| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerji dolu bir başlangıç yapacaksın. İçindeki tutku ve motivasyon, seni yeni projelere yönlendirebilir. Sadece kendi isteklerine odaklanmakla kalma, çevrendekilerin ihtiyaçlarını da göz önünde bulundur. Yeni bir aktiviteye katılmak veya sosyal bir etkinliğe gitmek, ruh halini yükseltecek ve bağlantılarını güçlendirecek. Duygusal açıdan içsel bir yolculuğa çıkabilirsin; bu, kendini daha iyi tanımanı sağlayacak. Anlık kararlar alırken özenli ol, aceleci tavırlardan kaçınmalısın. İş veya ilişkilerde daha önce karşılaştığın zorlukların üzerine gidip, cesurca adımlar atabilirsin. Başarı ve tatmin için gereken azim seninle. Her yenilik, biraz cesaret gerektiriyor; bu cesareti bulacak güce sahipsin. Kendi sınırlarını aşmayı deneyimle.
Bugün içinde bulunduğunuz ortamda huzurunuzu koruma arzusu ön planda. İlişkilerde uyum arayışında olacaksınız. İnsanlarla olan etkileşimlerinizde, samimi ve içten bir yaklaşım sergileyerek kalpten kalbe bir bağ kurmanız mümkün. Karşılıklı anlayış ve destek arayışında olduğunuzdan, sevdiklerinizle geçireceğiniz zaman enerjinizi artıracak. Maddi konularda dikkatli olmanız, bütçenizi dengeleme fırsatı verecek. Harcamalarınızı gözden geçirerek gereksiz masraflardan kaçınmalısınız. Bu süreç, finansal güvenliğinizi sağlamanız açısından önem taşımakta. Kendinizi sanatsal faaliyetlerle ifade etmek için harika bir zaman dilimi. Yaratıcılığınızı konuşturabileceğiniz projelerde yer almak, ruhsal anlamda sizi besleyecek. Dolayısıyla, sanat ve estetik unsurları hayatınıza dahil etmekten çekinmeyin. Duygusal yönden kendinizi biraz kapalı hissedebilirsiniz. İçsel dünyanıza yolculuk yapmak, duygularınızı anlamanız için faydalı olacak. Meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi etkinlikler, zihninizi arındırmanıza yardımcı olabilir. Kendinize bu tür zamanlar ayırmak, tazelenmiş bir duygu durumuyla gününüzü geçirmenizin anahtarı.
Zihnindeki karmaşalar yavaş yavaş huzura ulaşmaya başlarken, karşına çıkan fırsatları değerlendirmek için hazır olmalısın. İletişim her zamankinden daha güçlü bir şekilde akıyor; bu dönemde kendini ifade etme becerin, çevrendekilere ilham verecek. Sosyal ortamlarda aktif rol almalı, fikirlerini cesurca paylaşmalısın. Sürpriz ani gelişmelere hazırlıklı kal; hayatına yeni bir renk katabilir. İçsel huzurun ve çevrendekilerle olan bağların güçleniyor; dikkatlice dinle ve kalp sesine kulak ver. Bu yoğun enerji, sana keşfetme ve öğrenme arzusunu besleyecek, yeni öğrenmelere açık ol. Unutma, dengeyi sağlamak ve içsel huzurunu korumak bu süreçte kritik olacak. Kendine zaman tanı ve yeni deneyimlere açık kal.
Duygusal derinliklerin ön planda olduğu bir gün. Aile bağları ve ev hayatına yönelik yoğun bir ilgi hissedebilirsin. Sevdiklerinle geçireceğin zaman, içsel huzurun için büyük önem taşıyor. Duygusal paylaşımlarında samimiyet arayışında olacaksın. Kendini koruma içgüdün güçlü, bu yüzden başkalarına karşı daha hassas olabilirsin. Yaratıcı projelere yönelmek için harika bir fırsat, hayal gücünü serbest bırak. Ancak, dikkatini toplamakta zorlanabileceğin bir durumla karşılaşabilirsin; bunun için sakin kalmakta fayda var. İçsel dünyanı keşfetmek, yeni anlayışlar kazandırabilir. Sevgi ve bağlılık arayışında, içten yaklaşımının karşılık bulması mümkün. Kendine dön ve hislerini anlamaya çalış, bu süreçte sabırlı olmalısın. Kendini keşfetmek ve büyümek için önemli fırsatlar çıkabilir karşına.
