| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün içsel motivasyonun ve enerji seviyenizin yüksek olduğu bir gün. Hedeflerinize odaklanarak, kararlılıkla ilerlemek isteyeceksiniz. İlişkilerde daha cesur adımlar atabilir, duygularınızı açıkça ifade edebilirsiniz. Sosyal çevrede dikkat çekebilir, yeni bağlantılar kurabilirsiniz. Ancak ani tepki verme eğiliminize dikkat edin; düşüncelerinizi bir adım geri atıp gözlemleyerek değerlendirmek faydalı olacaktır. Günün ilerleyen saatlerinde huzur arayışınız artabilir, biraz yalnız kalmak isteyebilirsiniz. Kendi içsel sesinize kulak vermek, zihninizi sakinleştirmenize yardımcı olacak. Unutmayın, bazen durmak ve düşünmek ilerlemenin en iyi yoludur.
Bugün, duygusal ve maddi anlamda güven arayışında olacaksın. İçsel huzurunu sağlamak adına çevrene yönelik tutumunu gözden geçirebilirsin. İlişkilerde sabırlı olmakta fayda var; dinlemeyi seçtiğinde, karşındakinin senin için ne kadar önemli olduğunu bir kez daha anlayacaksın. Maddi konularda yapılacak harcamaları dikkatli bir şekilde değerlendirmelisin; gereksiz harcamalardan kaçınmak, bütçeni daha sağlıklı yönetmeni sağlayacak. Doğanın huzur verici enerjisi seni sarmalarken, kendine zaman ayırmak ve sevdiklerinle güzel anlar paylaşmak ruh halini olumlu yönde etkileyebilir. İçsel sesine kulak ver, bu sezgisel yönlerin seni doğru kararlar almaya yönlendirecek.
Bugün sosyal ilişkiler ön planda. Yeni insanlarla tanışma, mevcut arkadaşlarınla bağlarını güçlendirme fırsatı bulabilirsin. İletişim yeteneklerinle dikkat çekmek ve çevrendekilere ilham vermek için ideal bir zaman. Duygusal anlamda bir şeyleri içinizde tutmak, düşüncelerinizi net bir şekilde ifade etmemek, sizi içsel bir çatışmaya sürükleyebilir. Bunun yerine hislerinizi açıkça paylaşmayı deneyin, bu tür bir samimiyet, ilişkilerinizi derinleştirebilir. İlginç fikir ve projeleri hayata geçirmek için yeterince enerji ve motivasyon bulacaksın. Hızla gelişen olaylara ayak uydurmak zor olabilir, ama esnek kalmak ve akışa uyum sağlamak sana avantaj sağlayacak. Ayrıca, beklenmedik bir haber alabilirsin; bu, hayatında yeni bir sayfa açma fırsatı sunabilir. Eğlenceli ve maceraya açık bir gün seni bekliyor.
Duygusal derinliklerin, hassasiyetin ve koruma içgüdün ön planda. Bugün, sevdiklerinle olan ilişkilerde empati kurma becerinle dikkat çekebilirsin. İçsel huzurunu sağlamak için zaman ayırmak, ruhsal dengenin güçlenmesine katkı sağlar. Ailevi bağların güçleniyor; ortak projelerle birlikte kaliteli zaman geçirmek, aradaki bağı kuvvetlendirebilir. Duygusal olarak, geçmişten gelen anılar zihninde yer edebilir. Bunları dönüştürmek için yaratıcılığını kullanmak iyi bir fırsat sunuyor. İş yerinde bazı baskılar hissedebilirsin; bu durum, sakin kalmayı ve sezgilerine güvenmeyi gerektiriyor. Kendini ifade etme biçiminde ortaya çıkan değişimler, çevrendekilerin dikkatini çekebilir. Bugün, içsel yolculuğunun tadını çıkararak, kendinle barışık kalman gereken bir dönemdesin. Kendi ihtiyaçlarına saygı duymak, içsel huzurunu bulmana katkı sağlayacaktır.
