| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjinin en yüksek olduğu zaman dilimlerinden birindesin. İçindeki ateş, kendini ifade etme isteğinle birleşiyor. Fikirlerini cesurca paylaşman gereken anlar doğabilir. Cesaretin, başkalarının gözünde seni öne çıkaracak. İleriye dönük planların konusunda çevrendekilerin görüşlerini dinlemekte fayda var. Karşıt görüşler, düşüncelerini daha da derinleştirmene yardımcı olabilir.Aşk hayatında ise tutku dolu anlar yaşanabilir. Sevgilinle ya da ilgini çeken biriyle yapacağın samimi bir konuşma, ilişkinizin dinamiklerini değiştirebilir. Tek başına olanlar için de ilginç karşılaşmalar söz konusu. Neşeli ve cömert tavrın, etrafındakileri cezbedecek.Çalışma alanında ise yeni projelere yönelmek için cesaret bulabilirsin. Bugün yeni başlangıçlar yapma isteği ortaya çıkabilir; yeni bir şey denemek için mükemmel bir zaman. Fırsatları değerlendirmek için aklını açık tutman önemli olacak. Kendine güvenmen, başkalarının da sana güven duymasını sağlayacaktır. Sağlık açısından, fiziksel aktiviteler ile enerjini artırabilirsin. Spor yapmak, hem bedenine hem de ruhuna iyi gelecek. Bu dönemde kendine zaman ayırmayı unutma; içsel huzurunu bulmak, seni çok daha güçlü kılacak.
İçsel huzur arayışın, günlük hayatının karmaşası içerisinde daha da belirginleşebilir. Gün boyunca parlak fikirler ve yaratıcı yaklaşımlar sana yol gösterecek. Sakin kalmayı başardığın anda, sezgilerin oldukça güçlü hale gelecek. Karar verme aşamasında sabırlı olman, gelecekteki başarıların için kritik öneme sahip. İlişkilerde sağlam temeller oluşturmak isteyebilirsin; bunu yaparken, başkalarının duygularını ve ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmak da önemli. Maddi konularda dikkatli olman, ani harcamalardan kaçınmanı sağlayacak. Kendine zaman ayırmak, ruh halini dengelemek açısından faydalı olacak. Eğlenceli ve keyifli anlar yaşamak için fırsatları değerlendirmeyi unutma, içsel mutluluğunu artıracak küçük detaylar seni bekliyor.
Bugün zihinsel enerjinin zirveye ulaşacağı, iletişimde parlama yaşayacağın bir dönemdesin. Fikirlerinle etrafındakileri etkileyebilir, ilgi çekici sohbetler yapabilirsin. Yeni bilgiler öğrenmek için harika bir zaman. Sosyal ortamda kendini ifade etme isteği artacak; bu, yeni bağlantılar ve arkadaşlıklar kurma fırsatları doğurabilir. Koşullar seni maceralara, keşiflere yönlendirebilir. Ancak dikkatin dağılabilir; düşüncelerini toparlamak için biraz kendine zaman ayırmayı unutma. Duygusal ilişkilerde daha açık ve özgür hissetmen mümkün, sevdiklerinle güzel vakit geçirebilirsin. Yaratıcılığın yüksek, sanatsal uğraşlar için harika bir gün.
Duygusal dalgalanmaların yoğun olduğu bir gün seni bekliyor. İçsel hislerin ön planda olacaktır. Özellikle sevdiklerinle olan ilişkine odaklanman, onları anlamak ve desteklemek adına önemli. Kendini ifade ederken dikkatli olmalısın; söylediklerin yanlış anlaşılmalara yol açabilir. İçinde bulunduğun ortamda huzur arayışın artabilir, bu nedenle yalnız kalmayı isteyebilirsin. Kendini dinlemek için sakin ve huzurlu bir zaman yaratmalısın. Ayrıca, geçmişe dönük düşünceler ve anılar zihninde belirginleşebilir; bu da seni duygusal olarak etkileyebilir. Kendine karşı nazik ol, bu süreçte kendini yeniden keşfetme fırsatını değerlendir. Ruhsal olarak yenilenme ihtiyacı hissedebilirsin; meditasyon veya doğaya çıkmak, içsel dengenin sağlanmasına yardımcı olabilir.