Bugün özgüvenin zirveye ulaşacak, etrafındakilere cesaret aşılayacaksın. Sosyal ortamlarda parlayacaksın, gözler senin üzerinde olacak. İletişimdeki yeteneklerin, projelerini destekleyen bir kitle oluşturmanda yardımcı olacak. Yaratıcılığını kullanmak için harika bir zaman; sanatsal yönlerini keşfetmek ve ifade etmek için fırsatlar yakalayabilirsin. Ancak, aşırı iddialı olmak yerine alçakgönüllü kalmaya dikkat et, bu sayede insanların daha da ilgisini çekebilirsin. Aşk hayatında, tutkuların enerjik bir şekilde ortaya çıkabilir, duygularını cesurca ifade etme isteğin artacak. Kendine ve çevrene olumlu bir atmosfer yaratmalısın. Fakat unutma ki, içsel dengeni korumak, bu enerjiyi yapıcı bir şekilde kullanmanda önem taşıyor.
Bugün, detaylara olan dikkatin ve analitik zihnin ön planda. Karşılaştığın sorunlara pratik çözümler bulmakta son derece başarılısın. Ancak içsel huzurunu sağlamak adına biraz zaman ayırmalısın. İkili ilişkilerde bir çatışma yaşanabilir; bu durumda empati kurmak önemli. Sağlık konularına yönelik göstermiş olduğun özen artıyor, ama aşırıya kaçmamalısın. Peygamber sabrını gösterdiğin anlar, en güzel yaratıcılığını ortaya çıkarabilir. Gelecek planlarına yönelik adımlar atmak için doğru zaman. Gereksiz kaygılardan uzak durmak, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştıracak. Unutma, kendine güvenmek en güçlü silahın.
Dengenin ve uyumun arayışında olduğun bir dönemdesin. Sosyal ilişkilerinde harika fırsatlar seni bekliyor. Karşılaştığın insanlar, hayatına renk katma potansiyeline sahip. İçsel çatışmalarını çözmek için kendine zaman ayırmalısın. Duygusal derinlikte başkalarıyla bağlantı kurmak için cesur ol. Eğer bir ortaklık içerisindeysen, karşılıklı anlayış ve destekle güçlüyü yakalayacaksınız. Yaratıcılığını harekete geçirip sanatsal projelere yönelmek, seni ruhsal olarak besleyecek. Bugün aldığın kararların uzun vadede etkili olabileceğini unutma, iç sesine güvenerek ilerlemelisin. Her şeyin bir uyum içinde geliştiğini görecek, pozitif enerjinle çevrendekilere ilham vereceksin.
Gizli duyguların su yüzüne çıkması muhtemel. İçsel bir derinlikte yüzleşmeler yaşayabilirsin. Bu durum, ilişkilerinde samimiyeti artırabilir ama aynı zamanda bazı rahatsız edici gerilimler de ortaya çıkabilir. Kendi sınırlarını belirlemek ve başkalarının beklentilerini yönetmek önemli olacak.Finansal konularda fırsatlar kapında. Dikkatini doğru yönlendirdiğinde, beklenmedik kazançlar elde edebilirsin. Ancak risk almaktan kaçınma gerekliliği de var. Bilinçli ve planlı hareket ettiğinde, daha iyi bir sonuç elde edebilirsin.Kendine dönüp bakma zamanı. Geçmişteki olayları yeniden değerlendirmen, yeni hibeler ve cesaret verici adımlar atman için bir itici güç oluşturacak. Gölgenin peşindeyken, ışığını kaybetmeme çabasını da unutmamalısın. Başkalarının etkisinden uzak durup kendi içsel yolculuğunu yapmaya yönelik kararlar almak, ruhsal olarak sana taze bir nefes kazandıracak.