Özgüvenin zirveye ulaşacağı bir gün, etrafındakileri etkileme kabiliyetinle fark edileceksin. Yaratıcılığın ön planda ve bu, hem iş hayatında hem de sosyal çevrende yeni fırsatlar yaratabilir. Cesur adımlar atmak için uygun bir zaman dilimindesin; risk almayı düşünebilirsin. Ancak dikkatli ol, performansını sorgulaman gereken anlar olabilir. Bireysel başarıların yanında, işbirliği içinde olduğun kişilerin görüşlerine de önem vermen faydalı olacak. Kalp gözüyle dinlemeyi unutma; bu sayede güzel bağlantılar ve ilişkiler geliştirebilirsin. Kendini ifade ettiğin alanlarda ilgi çekerken, başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılığın da takdir toplayacak. İçsel huzurun artacak, kendine olan güvenin pekişecek. İlişkilerinde ise samimiyet ön planda, duygusal bağların güçlenecek. Kendini açıkça ifade et, hislerini paylaşmaktan çekinme; bu, senin için olumlu değişimlerin kapısını aralayacak.
Etrafındaki karmaşanın içinden sıyrılmak ve zihnindeki düşünceleri netleştirmek için doğru bir gün. Organize olma arzun, sana önemli birçok işi başarma fırsatı verecek. Tamamlanması gereken projeler ve detaylarla dolu bir gündesin; bu sırada pratik ve analitik bakış açınla tüm zorlukları aşabilirsin.Sosyal ilişkilerin biraz yavaşlayabilir, ancak buna olumlu yanaşmak daha iyi olacaktır. Kendine dönme ve kişisel gelişime eğilimli olduğun bu zaman diliminde, içsel huzuru bulmaya odaklanman önem taşıyor. Belki de bir hobi edinmek ya da yeni bir beceri öğrenmek, ruhsal olarak seni daha iyi hissettirebilir.Çevrendeki insanlara yardım etme isteğin artıyor; başkalarının sorunlarını çözmek konusunda bir liderlik rolü üstlenebilirsin. Fakat bu süreçte kendi ihtiyaçlarını unutmaman gerektiğini de ıskalamamalısın. Duygusal dengeyi sağlamak için kendine zaman ayırmayı önceliklendirmek, sağlığını da olumlu etkileyecektir.
Duygusal denge arayışın bu günlerde daha da belirginleşebilir. İlişkilerde yaşanan küçük çatışmalar, iletişim becerilerinle kolayca aşılabilir. Sosyal çevrende seni destekleyen insanlarla bir araya gelmek, moral anlamında büyük bir katkı sağlar. Estetik algın, çevrendeki güzellikleri daha derinlemesine takdir etmene olanak tanırken, sanatsal yönlerini ortaya çıkarmak için ilham bulabilirsin. Karar alırken başkalarının düşüncelerini de göz önünde bulundurmak, öz saygını korumanı sağlayabilir. Bu süreçte kendi içsel isteklere kulak vermek önem kazanır; dengeli bir hayat sürdürmek için kendi ihtiyaçlarına odaklanmayı unutma. Gelecek adına mutluluk veren adımlar atabilmek için içsel huzurunu sağlamalı, fazlasıyla gergin ortamlardan uzak durmalısın. Hayatında yeni bir denge oluşturmak için bir şeyleri geride bırakma zamanı gelebilir. Cesaretle kendi yolunu çizmekten çekinme.
Gizli duyguların su yüzüne çıkma zamanı. İçsel çatışmalarla başa çıkmak, kendini gözden geçirmek gereken bir dönemdesin. Karşılaştığın zorlukları avantaja dönüştürme yeteneğin, ruhsal deneyimlerinle birleşerek seni daha güçlü kılacak. Başkalarının hislerine duyarlı olman, ilişkilerini derinleştirebilir ama sınırlarını korumayı da unutmamalısın. İş veya kariyer konularında, daha önceden düşündüğün bir projeye yeniden odaklanma fırsatı bulabilirsin. Sosyal çevrendeki insanlar, sana ilham verici bir destek sunacak. Kalp konusunda, duygusal derinliklere inme isteği artabilir, bu senin için çözüm getiren bir süreç olabilir. Unutma, dönüşüm her zaman zorlu ama bir o kadar da ödüllendirici bir yolculuktur. Özgün bakış açını kaybetmeden, kendini ifade etme biçimini güçlendirmeye çalış.
