| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerjik ve cesur bir gün seni bekliyor. İçsel motivasyonun yüksek olacak, bu da yeni projelere veya fikirlerine kapı aralıyor. Sosyal ilişkilerde akıcı bir iletişim söz konusu; arkadaşlarınla derin sohbetler yapabilir, yeni bağlantılar kurabilirsin. Fakat dikkat etmen gereken nokta, düşüncelerini ifade ederken biraz da empatiyle yaklaşmak. Anlık öfke ve sabırsızlık, ilişkilerini olumsuz etkileyebilir. Kendine zaman tanı ve aceleci davranma. Fiziksel aktivitelere yönelmek, enerjini dengelemene yardımcı olacak. Aldığın kararları içgüdülerinle destekle, yüreğini dinlemeyi unutma. Bugün seni bekleyen fırsatlara açık olmalısın; cesaret ve kararlılıkla ilerlediğinde, başarı kendini gösterecektir.
Güçlü, kararlı bir duruş sergilediğin bir gün. İçsel huzurunu korumak için sakin anlara ihtiyacın var. Çevrendeki enerjiye karşı duyarlılığın artabilir; bu nedenle kendine zaman tanımak önemli. Genellikle temkinli ve pratik olan yaklaşımın, bazı anlarda cesarete dönüşebilir. Maddi konularda dikkatli olman gereken bir zaman dilimindesin, harcamalarını gözden geçir. İlişkilerde güven arayışın artmışken, sevdiğin insanlarla derin bir bağ kurmak isteyebilirsin. Kendi değerlerini keşfetmek, ilişkilerinde daha sağlam temeller atmanı sağlayabilir. Kendine karşı nazik olmayı unutma; dengeni bulmak için doğanın güzelliklerine yönelmek, ruhuna iyi gelecektir.
Bugün, meraklı zihninin derinliklerinde gezinirken, yeni bilgiler edinme konusunda istekli olacaksın. Sosyal etkileşimlerin yoğunlaşacak, çevrendeki insanlarla bağlantı kurmak için can atıyorsun. Bu, düşüncelerini paylaşmak ve yeni görüşleri kabul etmek için mükemmel bir zaman. Ani değişikliklere açık ol ve sıra dışı fırsatlarla karşılaşabilirsin. İletişim becerilerin ön plana çıkacak, kendini ifade etme konusunda cesur adımlar atabilirsin. Ancak, dağınık düşüncelerden kaçınmalısın; odaklanmak, hayal gücünü gerçekliğe dönüştürmek için elzem olacak. İçsel motivasyonun yüksek, hedeflerine ulaşmak için kararlılıkla ilerle ve gücünü kendi sözlerinle destekle. Kısa seyahat planları veya yeni bir öğrenim fırsatı kapıda olabilir. Kendini ifade etme konusunda yaratıcı yöntemler bulabilirsin; bu, hayal gücünün sınırlarını zorlamak için harika bir fırsat.
Duygusal derinliklerin üzerinde yoğunlaşıyorsun. İçsel huzurunu sağlamak için kendine zaman ayırmak önemli. Güven arayışın, ilişkilerinde daha fazla empati geliştirmene neden olabilir. Ailene olan sevgi ve bağlılık, bugün ön plana çıkacak; onların yanındayken huzur bulabilirsin. İş yerinde bazı tartışmalara tanık olabilirsin, sakin kalmayı dene ve kendi düşüncelerini ifade etmekten çekinme. Hayal gücün bu dönemde oldukça etkileyici; yaratıcılığını kullanarak ilginç projelere başlayabilirsin. Kendine karşı nazik ol ve iç sesini dinle.
