| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Hayatın dinamik akışına kapılarak enerjini dışarıya yayacağın bir dönemdesin. Bugün, içindeki coşkuyu artıracak olaylarla karşılaşabilirsin. Cömertliğinle dikkat çekebilir, başkalarına ilham kaynağı olabilirsin. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin gündemin olacak; bu durum, yeni bağlantılar kurmana veya var olan ilişkilerini derinleştirmeni sağlayacak. Ekstra bir alan arayışında isen, yeni projelerin başlangıcı için mükemmel bir zaman dilimindesin.Fakat dikkatli ol, içsel huzurunu sağlamak adına kendi sınırlarını çizmeyi unutma. Kararlarını alırken heyecanla hareket etmek, bazen yanlış yönlere sapmana neden olabilir. İçsel dengeni korumaya çalış ve aşırı tepkiler vermekten kaçın. Bugün, ilginç fikirlere ve alternatif bakış açılarına açık olman, sana büyük avantajlar sağlayabilir. Gözlem gücünü artır ve çevrendeki detayları yakala; bu, iş veya kişisel hayatında yenilikler keşfetmene yardımcı olacak. Kendine güven, ama ayaklarını yere sağlam basarak hareket et.
Bugün sosyal çevrenizle olan ilişkileriniz ön planda. Yeni insanlarla tanışmak, ilginç sohbetler yapmak ve fikir alışverişinde bulunmak için harika bir fırsat sunuyor. Zihninizin canlılığı, yaratıcılığınızla birleşerek ilham verici projelere yönelmenize yardımcı olabilir. Ancak, dağınık düşüncelerin sizi zorlayabileceği durumlar yaşanabilir; bu yüzden odaklanmaya çalışmalısınız. İletişimde dikkatli olun; söylemek istediklerinizi net bir şekilde ifade etmezseniz, yanlış anlaşılmalar ortaya çıkabilir. İçsel huzurunuzu bulmak için biraz zaman ayırmak iyi gelebilir. Yakın dostlarınızla görüşmek, ruh halinizi olumlu yönde etkileyecek. Bireysel bir konuda alacağınız karar, gelecekteki ilişkilerinizi derinden etkileme potansiyeline sahip; bu yüzden içgüdülerinize güvenin.
Duygusal derinliklerindeki dalgalanmalar, bugünün ruh halini etkileyebilir. İçsel huzuru sağlamak için kendine zaman tanıman önemli. Aile bireyleriyle iletişimde sıcak ve destekleyici olman, bağları güçlendirecek. Sezgilerin bugün oldukça keskin; içsel sesine güvenmelisin. Yaratıcı projeler veya hobiler için harika bir zaman, seni besleyecek ve ruhunu canlandıracak. Ayrıca, geçmişteki anılara dair düşündüğün bazı şeyler, seni yeni bir bakış açısına yönlendirebilir. Kendinle barışık olmak, günün getireceği zorluklarla başa çıkmanda sana yardımcı olacak. Duygusal derinliğin, başkalarıyla olan ilişkilerini derinleştirirken, gölgelerdeki güzellikleri de keşfetme fırsatı sunuyor. Bu dönemde hissettiğin duygular, seni yeni bir yolculuğa çıkarabilir; bu yolculukta kalbin, en doğru rehberin.
Bugün, karizma ve içtenliğinle etrafındakileri etkileyebilirsin. Cesur ve yaratıcı fikirlerin sayesinde önemli fırsatlar kapını çalabilir. Kendi değerini bilmek, başkalarına ilham veriyor. Sosyal ortamlarda öne çıkmak, yeni bağlantılar kurmak için harika bir zaman. Yeniliklere açık ol; belki de aşk hayatında beklenmedik bir sürprizle karşılaşabilirsin. Kendine olan güvenin, karşına çıkan engelleri aşmanda büyük rol oynayacak. Duygusal derinliklere inmek, ilişkilerini güçlendirebilir. Bugün, içsel gücünü keşfederek, hedeflerine odaklanmak için mükemmel bir fırsat sunuyor. Unutma, senin içindeki ateş her zaman etrafındakileri aydınlatabilir.
