| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerjin yüksek, içsel motivasyonun seni harekete geçirmek için hazır. Bugün, hedeflerine ulaşmak için atılımlar yapma isteği içerisindesin; risk almaktan korkma, çünkü doğru zamanlama senin yanında. İlişkilerde ise cesur adımlar atabilirsin, sevdiklerinle olan iletişimini güçlendirme fırsatını yakala. Sağlığına dikkat et, fazla enerjiyi dışa vururken dinlenmeyi ihmal etmemelisin. Her şeyin hızlı gelişmesi, biraz sabırsızlık yaratabilir; bu yüzden akışta kalmayı öğrenmelisin. İyi değerlendirilirse, bu dönem yaratıcılığını artırabilecek pek çok fırsat barındırıyor. Hızla ilerlerken, içsel sesine de dikkat et.
Güçlü ve kararlı enerjilerle dolu bir gün seni bekliyor. İhtiyaçlarını, isteklerini net bir şekilde belirlemek önemli. Maddi meseleler konusunda daha fazla dikkat ve özen göstermen gereken bir dönemdesin. Kendini güvende hissetmek için sabırlı olmalısın; acele kararlar almak yerine, her adımını düşünerek at. Sosyal ilişkilerde ise, arkadaşlarınla olan bağlarını güçlendirirken, içtenlikle paylaşımda bulunmanın faydasını göreceksin. Farklı bakış açıları, senin kişisel gelişimine katkı sağlayacak. Ayrıca, doğaya olan bağlılığını hissetmek, ruhunun beslenmesine yardımcı olacak; bu nedenle, açık havada zaman geçirmeyi ihmal etme. Unutma, içsel huzur ve dengeyi sağlaman, sana başarıyı getirecek.
Bugün iletişim becerilerin öne çıkıyor. Farklı insanlarla etkileşimde bulunmak, fikir alışverişleri yapmak, sosyal çevreni genişletmek için harika bir zaman. Zihnindeki düşünceleri açığa çıkarmaktan korkma; bu, başkalarının ilgisini çekmene yardımcı olacak. Ancak dikkatini dağıtan unsurlara kapılmamakta fayda var; geçmişteki sorunları düşünmek yerine, anın tadını çıkar. Kısa yolculuklar veya yeni keşifler de ufkunu açabilir, bu nedenle spontane tatil planları yapmaktan çekinme. Aşk hayatında ise iletişim, belirsizliği ortadan kaldırabilir. Duygularını açıkça ifade etmek, partnerinle arandaki bağı güçlendirecektir. Yaratıcılığını beslemek için hobi ve sanatla ilgilenmeyi unutma; bu süreç kendini daha iyi hissetmene katkıda bulunacak. Unutma ki, başkalarına ne kadar açık olursan, o kadar güç kazanacaksın.
Duygusal derinliklerin ön planda olduğu bir gün seni bekliyor. Ailevi ilişkilerine ve dostluk bağlarına odaklanma zamanı. Geçmişin izleri, senin için anlamlı hale gelebilir. İçsel dünyanda bazı değişimler yaşayabilirsin. Kalbini dinle ve sezgilerine güven; hislerin seni doğru yolda yönlendirecek. Rahat bir ortamda bulunmak, huzur bulmanı sağlarken, sevdiklerinle olan paylaşımların duygusal zenginliğini artıracak. Bugün, kendini ifade etme ve hislerini açma konusunda cesur olmalısın. Ayrıca, sağlığına dikkat etmelisin; mental ve fiziksel olarak kendine iyi bakmayı unutma. Sürpriz bir gelişme, seni yeni bir bakış açısına yönlendirebilir.
