikir olacaktır. Günün sonunda kendini yenilenmiş hissetmesine, geçirdiğin karşılaşmalar ve deneyimlerin büyük katkı sağlayabilir.
Yeni maceralara atılma isteğin had safhada. Sırtına aldığın cesaretle beklenmedik fırsatları değerlendirme zamanın geldi. İletişim yeteneklerin parlak bir şekilde öne çıkacak; çevrendekilerle olan bağlarını güçlendirmek için harika bir fırsat. Sosyal hayatta daha aktif olmayı düşünebilirsin, yeni insanlarla tanışmak ve fikir alışverişinde bulunmak seni canlandıracak. İçsel huzurunu sağlama ve ruhsal keşifler yapma arzusuyla dolusun; meditasyon ya da doğa yürüyüşleri gibi aktiviteler ruhunu besleyecek. Öte yandan, finansal konularda dikkatli olmalısın. İhtiyaç duyduğun değişiklikleri yaparken, aceleci davranmamak en iyisi. Bugün, risk alırken iyi düşünmeli ve planlarını dikkatlice gözden geçirmelisin. Kendine olan güvenin ile ilerlemeye devam et, her şey bir araya gelmeye başlayacak. Hayal gücünle yaratıcılığını serbest bırak; sanat veya yazma gibi alanlarla uğraşmak ruhunu besleyecek. Özgür ruhunun tadını çıkar, sınırlarını zorlamaktan çekinme.
Disiplinin ve kararlılığının ön planda olduğu bir dönemdesin. Hedeflerine odaklanmak, ilerlemeni hızlandıracak. Sorumluluklarını yerine getirirken, içsel motivasyonunu kaybetmemeye özen göster. İş yerinde bazı sürpriz gelişmeler seni bekliyor; açık fikirli olmak ve esnek kalmak önemli. İletişim mesajlarını dikkatlice seçmelisin. Sosyal çevrendeki insanlar, beklenmedik şekillerde destek sağlayabilir. Kişisel yaşamında ise, duygusal bağlar güçleniyor. İçsel huzur bulmak için kendine alan tanı. Unutma, sabrın ve azmin en büyük müttefiklerin.
Bugün, yenilikçi düşüncelerle dolup taşacaksın. Sıradanlıktan uzaklaşarak fikirlerini ifade etmekte cesur olabilirsin. Sosyal çevrenle olan bağlantıların önemli bir hale gelecek, yeni insanlarla tanışma fırsatı bulabilirsin. Enerjin, başkalarına ilham verecek, bu da etrafındaki kişilerin seni daha fazla önemsemesine yol açacak. Aşk hayatında da sürpriz gelişmeler yaşanabilir; duygusal derinlikleri ve özgürlük arayışını dengelemek, ilişkilerinde sağlıklı bir denge kurmaya yardımcı olacak. Bugün, içsel huzurunu sağlamak için meditasyon veya doğada zaman geçirmek faydalı olabilir. Fikirlerini hayata geçirmek için doğru zaman; cesaretini topla ve adım at!
Duyguların derinliklerinde kaybolmuş hissedebilirsin. İçsel dünya ile dışsal dünya arasındaki dengeyi sağlamaya çalışmak önem kazandı. Sanatsal ve yaratıcı yönlerin ön plana çıkıyor; bu, ruhunu beslemenin harika bir yolu. Sevgi ve şefkat arayışında, insanlarla duygusal bağlar kurma fırsatın var. Ancak duygusal yoğunluklar, zaman zaman seni zorlayabilir. Kendine ve başkalarına karşı nazik olmayı unutma. İçsel huzuru bulmak için doğadayak ya da meditasyon yaparak düşüncelerini toparlayabilirsin. Yeteneklerini sergileyebileceğin bir fırsat kapını çalabilir; bu, kendini ifade etme açısından değerli bir an olabilir. Duygusal derinlik, ilişkilerde daha fazla anlayış ve empati geliştirmene yardımcı olacaktır. Güne başlarken, inançlarını ve hayallerini hatırla; bu, seni daha güçlü kılacak.