Bugün, kendine olan güvenin ve karizman parlayacak. Çevrendeki insanlar üzerindeki etkini hissetmeye başlayacaksın; sahip olduğun yetenekleri ve fikirleri paylaşma fırsatları çıkabilir. Yaratıcı yönlerin ön plana çıkacak, bu da sana yeni projelere yönelme cesareti verebilir. Sosyal aktivitelerde dikkatleri üstüne çekmek isteyebilirsin; bu süreçte liderlik özelliklerinle başkalarına ilham verme şansın var. Öte yandan, ilişkilerinde özel bir an yaşayabilir, duygusal bağlarını derinleştirmek isteyebilirsin. İçsel dünyanı dinlemek ve kendine alan tanımak da önem kazanacak; bu sayede ruhsal açıdan denge kazanabilirsin. Tüm bu gelişmelere açık ol, çünkü gün seni olumlu sürprizlerle buluşturabilir.
Bugün, ayrıntılara verdiğin önem ön planda olacak. Kendini bir proje veya günlük rutin içinde kaybolmuş hissedebilirsin, ancak bu durum seni daha üretken hale getirecek. Analitik düşünme yeteneğinle sorunlara çözüm bulmakta zorlanmayacak, başkalarına da ilham vereceksin. Kendi sağlığına dikkat etmen gereken bir dönemdesin, fiziksel aktiviteleri ihmal etmemek önemli. Ayrıca, duygusal zekanı kullanarak sevdiklerinle olan ilişkilerini güçlendirebilir, derinlemesine konuşmalar yapabilirsin. Mükemmeliyetçi doğan, bazen seni zorlayabilir; bu yüzden kendine esneklik tanımayı unutma. Ruh halinin dengesizleştiği anlarda, doğayla temasa geçmek sana iyi gelecek. Gün sonunda, başardıkların sayesinde huzur bulacak ve yarın için motive olacaksın.
Bugün, içsel denge arayışın başrolde. Sosyal ilişkilerinde kendini ifade etme konusunda daha cesur olabilir, düşüncelerini açıkça iletebilirsin. Karşıt görüşler arasında kalmaktan kaçınmak adına samimiyetle yaklaşmalı, empati kurmakta zorlanmamalısın. Bir iş birliği ya da ortaklık girişimi için uygun bir zaman. Yaratıcılığın artmış, sanatsal projelerin için ilham verici bir gün olabilir. Karşılaştığın zorluklar, senin için büyüme fırsatları sunuyor. Sağlık ve bedenine dikkat etmen gereken dönemdesin; ruh sağlığını güçlendirmek için küçük molalar verebilirsin. Unutma, güzellik ve uyum senin kozan. İçsel huzurun dışa yansıması, çevrendekilere de olumlu bir etki getirecek.
Bugün derin duygular ve sezgisel düşünceler ön planda. İçsel dünyana dalmak, geçmişle yüzleşmek ve duygusal bağlarını yeniden değerlendirmek için harika bir zaman. Gizli kalmış hislerin ortaya çıkabilir, bu süreçte kendini daha iyi tanıma fırsatı bulabilirsin. İlişkilerde açık olmak, hislerini ifade etmek iletişimini güçlendirecektir. Duygusal yoğunlaşma, aşk hayatında da farklı bir boyut arayışına sokabilir. Fakat her şeyin sınırlarını bilmek, seni olumsuz durumlardan koruyacaktır. Ayrıca, yaratıcı projelere yönelmek, ilham dolu bir gün geçirmeni sağlayabilir. Kendine güven ve içindeki tutkuyu ateşle besle; hayallerinin peşinden gitmek için atılacak adımlar seni daha ileriye taşıyacaktır. Unutma, dönüşüm sürecin senin güçlenmene el verecek.
Bugün heyecan verici maceralara yelken açabilirsin. Yeni bilgiler öğrenme arzun ve keşif ruhun, sosyal çevrende dikkatleri üzerine çekmene neden olacak. Yaratıcılığın zirveye çıkarken, sanatsal projelere yönelmek için mükemmel bir fırsat. İlişkilerde samimiyet arayışın artabilir; derin ve anlamlı konuşmalar, kalbine dokunacak anlar yaratma potansiyeline sahip. Fiziksel aktivitelere yönelmek, enerjini dengelemek açısından faydalı olacak. Feminine ve maskuline enerjiler arasında bir denge bulmak için kişisel alanına ve başkalarının ihtiyaçlarına dikkat etmen gerekebilir. Büyük fikirlerden kaçınmak yerine, onları gerçekleştirme yolunda küçük ama etkili adımlar atmak, günün getirdiği olanakları en iyi şekilde değerlendirmeni sağlayacak. Kendini ifade etmekte özgür ol; içindeki tutku, başkalarına ilham verebilir. Hayatın sunduğu sürprizlere açık kal, çünkü mutluluğun kapılarını aralayacak fırsatlar seni bekliyor.