Cesaretin ve yaratıcılığın ön planda. Bugün, içinde bulunduğun durumlarda liderlik özelliklerin gözlemlenecek ve bu sayede çevrendekiler üzerinde etkili olacaksın. Kendine olan güvenin artacak; bu, potansiyelini açığa çıkarman için fırsatlar yaratabilir. Sosyal ortamlarda daha fazla yer alacağın bir gün. İkna kabiliyetin yüksek, fikirlerini başkalarına aktarırken kararlılık göstereceksin. Ancak, fazla kibirli olmaktan kaçınmalısın; bu, ilişkilerini zedeleyebilir. Kalbindeki tutkulara odaklan ve duygularını açıkça ifade et. Aşk hayatında ise göz alıcı anlar seni bekliyor; bu anları değerlendirip hissettiğin yoğunluğu paylaşmak, bağlarını güçlendirebilir. Dikkatini dağıtan şeylerden uzaklaşarak, önemli konulara yoğunlaşmak seni başarıya taşımakta büyük rol oynayacak. Kendi iç dünyana dönüp, kendini keşfetmek için bir kaç dakika ayırmayı unutma. Bu, seni daha aydınlık ve güçlü bir yolculuğa çıkartabilir.
Detaylara olan düşkünlüğün, iş ve günlük yaşamındaki dengeyi sağlamana yardımcı olacak. Çevrendeki insanlarla iletişimin daha sıcak ve uyumlu hale gelebilir. Yaratıcı çözümler bulma becerin sayesinde zorlu görevleri kolaylıkla aşabilirsin. Sağlık konularında kendine dikkat etmelisin; bedenine gereken özeni gösterme zamanı. Kendini yenilemek ve stres atmak için doğada vakit geçirmek, zihninin tazelenmesine katkı sağlayacaktır. İlişkilerde empati kurmak, karşındakileri daha iyi anlamanı sağlayacak. Güçlü sezgilerin, sana doğru yönelmen gereken yolları gösterecek. Rutinlerden kaçınmamak, güvenli bir alan yaratmana yardımcı olabilir. İçsel huzuru bulmak ve zihnindeki karmaşayı atmak için meditasyon ya da derin nefes egzersizleri faydalı olacaktır. Tavsiyelerini dinle ancak kendi iç sesine de güven. Harcamalarına dikkat et, bütçeni aşan ihtiyaçlardan kaçınmak, ilerleyen günlerde finansal istikrarını korumana yardımcı olacak.
İlişkilerde uyum ve denge arayışı belirginleşiyor. Bugün, sevdiklerinle olan iletişimini güçlendirmek için güzel fırsatlar doğabilir. Tartışmalardan uzak durarak, anlaşmazlıkların üstesinden gelmeyi başarırsan, ilişkilerinde olumlu bir hava estirebilirsin. Sosyal ortamlarda dikkatli ve nazik olman, kişisel imajını güçlendirecek. Sanatsal bir aktivite ya da estetikle ilgili bir proje üzerinde çalışmak, içsel huzurunu artıracaktır. Kendi istek ve ihtiyaçlarını ihmal etmeden, başkalarını da düşünerek hareket edersen, güzel dengeyi sağlayabilirsin. Unutma, huzurlu bir zihin, yaratıcılığını besler ve seni ileri taşır.
Duygusal derinliklerinle yüzleşme zamanı. İçsel yolculukların seni geçmişin sırlarıyla yüzleştirebilir. Bu süreç, ruhsal bir arınma ve öze dönüş fırsatı sunuyor. Gizli kalmış hislerin su yüzüne çıkabilir; bu durum, alacağın kararların etkisini derinleştirecek. İletişimde samimiyete yönelmen, yanlış anlamaları bertaraf etmenin anahtarı olacak. Sosyal çevrendeki dinamikler, bir takım değişimlere sahne olabilir; arkadaşlık ilişkilerin yenilenecek, belki yeni dostluklar kapılar aralayacak. İçsel gücünü hissetmek, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştırabilir. Duygusal ilişkilere dair sezgilerin kuvvetleniyor; karşındakinin niyetlerini daha net görebilirsin. Her şeyin ötesinde, kendini keşfetme, değişim ve dönüşüm süreçlerine açık ol. Kendine güven ve intihar etme zamanıdır, içsel bilgelik seninle.
