| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün, kararlılığın ve enerjin ile öne çıkıyorsun. Hedeflerine ulaşma konusunda son derece hırslı ve tutkulu hissediyorsun. Kendine güvenin artacak; bu da çevrendekilere ilham verecek. Yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman diliminde olabilirsin. Ancak, aceleci davranmaktan kaçınmalısın, her adımını dikkatlice düşünmek sana fayda sağlayacak. İletişim kurarken sözlerine özen göster, zira fikirlerin başkalarını etkileyebilir. Sosyal ilişkilerin güçleniyor; dostlarınla yapacağın keyifli buluşmalar ruhunu besleyecek. Aşk hayatında da cesur adımlar atabilirsin; kalbinin sesine kulak ver. Kendini ifade etme biçimini keşfetmen, beklenmedik fırsatlara kapı aralayabilir. Bugün, içsel tutkularını dışa vurma zamanı ve bunu yaparken kendini sınırlamayarak özgürleşmelisin.
Bugün kararlılığın ve sabrının ön planda olması gereken bir gün. Hayatındaki bazı belirsizlikler, seni huzursuz edebilir; ancak bu durumlar, karşına çıkacak fırsatları görmek için bir test niteliğinde. İlişkilerinde anlaşmazlıklar meydana gelebilir, duygularını net bir şekilde ifade etmek önem kazanıyor. Para konularında temkinli olmalı, harcamalarını kontrol altında tutmalısın. Yeni bir projeye başlamadan önce tüm detayları gözden geçirmen faydalı olacaktır. Başkalarının beklentilerine fazla kulak vermeden, kendi istek ve ihtiyaçlarına odaklanmalısın. Bugün, içsel bir denge ve huzur bulma arayışın daha da önemli hale gelecek. Kendine dönüp neye ihtiyacın olduğunu sorgulaman gereken bir zaman dilimindesin. Unutma, naif duyguların güçlenmesine ve kişisel gelişimini destekleyecek kararlar almana yardımcı olacak.
Bugün iletişim ve sosyal etkileşim konusunda oldukça hareketli bir gün geçireceksin. Düşüncelerini ve fikirlerini başkalarıyla paylaşma arzun artacak. Bu süreçte karşına çıkan yeni insanlarla tanışmak ve merak ettiklerin hakkında derinlemesine konuşmak keyif verebilir. Yakın çevrendeki bazı ilişkilerin yeniden değerlendirilebilir, eski bir arkadaşla beklenmedik bir karşılaşma yaşanabilir. Bu tür anlar, geçmişteki pek çok meseleyi aydınlatma fırsatı sunar.Kendini ifade etme yeteneğin ve zeka dolu analizlerin, çevrendeki insanları etkileyebilir. Yaratıcı düşünme becerilerin sayesinde, iş veya kişisel projelerde yenilikçi çözümler bulabilirsin. Ancak, alacağın bazı geri bildirimlere dikkat etmen gerekebilir; eleştirileri yapıcı bir şekilde değerlendirmen önemli. Gelecek günlerde karşına çıkabilecek fırsatlar için bugün attığın adımlar oldukça etkileyici sonuçlar doğurabilir. Kendini açma ve paylaşımda bulunma cesaretini göster, bu dostlukları güçlendirecek ve yeni kapılar aralayacaktır.
Duygusal derinliklerinize dalmak için harika bir gün. İçsel dünyanızda gezinirken, sezgilerinizi dinleyerek bazı önemli keşifler yapabilirsiniz. Ailenizle veya yakın arkadaşlarınızla geçirilen zaman, ruhunuzu besleyecek ve güvenli bir alan yaratmanıza yardımcı olacak. Anlayış arayışınız, ilişkilerinizde daha da derinleşmenize yol açabilir. Duygusal bağlarla ilgili konularda kendinizi açmak, karşı tarafla daha güçlü bir iletişim kurmanızı sağlayacak. Kreasyon ve yaratıcılığın hakim olduğu bir atmosferdesiniz, bu yüzden sanatsal projelere yönelmek için ilham bulabilirsiniz. İçsel huzurunuzu sağlamak için meditasyon veya doğada zaman geçirme gibi ruhsal aktiviteler faydalı olacaktır. Kendinize karşı nazik olun, ihtiyaçlarınıza dikkat edin ve hayatın tadını çıkarın.