Bugün, detaylara olan düşkünlüğün ve analitik düşünme yeteneğin sayesinde pek çok konuda başarılı olabilirsin. Etrafındaki karmaşıklıkları sistemli bir şekilde düzenleme arzusu içindesin. Bu, iş hayatında veya kişisel projelerinde sana oldukça yardımcı olacak. Ancak mükemmeliyetçi yapın bazı durumlarda seni baskı altında hissettirebilir; bu yüzden kendine karşı daha nazik olmalısın.İletişim becerilerin güçleniyor, bu da sosyal ilişkilerini derinleştireceğin fırsatlar yaratıyor. Yalnızsan, yeni tanışmalar için uygun bir zaman; mevcut ilişkilerini de yeniden gözden geçirerek sağlıklı bir şekilde ilerletmen mümkün. Bir arkadaşın ya da aile üyesi, sana önemli bir konuda destek olabilir, onu dinlemeyi ihmal etme.Sağlık açısından, zihinsel ve fiziksel dinginliğe önem vermen gereken bir süreçtesin. Meditasyon ya da yoga gibi rahatlatıcı aktiviteler, gün içinde stresle başa çıkmana yardımcı olacaktır. Kendine vakit ayırmayı unutma; zihin ve beden dengesini korumak, sana olumlu bir enerji katacak.
Denge arayışın, hem kişisel hem de sosyal etkileşimlerinde kendini gösterecek. İlişkilerine daha fazla önem veriyor olabilirsin; sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek istemen gayet olası. Güzellik ve estetik konularında yeni projelere adım atman adına mükemmel bir dönemdesin. Bu, bir sanat eserine hayat verme ya da kişisel stilini yenileme hamleleri olabilir. Fakat çevrendeki insanların fikirlerine çok fazla odaklanmaktan kaçınmalısın. Kendi iç sesine kulak ver; içsel huzurunu sağlamak, dış dünyadaki olan bitenle daha iyi başa çıkmanı sağlayacak. Büyüleyici bir enerjin var; bu, sosyal ortamlarda parlamana ve dikkat çekmene yardımcı olabilir. Ancak, sakin kalmayı da unutmamalısın; aşırı heyecan, gereksiz sürtüşmelere yol açabilir. Kendi dengenin anahtarını bulduğunda, etrafındakilere de aynı huzuru yayacak ve onlarla olan ilişkilerini daha derin bir seviyeye taşıyacaksın.
Derin duygularla dolu bir gün seni bekliyor. İçsel sezgilerin güçlü bir şekilde uyanacak; hislerin seni anlık durumların ötesine taşıyacak. Bugün gizli kalmış düşüncelerini açığa çıkarmak için ideal bir zaman. Özellikle yakın ilişkilerde iletişimini derinleştirme şansın var. Gizliliğe ve mahremiyete atfedilen önem, kendini daha güvenli hissetmeni sağlayabilir.Maddi konularda dikkat etmen gereken bir süreç içindesin. Alacaklarını tahsil etmek veya yeni bir yatırım yapmak için cesur adımlar atabilirsin. Ancak aceleci olmaktan kaçınmalısın; uzun vadede fayda sağlayacak kararlar almak, mevcut durumunu stabilize etmeni kolaylaştıracak. Kendine karşı dürüst olmanın ve içgüdülerine güvenmenin olduğu bu süreçte, huzur bulacak, karamsarlık duygularını geride bırakabileceksin. Son olarak, kendine biraz zaman ayırmayı unutma. Yalnız kalmayı deneyerek, ruhsal olarak yenilenmenin yollarını keşfedebilirsin. Doğanın içinde yürüyüş yapmak veya meditasyon gibi aktiviteler, günün getirdiği yoğun duygulardan arınmana yardımcı olacaktır.