Son zamanlarda içsel bir dönüşüm yaşıyorsun. Farklı bakış açıları edinmek, seni ruhsal olarak besleyebilir. Seyahat arzusu içinde olabilirsin; uzak yerler, yeni kültürler keşfetmek isteğin artıyor. Sosyal ilişkilerde daha cesur adımlar atman gereken bir dönemdesin. Yeni bir arkadaşlık ya da romantik bir ilişki kapını çalabilir. Maceracı ruhun, kalbini dinlemene ve risk almaya daha açık olmanı sağlıyor. Bilgiye açlığını gidermek için okumak, araştırmak ve yeni şeyler öğrenmek için harika bir zaman. Kendine güvenin artarken, hedeflerine ulaşmak için gereken motivasyonu bulacaksın. Hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için cesur ol ve içindeki tutkuyu özgür bırak.
Bugün kararlılığın ve disiplininin ön planda olacağı bir gün. Hedeflerine ulaşmak için gereken özveriyi gösterebilir, planlarını hayata geçirebilmek adına önemli adımlar atabilirsin. Yıldızların, sorumluluklarını yerine getirirken karşına çıkabilecek engelleri aşman için seni destekliyor. İş hayatında kendini göstermek ve projelerini öne çıkarmak açısından uygun bir zaman. Aynı zamanda, kişisel yaşamında dostlarınla ve ailenle olan ilişkilerine özen göstermek, bağlarınızı güçlendirecek. Kendini ifade etme konusunda dikkatli olman gereken bir dönemdesin; düşüncelerini aktarırken dikkatli ve net olmalısın. İçsel dengeyi sağlamaya çalışırken, kendi ihtiyaçlarına odaklanmayı unutma. Bu süreç, derinlemesine düşünmen ve geleceğini şekillendirmen adına faydalı olacak. Bugün, üzerinde durduğun her şeyin temellerini sağlam atmak için elverişli.
Sosyal çevrende yenilikçi fikirlerinle dikkat çekebilirsin. İnsanlara ilham vermek, özgün görüşlerinle bir şeyleri farklı bir perspektiften görmelerine yardımcı olmak söz konusu. Arkadaşlarınla ya da tanıdıklarınla olan iletişiminde, ilgilerini çekebilecek toplumsal konuları gündeme getirmek iyi bir fikir olabilir. Duygusal derinliklerle yüzleşmek, içsel sorgulamalar yaparak kendine yeni yollar açabilir, farkındalığını artırabilirsin. Bireysellik duygusu, bir süre kendini izole hissetmene yol açabilir ama bu, kişisel gelişimin açısından önemli bir adım. Yaratıcılığın ve özgürlüğün peşinden koşmanın, hayatına katacağı yenilikleri göz ardı etme. Beklenmedik olaylar, ilginç fırsatlarla karşına çıkabilir; esnek ol ve alıştıklarından kopmaktan korkma. Bugün, hayatın sürprizlerine açık olmaktan zarar gelmeyecek. Kalbindeki özgürlük tutkusu, yeni insanlarla tanışmana ve farklı bakış açıları edinmene olanak sağlayabilir.
Duygusal derinliklerinle yüzleşme zamanı geldi. Hislerin güçlü bir şekilde yüzeye çıkabilir ve içsel huzuru arayışın ön plana çıkabilir. Boğucu düşüncelerden uzaklaşarak yaratıcılığını serbest bırakman gereken bir dönemdesin. Sanat, müzik veya yazın gibi ilham aldığın aktivitelerle kendini ifade etmek, ruhsal dengenle yeniden barışmanı sağlayabilir. Duygusal ilişkilerinde anlayış ve empati ile yaklaşman, karmik bir dönüm noktası oluşturabilir. Bugün, geçmişten gelen yaralarına merhem olacak bir bağ kurabilirsin. İçsel sezgilerin güçlü ve doğru seçenekleri hayata geçirebilmek için sana rehberlik ediyor. Kendine karşı nazik olmayı unutma; ruhun, herhangi bir yaraya açık kalmaya oldukça yatkın. Farklı bakış açılarıyla düşünmek, kalbine gelen huzuru derinleştirecek.