Bugün, hedeflerine odaklanma ve kararlılıkla ilerleme zamanı. İçsel bir güç ve disiplin hissi, seni zorlu görevlerle başa çıkmaya yönlendirecek. İş hayatında ya da kişisel projelerinde yaptıkların, uzun vadede meyve verecek. Başarı ve tanınma elde etme arzun giderek artıyor, bu da seni motive ediyor.Duygusal alanda, sevdiklerinle olan iletişimin önemini anlaman an meselesi. Onlarla olan bağını güçlendirmek için samimi bir paylaşımda bulunabilirsin. Aileyle ilgili konular gün yüzüne çıkabilir, bu durumun üstesinden gelmek için sabırlı ve anlayışlı olmalısın. Kendi içsel dengeni korumak için biraz zamana ihtiyacın olacak.Sağlık konularıyla ilgili küçük değişiklikler yapmak, fiziksel ve zihinsel sağlığına olumlu katkılar sağlayacak. Spor ya da meditasyon gibi aktiviteler sana iyi gelebilir. İş veya sosyal hayatındaki iniş çıkışları daha sakin ve kararlı bir şekilde karşılamak, sana yeni fırsatlar sunacak. Unutma, zaman her şeyin ilacı ve senin sabrın bu süreçte en büyük dostun.
Hayal gücünün ve yaratıcılığının zirveye çıkacağı bir gün. Beklenmedik ilham kaynakları seni sarabilir, bu durum yeni projelere yönelmeni sağlayacak. Sosyal çevrendeki dinamikler, daha önce fark etmediğin bazı kapıları açabilir. Yeniliklere karşı duyduğun tutku, mevcut kalıpları kırmana yardımcı olacak. Kendi iç dünyanda yapacağın yolculuk, hayatındaki bazı tutum ve alışkanlıklara yeni bir bakış açısı kazandırabilir. İletişime verdiğin önem, dostluk ilişkilerini güçlendirip derinleştirebilir. Eski bağlantıların canlanabilir; tarih ve anılara dair nostaljik hisler içinde bulabilirsin kendini. Kendini ifade etme biçiminde özgürlük arayışın, yeni bakış açıları edinmene ve ilginç insanlarla tanışmana vesile olabilir. Anlık kararlar almaktan kaçınmakta fayda var; aceleci adımlar, daha sonra pişmanlık yaratabilir. Kendi iç sesine kulak ver ve ruhunu dinlendir, bu süreçte özgünlüğün seni her zamankinden daha fazla yansıtacak.
Duygusal derinliklerin daha da belirginleşeceği bir gün. İçsel dünyanda yaşadığın dalgalanmalar seni daha yaratıcı ve sezgisel yapabilir. Sanat veya yazı gibi ifade biçimlerine yönelmek, içindeki duygularla yüzleşmene yardımcı olabilir. Çevrendeki insanlarla empati içinde olmanın derinliği, ilişkilerini yeni bir boyuta taşıyabilir. Bugün, karmanın gücünü hissedeceğin anlar yaşanabilir; verdiğin sevgi ve destek, ileride sana geri dönebilir. Sosyal hayatında kendini daha fazla ifade etme isteği duyabilirsin; arkadaşlarınla geçireceğin zamanın olumlu etkileri, ruh halini yükseltecektir. Ancak duygusal olarak fazla açılma ihtiyacı hissetme konusunda dikkatli olmalısın; sınırlarını korumak, içsel dengen için önemli. İçine kapanmak yerine sezgilerine güvenerek hareket etmek, seni doğru yola yönlendirecektir. Noatik düşünceler ve rüyalar günün gizli mesajlarını sunabilir, bu nedenle bu inspirational anları not almayı unutma. Unutma ki, duygusal çalkantıların seni güçlendirecek ve yeni ufuklar açacaktır.