Bugün kendinizi sahnenin ortasında gibi hissedebilir, ilgi merkezine odaklanmış hissedebilirsiniz. Enerjiniz yüksek, yaratıcılığınız ve karizmanız etrafınızdaki insanları etkileyebilir. Sosyal ilişkilerinizde güçlü bağlar kurma fırsatı bulacaksınız; çevrenizdeki kişilerle derin ve anlamlı iletişimler kurmaya yönelik bir istek duyabilirsiniz. İş veya projelerle ilgili yenilikçi fikirler geliştirmek için doğru bir zaman. Ancak, abartılı bir özgüven ya da kibirden kaçınmalısınız; alçakgönüllülük ile zarafet bir araya geldiğinde daha kalıcı etkiler yaratabilirsiniz.Ailevi veya yakın ilişkilerde sürpriz gelişmeler gündeme gelebilir. Duygusal paylaşımlarınız, ilişkilerinize derinlik katabilir. Kendinizi ifade ederken içten olmanız, başkalarını etkileme yeteneğinizi pekiştirecektir. Kendinize olan güveniniz günün ilerleyen saatlerinde artarken, hedeflerinize ulaşmak için gereken cesareti gösterebilirsiniz. Unutulmamalı ki; tüm bu enerjiyi olumlu bir şekilde yönlendirmek, başarıyı getirecek anahtar olacaktır. Doğru anı beklemekten çekinmeyin ve karşınıza çıkan fırsatları değerlendirin.
Detaylara olan düşkünlüğün seni bu gün güçlü bir analiz yapmaya yönlendirebilir. Belki de iş veya günlük sorumluluklar içerisinde bazı karmaşık durumları çözmek için yaratıcı yollar bulabilirsin. İçsel huzurunu sağlamak adına küçük ama etkili değişiklikler yapmak isteyebilirsin. Kendini ifade ederken dikkatli ol, bu gün başkalarının düşüncelerine daha kolay kapılabilirsin. Sağlığına özen göster, günlük rutininde basit hareketler ya da doğa yürüyüşleri sana iyi gelebilir. İlişkilerde ise karşındakini anlamak için empati yapman gereken anlar olabilir. Zihnindeki sorgulamalar seni derin düşüncelere yönlendirebilir ama kaygılarından uzak durman gerek. Kendine karşı daha nazik olmalı ve mükemmelleştirme çabalarını yavaşlatmalısın.
Harmoni arayışında olduğun bir gün. İlişkilerin üzerinde yoğunlaşabilir, sevdiğin insanlarla duygusal bağlarını derinleştirme fırsatları yakalayabilirsin. Sosyal ortamlarda insanlarla olan etkileşimlerin seni besleyecek ve ruhuna dinginlik katacak. Sanatsal ve estetik konulara yönelmek, yaratıcılığını ortaya çıkarmanı sağlayabilir. Duygusal dengenin ön planda olduğu bu dönemde, içsel huzurunu sağlamak için meditatif aktivitelere yönelmek faydalı olacaktır. Ayrıca, hayatında dengeyi sağlamak için önemli kararlar alabilir, bazı ilişkilerini gözden geçirebilirsin. Kendini ifade etme yeteneğin yükselirken, düşüncelerini paylaşmaktan çekinme. Bugün, kendin ve çevren arasındaki dengeyi sağlama adına atacağın adımlar, ilerleyen günlerde önemli sonuçlar verebilir.
Duygusal yoğunluğun artacağı bir dönemdesin. İçsel derinliklere dalış yapma ve kendini keşfetme fırsatını değerlendirebilirsin. Gizli kalmış hislerin gün yüzüne çıkabilir, bu da ilişkilerini sorgulamana yol açabilir. Yaşamın karmaşasında kendini bulmak adına içsel huzuru sağlamaya yönelik adımlar atabilirsin. İletişimlerinde dikkatli ol, zira bazı söylenenler, düşündüğünden daha fazla derin anlam taşıyabilir. Kararlılık ve cesaret göstereceğin bir gün; bu, hedeflerine ulaşmanda büyük bir motivasyon kaynağı olacak. Kendi sınırlarını zorlayarak, çevrendeki insanlara ilham verebilirsin. Duygusal bağların güçlenebilir, sevdiklerinle daha derin sohbetler yapma fırsatı yakalayabilirsin. Kendine zaman ayırmayı unutma, ruhsal dengeyi sağlamak için solitude anları yaratmak faydalı olacaktır.