Bugün kendini sahnede hissetmek, ışığı üzerinizde hissetmek için harika bir zaman. Yaratıcılığınız zirveye çıkmışken, hayal gücünüzü kullanarak ilham verici projelere imza atabilirsiniz. Sosyal ortamlar, dostluklar ve ilişkiler açısından keyifli sürprizlerle dolu. Dikkat çekmeyi seviyor olabilirsiniz; bu, başkalarıyla olumlu etkileşimler kurma şansınızı artırır. Ancak, biraz hassas ve gururuna düşkün olacağınız dönemde, başkalarının sözlerine aşırı duyarlı olmaktan kaçının. Kendi değerlerinizi ve sınırlarınızı belirleyerek, kontrolü elinizde tutmalısınız. Kalbinizden gelen sezgilere güvenin; bu, önemli kararlar almak için size rehberlik edecektir. Kendinizi yüksek enerjilerle dolmuş ve hayata karşı hevesle yaklaşırken bulabilirsiniz. Özellikle sanatsal faaliyetlere yönelmek, ruh halinizi olumlu yönde etkileyecek. Kendi potansiyelinizi keşfetmek ve parlamak için fırsatları değerlendirin, bu gün sadece sizin değil, çevrenizdeki kişilerin de keyif alacağı bir gün olacak.
Bu dönemde detaylara odaklanman son derece önemli. Etrafındaki dağınıklık ve karmaşadan rahatsızlık hissedebilirsin. Kendine bir düzen oluşturmak, düşüncelerini netleştirmek için harika bir fırsat. Ancak, mükemmeliyetçilik tuzağına düşmeden, yapman gerekenleri gerçekleştirmek için adım atmalısın. İletişim konularında dikkatli ol. Bazı sözlerin yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Duygusal ilişkilerde ise daha fazla empati göstererek, çevrendeki insanlarla olan bağlarını güçlendirebilirsin. Kendine zaman ayırmayı unutmamalı ve ruhsal sağlığına özen göstermelisin. Bu açıdan meditasyon veya doğada zaman geçirmek iyi gelebilir. Hayatındaki küçük mutlulukları fark etmeye çalış. Bugün, içsel huzuru bulmak için atacağın küçük adımlar büyük değişimlere yol açabilir. Enerjini yenile ve olumlu düşünmeye odaklan.
İlişkilerde denge arayışında olacaksın. Sosyal çevrendeki insanlarla uyumlu iletişim kurarak, var olan meseleleri tatlı dille çözmeye odaklanmalısın. Sanat ve estetik konularına olan ilgin artacak, belki yeni bir hobi edinebilir veya mevcut bir yeteneğini geliştirmek için adımlar atabilirsin. Kendini ifade etme biçiminde daha özgün ve yaratıcı olma isteği, yaptığın şeylere farklı bir boyut katabilir. Bugün karşına çıkan fırsatları değerlendirirken, içsel sezgilerine güvenmekte fayda var. Genel olarak, huzur ve mutluluk ararken, hayatın sana sunduğu güzellikleri de görmeyi unutma.
Bugün derin duyguların ve içsel düşüncelerin ön planda. Kendini keşfetmek için harika bir zaman. Çatışmaların içsel bir dönüşüm süreci olarak değerlendirilebilir. İlişkilerde dürüstlük ve açıklık rüzgarı esecek; bu, sizi daha güçlü kılacak. İş ve kariyer alanında alacağınız kararlar, geleceğinizi şekillendirebilir. Kendinize güvenin, sezgilerinizi dinleyin. Hedeflerinizi netleştirmek ve önceliklerinizi belirlemek için mükemmel bir dönemdesiniz. Duygusal derinliğiniz, çevrenizdekilerle bağlantı kurmanızda anahtar rol oynayacak. Yenilikçi fikirler ve yaratıcı projeler, sizi ileriye taşıyabilir. Unutmayın, eski kalıplardan kurtulmak için cesaret gerekecek. Bu, dönüşüm ve yeniden doğuş için mükemmel bir fırsat.
Bugün keşfetme arzusunun zirveye ulaştığı bir dönemdesin. İçinde bir macera ruhu taşıyorsun ve bu, yaşamına heyecan katacak fırsatlar doğurabilir. Yeni insanlarla tanışmak, farklı kültürleri deneyimlemek veya ilginç bir hobi edinmek için mükemmel bir gün. İletişim becerilerinle çevrendeki insanları etkileyebilirsin; fikirlerini açıkça ifade et ve tartışmalara katıl. Eğitimle ilgili konular veya seyahat planları gündeme gelebilir, bunlar üzerine düşünmekte fayda var. İleriye dönük hedeflerinle ilgili ilginç düşüncelere dalabilirsin. Bugün kendini özgür hissetmek, tıpkı bir kuş gibi gökyüzünde süzülmek isteyeceksin. Zihnindeki sınırları kaldırıp yeni ufuklara doğru açılmanın tam zamanı!