Bugün içsel özgürlük arayışın iyice belirginleşebilir. Düşüncelerinde yeni ufuklara açılma isteği, çevrendeki insanlarla olan iletişimini canlandırıyor. Sosyal çevrenle yapacağın paylaşımlar, hem keyif verecek hem de kıvılcımlar yaratacak. Seyahat planları veya yeni deneyimler keşfetmek için harika bir zaman. Yine de abartılı davranışlardan kaçınmak, dengeni korumak adına önemli. Kendi iç sesine kulak ver, ilham olabilecek durumlar seni bekliyor. İş ve kariyer alanında yeni fırsatlar kapını çalabilir; bu fırsatları değerlendirmek için cesur olmalısın. Yıldızların sana sunduğu enerjiyi en iyi şekilde kullanmak, hayatına önemli katmanlar ekleyecek. Kendine güven, risk almaktan çekinme!
Disiplin, kararlılık ve azim dolu bir gün senin için kapıda. Sorumlulukların ön planda olacak, bu yüzden iş ve özel hayatında odaklanmaya çalış. Bugün, belki de bazı sıkıntılarla yüzleşmek zorunda kalabilirsin, ancak bu durumlar seni daha güçlü kılacak. Kendini ifade etme biçiminde biraz daha cesur olmalısın; özellikle duygularını paylaşmak, ilişkilerini olumlu yönde etkileyebilir. Sosyal etkileşimlerin yoğunlaşabilir, arkadaşlarınla geçireceğin vakit, zihnini canlandırmaya yardımcı olacak. Sağlık konularında ise beslenmene ve dinlenmene daha fazla özen göstermelisin. Gelecek hedeflerin için attığın adımlar bugün daha belirgin hale gelebilir, bu yüzden hayallerinin peşinden koşmaktan çekinme.
Bugün, yenilikçi fikirlerin ön planda olduğu bir gün. Sıradanlıktan uzaklaşma arzusu içindesiniz ve bu tutku sizi ilginç sosyal çevrelerle tanıştırabilir. Başkalarının bakış açılarını anlamak için gösterdiğiniz çaba, sizi çok daha derin bir anlayışa götürebilir. Sürprizlerle dolu bir gün geçirebilir, beklenmedik fırsatlarla karşılaşabilirsiniz. Karşıtlıkların ve farklılıkların sizi zenginleştirdiğini hissedeceksiniz. Bunun yanı sıra, duygusal ilişkilerde daha fazla özgürlük arayışı içindesiniz; bu, ilişkilerinizi güçlendirirken yeni bir boyut katabilir. İçsel dünya ve sosyal çevreniz arasındaki dengeyi bulmak, gününüzü renklendirecektir. Akılcı yaklaşımınız, başkalarını etkileme yeteneğinizi artırabilir, bu yüzden kendinizi ifade etmekten çekinmeyin. Her şeyin akışında kalmaya çalışın, böylece evrende sizin için doğru olanı çekebilirsiniz.
Duygusal derinliklerinizi keşfetmek için harika bir gün. İçsel sezgileriniz belirginleşiyor, etrafınızdaki insanlarla daha samimi bağlantılar kurmak isteyebilirsiniz. Yaratıcılığınız zirveye çıkabilir, sanatsal projeler üzerinde çalışmak için ilham alabilirsiniz. Ancak, başkalarının duygusal yüklerine de dikkat etmelisiniz; kendi sınırlarınızı korumak önemli. Hassas yapınız, bazı durumlarda sizi üzebilir. Kendinize karşı nazik olun ve içsel huzurunuzu bulmak için biraz zaman ayırın. Ayrıca, ruhsal dengeyi sağlamak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi aktiviteler oldukça faydalı olabilir. Aşk hayatında sürprizler sizi bekliyor; sevdiğiniz kişiyle derin bir bağ kurmanız olası. Sosyal ortamlarda kendinizi ifade etme konusunda cesur olun.