Macera arayışındasın; bu, ruh halini besleyen bir enerji yayıyor. Haftanın getirdiği yeniliklere açık ol, karşına çıkacak fırsatlar beklediğinden daha ilginç olabilir. Sözsüz iletişimlerin güçleniyor, bir bakışla bile derin hislerini paylaşabileceğin insanlarla bir araya gelme ihtimalin yüksek. Hedeflerine ulaşmak için duyduğun motivasyon, seni etkileyici projeler üretmeye yönlendirecek. Kendine güven; sezgilerin çok güçlü. Doğa ile iç içe olabileceğin anlar, ruhunu besleyecek ve iç huzurunu artıracak. Esneklik göster; bazı planlarının beklemediğin şekilde biçimlenmesi mümkün. Duygusal derinlikte daha ziyade yüzeyde gezindiğin biri olabilirsin, bu yüzden hislerine iniş yapmayı denemelisin. İlişkilerde açık olmak ve samimi bir iletişim kurmak, aranızdaki bağı güçlendirecek.
Dikkatini toplamak için harika bir gün. Hedeflerine ulaşmak için gereken disiplini ve kararlılığı hissedeceksin. İş ve kariyer konularında cesur adımlar atabilirsin. Gelen yenilikler, seni daha ileri taşıyacak fırsatlar sunabilir. Sosyal ilişkilerin ön planda, bazı insanlarla derin bağlar kurma şansın var. Ancak, çevrendeki insanlarla iletişim kurarken dikkatli olmalısın; sözlerin yanlış anlaşılabilir. Özel yaşamında ise, samimi ve içten paylaşımlar gününü güzelleştirecek. Zihnini dinlendirmek için biraz zaman ayırmayı unutma. Kendine olan güvenin artacak ve bu da çevrendekilere pozitif bir etki yaratacak. İş-özel hayat dengeni koruma konusunda dikkatli olman gereken bir zaman. Geçmişten gelen bazı hatıralar seni düşündürebilir; bu anılar sana yeni bir perspektif kazandırabilir. Hayatının her alanında sağlam adımlar atmak için, önce kendine inanmalısın.
Bugün özgürlüğüne olan düşkünlüğün daha da ön planda. Kendi alanlarını yaratmak ve kendini ifade etmek için yeni yollar arayabilirsin. Sosyal etkileşimlerde ilginç bağlantılar kurmak, yaratıcı fikirlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Düşüncelerini dile getirirken cesur olman, çevrendekileri etkilemekte başarılı olmana yardımcı olacak. Aynı zamanda, beklenmedik durumlarla karşılaşabilir, esnekliğinle bu durumları avantaja çevirebilirsin. Kendinle ve çevrenle olan iletişiminde dürüst ve samimi olmanın getireceği olumlu enerjiyi hissetmende fayda var. İçsel bir keşif yapmak, seni daha da derin bir anlayışa taşıyabilir. Unutma, yeniliklere açık olmak, ilerlemeni sağlayacak.
Bugün, sezgilerin yüksek bir düzeye ulaşacak, derin duygusal bağlantılar kurma arayışında olacaksın. İç huzurunu sağlamak için kendine zaman ayırmalısın. İlişkilerde sabırlı olman gereken bir dönemdesin. İletişimde, özellikle sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirecek sözler kullanmalısın. Maddi konularda beklenmedik gelişmeler yaşayabilirsin; harcamalarına dikkat et. Yaratıcılığın ön planda olacak, bu nedenle sanatsal bir faaliyet ya da yeni bir hobiye yönelmek seni canlandırabilir. Hayallerine odaklan ve onları gerçeğe dönüştürmek için gereken adımları atmaktan çekinme. Duygusal derinliklerde kaybolmamak için kararlılığını korumalısın. Kendini iyi ifade etmenin yollarını bul; bu, içsel sıkıntılarını hafifletmekte sana yardımcı olacaktır. Keskin, ama yapıcı bir analiz yeteneğiyle, ailene ve arkadaşlarına destek olma konusunda etkili olabilirsin.