Bugün, kararlılığın ve disiplinin öne çıkacağı bir gün. Hedeflerine ulaşma konusunda ilginç fırsatlar karşına çıkabilir. Görüşmeler yaparken, mantığını ön planda tutmak faydalı olacak. İş alanında yapacağın planlamalar, uzun vadede önemli getiriler sağlayacak. Özellikle finansal konularda dikkatli olmanı öneririm; ani harcamalardan uzak durmak, bütçeni koruman adına kilit bir öneme sahip.Kişisel ilişkilerde ise daha fazla empati göstermek, sevdiklerinle arandaki bağı kuvvetlendirebilir. Duygularını ifade etme konusunda çekinmemek, karşılıklı anlayışı artırmanı sağlayacak. Sağlığına da özen göstermelisin; düzenli beslenmek ve hareket etmek, enerjini yükseltecek. Kendi içsel huzurunu bulmak için bugünü kendine ayırmayı unutma, bir yürüyüş yapmak veya meditasyon gibi aktiviteler, zihninde tazelenme yaratabilir.
Bugün, yenilikçi fikirlerin zirveye çıkacak, toplumla olan iletişimlerin güçlenecek. Sosyal çevrenden alacağın destekler sayesinde, daha önce ertelediğin projelere yeniden odaklanmak için ilham bulabilirsin. İçinde bir tutku var ve bunu dışa vurmanın tam zamanı. Kendini ifade etmek, özgürlüğüne düşkünlüğünle birleştiğinde, yaratıcı yönlerin açığa çıkacak.Hayatında bazı sürprizlerin kapıda olduğuna dikkat et. Beklenmedik kişilerle karşılaşabilir, yeni bağlantılar kurabilirsin. Aşk hayatında da heyecanlı bir döneme adım atabilirsin; içten gelen duygularını sıradanlıkla sınırlandırma. Kendini diğerlerinden ayıran özelliklerini kabul etmek, hem sana hem de sevdiklerine kendini ifade etme fırsatı tanıyacak.Kendi içsel dünyanı keşfetmek için bireysel zaman yaratmayı unutma. Meditasyon veya doğa yürüyüşleri, zihnini arındırmaya ve enerjini dengelemeye yardımcı olacak. Bugün, pozitif düşüncelerle harmanlanmış bir gün seni bekliyor; bu nedenle hayata umutla yaklaşmayı tercih et.
Suyun derinliklerinde kaybolmuş bir hayalperest gibi hissedebilirsin. Bugün, sezgilerin yoğun ve derin. Duygularınla bağ kurmaya çalışırken, ruhsal olarak yenilenme fırsatlarını yakalayacaksın. İletişim kurduğun insanlarla aranda güçlü bir bağ oluşabilir; bu, seni hem destekleyecek hem de yeni bakış açıları kazandıracak.Kendini ifade etmekte zorluk çekebilirsin; bu durumda, içsel hislerine güvendiğin sürece yolunu bulabilirsin. Yaratıcılığın sınırsız. Sanatsal faaliyetler ya da meditatif uygulamalar, ruhunun derinliklerine ulaşmana yardımcı olabilir. Aynı zamanda, geçmişle ilgili konular yeniden gündeme gelebilir. Unutma, geçmişten öğrendiğin dersler geleceğini şekillendirmene yardımcı olmalı.Bağlılık hissettiğin kişilerle olan ilişkilerinde, duygusal derinlikler keşfedebilirsin. Belki de bazı sırlar veya duygular, bu ilişkilerde daha fazla açık bir biçimde ortaya çıkacak. Hayatındaki doğa ile olan bağlantın, bugün derin bir huzur getirebilir. Kendine zaman ayırmak, ruhuna iyi gelecek. Hayallerine yön vermek için gerekli atılımları yapmaktan çekinme; evren senin yanında.