Yeni maceralara atılma isteği içindesin. Düşüncelerinde özgürlük ve serüven temasının hâkim olduğu bu dönemde, kendine bir yol çizmek adına cesur adımlar atabilirsin. Sosyal çevrenle iletişimlerin kuvvetlenecek; yeni insanlarla tanışmak, ilham verici fikirlerle karşılaşmana sebep olacak. Hakikatin peşine düşmeye, öğrenmeye ve deneyimlemeye açık olmalısın. Bilgi arayışın, özellikle sanatsal veya felsefi konulara yönelmeni sağlayabilir. Fakat dikkatli ol; bazı yeni tanışlıklar beklentilerini karşılamayabilir. İçsel huzurunu korumak, anı yaşamanı sağlayacak. Kendi değerlerini belirleyerek, sıradanlıktan uzaklaşmaya çalış. Bugün eğlence dolu etkinliklere katılmak, ruh halini canlandıracak. Duygusal ilişkilerde ise samimiyetin önemini anımsamalısın; açık iletişim ve güven odaklı bir yaklaşım, bağlarını güçlendirecektir.
Kariyer ve hedef odaklı düşüncelerin yoğunlaşacağı bir gün. Sorumluluklar ve görevler, havada asılı bir şekilde seni bekliyor. Gelişmeleri dikkatli analiz etmen gerekecek. Yakın çevrendeki yenilikçi fikirler seni cesaretlendirirken, pek çok insanın görüşüne ihtiyacın olacak. İletişim kurmak ve fikir alışverişinde bulunmak, çözüm arayışına hız katabilir. Duygusal derinlikler tasavvur edebildiğin kadar, bu yoğunluk içinde kendi sınırlarının içinde kalmayı da unutmamalısın. Sağlığını ihmal etmemek, zihninin ve bedeninin dengede kalması için şart. Başarıyı getiren adımları atarken, içinde sabit bir motivasyon bulmalısın. Planlama becerilerini kullanarak, bu süre zarfında uzun vadeli hedeflerine daha yaklaşmalı, küçük ama etkili hamlelerle güvenini pekiştirmelisin. Başkalarına olan tutumun, onların sana karşı tutumunu da şekillendirebilir, bu dengeyi korumak önemli. Kararlılıkla ilerlemek, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştıracak.
Bugün, içsel özgürlüğüne ve yaratıcılığına odaklanacağın bir gün. Yeni deneyimlere açık ol ve sıradanlıktan uzaklaşmayı dene. İnovatif düşüncelerin sayesinde çevrendekileri etkileyebilirsin. Sosyal ilişkilerin güçleniyor; arkadaşlarınla yapacağın derin sohbetler, yeni fikirler ve değerli paylaşımlar sağlayacak. Aniden çıkan fırsatlar karşısında cesur olmalısın. Hayal gücünü serbest bırak, belki de aklına gelen orijinal fikirler seni yeni bir yola yönlendirebilir. Duygusal anlamda, kendi iç dünyanda barış arayışındasın; bu, duygusal derinliklerini keşfetmende yardımcı olacak. Unutma, en büyük özgürlük içsel huzuru bulmaktan gelir.
Duygusal derinliklerle dolu bir gün. İçsel sezgilerin güçlü bir şekilde uyanıyor; hayallerin ve gerçekliğin arasındaki bağlantı daha belirgin hale geliyor. Sanatsal ifaden için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığın sana ilham verecek, bu yüzden içindeki sanatkarı özgür bırak. İlişkilerde, empati ve anlayış ön planda. Sevdiklerinle derin sohbetler yapmak, kalp bağlarını güçlendirebilir. Kendini savunmasız hissetsen de, bu, başkalarıyla daha yakın ilişkiler kurmana yardımcı olacak. Huzur arayışında iyi bir yolculuk yapabilirsin; doğayla zaman geçirerek sakinleşmek isteyebilirsin. Gözlem yeteneğin artıyor, çevrendeki detayları kaçırma. Kalbin ve zihnin arasında denge bulmanın yollarını keşfetmelisin. Unutma, bazen en iyi yanıtlar içsel sessizlikte bulunur. Kendine bir nebze olsun zaman ayırmayı unutma; bu, ruhunu besleyecek.