Bugün, geniş ufuklara açılma arzusuyla dolup taşacaksın. Yeniliklere ve farklı deneyimlere olan ilgin, seni heyecan verici fırsatlarla karşılaştırabilir. İnsanlarla kurduğun iletişimde samimiyet ve içtenlik ön plana çıkacak, bu da seni daha çekici kılacak. Eğitim veya seyahatle ilgili konularda yeni bir kapının aralanması mümkün. Esnek ve uyumlu tavrın sayesinde karşılaştığın zorlukların üstesinden gelmekte zorlanmayacaksın. İçsel olarak kendini ifade etme ihtiyacın artıyor; yazılı ya da sözlü bir yaratıcılık projesine girişmek için harika bir zaman. Duygusal anlamda ise özgürlük hissi seni saracak, geçmişe dair kısıtlayıcı düşüncelerden arınmak için iyi bir gün. Destekleyici arkadaşlar ve anlam dolu sohbetler seni bir adım öteye taşıyabilir. Bu dönem, içsel keşiflerini ve kişisel hedeflerini netleştirmek için eşi benzeri olmayan bir fırsat sunuyor. Pozitif enerjin çevrendeki insanları da olumlu etkileyecek, sosyal ilişkilerde güç kazanacaksın. Açık fikirli ol, ilham kaynaklarını iyi değerlendirmeye çalış ve bu fırsatları yakala!
Bugün kararlılığın ve disiplinin öne çıkıyor, iş hayatında dikkat çeken başarılar elde etme fırsatların var. Planlarını iyi yönetmek, seni hedeflerine yaklaştıracak. İş arkadaşlarınla olan ilişkilerine dikkat et; iletişimde açıklık ve cömertlik, sinerjiyi artıracak. Kendi içsel motivasyonunu beslemek için, biraz kendine zaman ayırmanın önemini unutma. Duygusal açıdan, bazı engelleri aşmak için cesaret bulabilirsin. Aile ile ilgili konulara çözüm bulma arzusu, günü daha anlamlı kılacak. Sağlığına önem vermek, hem fiziksel hem de zihinsel dengeni korumana yardımcı olacak. Akşam saatlerinde sevdiklerinle keyifli anlar paylaşmak, stressiz bir zihin açlığına şifa gibi gelecek. Her şeyin bir zamanlaması olduğunu unutma; sabır ve azim seni daha büyük başarılara götürebilir.
Sosyal çevrende kendini ifade etmek için harika bir gün içindesin. Farklı fikirlerin ve yaratıcı görüşlerin etrafındaki insanlarla paylaşılabilecek en iyi şekli bulacak. İnsanların ilgisi seni motive edecek ve yeni bağlantılar kurmana yardımcı olacak. Kendine güvenin artarken, yenilikçi düşünme yeteneğinle öne çıkma fırsatına sahipsin. Ancak, bazı ilişkilerde yaşanabilecek iletişim sorunlarına dikkat etmen önemli. Empati kurmak ve anlaşılır olmak, başkalarıyla olan etkileşimlerinde olumlu sonuçlar getirecektir. Kendine ayırdığın zamanı unutma, zihin sağlığına odaklanmak, yaratıcılığını besleyecek. Günü spontane kararlarla renklendirmek seni daha da özgür hissettirebilir.
Hayallerin peşinde koşmak, içsel dünyanıza yolculuk yapmak için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığınız zirveye ulaşabilir; sanatsal projelere yönelmek veya yeni hobiler denemek için harika bir dönemdesiniz. Hislerinizi dinleyerek, sezgilerinizi yönlendirin. İlişkilerde bağları kuvvetlendirebilir, derin ve anlamlı sohbetler yapabilirsiniz. Bir dostunuzdan gelecek destek, hayatınıza olumlu yansıyabilir. Kendinize zaman ayırmayı unutmayın; meditatif aktivitelerle zihninizi dinginleştirmek, ruh halinize iyi gelecektir. Sorunları aşmanın yollarını aramakta kararlı olmalısınız, hayatta sizi geride tutan unsurların farkına varmanız önemli. Kendi sınırlarınızı belirlerken, merhametli ve anlayışlı bir tutum sergilemek, çevrenizde hayranlık uyandırabilir. İlerlemek istediğiniz yolda samimi niyetler ve içten bağlantılar, başarıyı getirecek olan anahtarlardır.
