| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjin yüksek, içindeki ateşin alevlendiği bir gün. Yeni başlangıçlar için harika bir zaman dilimindesin. Bir şeyleri geride bırakmak ve cesur adımlar atmak isteyeceksin. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin, güçlü bağlantılar kurmanı sağlayacak. Arkadaşlarınla plan yapmayı düşünebilirsin; onlarla birlikte olmak ruhuna iyi gelecek. Ancak dikkat et, aşırı heves ve aceleci davranışlar ilişkilerde beklenmedik gerginlikler yaratabilir. İş hayatında da inatçı bir tutum sergileyebilirsin; bu durum, senin için istemediğin sonuçlara yol açabilir. Zihnini dinlendirmeyi unutma, biraz nefes almak fikirlerine açıklık katacak. İkna kabiliyetin ve kararlılığın bugün seni zor hedeflere ulaştıracak. Yaratıcılığın yüksek; projelerin için ilham bulabilir, sanatsal bir hobi edinmek isteyebilirsin. Sağlığına da özen göstermeyi ihmal etme; fiziksel aktiviteler, enerjini dengeler. Bugünün potansiyelini iyi değerlendirdiğinde, kazançların seni mutlu edecek.
Bugün, çevrendeki insanlarla kurduğun iletişimde samimiyet ön planda olacak. Duygusal derinliklerin, ilişkilerini güçlendirebilir. Maddi konulara ilişkin düşüncelerin daha keskin hale geliyor; harcama yapmadan önce iki kez düşünmekte fayda var. İçsel huzurunu korumak için doğayla daha fazla vakit geçirebilirsin, bu sana enerji verecek. Güneş ışığına maruz kalmak ruh halini iyileştirebilir. Kendinle ilgili önceki hedeflerine odaklanmak, sana yeni bir bakış açısı kazandıracak. Sevdiğin birinin yanında olmak, seni daha da mutlu edecektir. İcraat yapma isteğin artıyor, projelerine daha kararlı bir şekilde yönelmek için uygun bir dönemdesin. Çevrendeki insanların ihtiyaçlarını göz ardı etmemek, sosyal ilişkilerini destekleyecek. Bugün, kararlılığın ve iradenle güzel işler başarma yolunda adımlar atabilirsin.
Bugün zihniniz oldukça aktif olacak. Farklı düşünceler ve yeni fikirlere açık olacaksınız. Sosyal etkileşimler bu dönemde sizi besleyecek; arkadaşlarınızla yapacağınız sohbetler, ilham verici anlar ortaya çıkarabilir. Kariyer ya da eğitimle ilgili değişiklikler düşünüyorsanız, cesur adımlar atmanın tam zamanı. Ancak, kararlarınızı acele etmeyin; içsel sesinizi dinlemek önem kazanıyor. Duygusal ilişkilerde ise daha fazla iletişim kurmaya özen göstermelisiniz. İçten paylaşımlar, ilişkinizi derinleştirebilir. Öğrenme hevesiniz artıyor; yeni hobiler edinmek ya da farklı konularda bilgi edinmek için mükemmel bir gün. Kendinizi ifade etmekten çekinmeyin, sesinizi duyurun!
Duygusal olarak yoğun bir gün geçireceksin. İçsel derinliklerine yönelmeye ve geçmişle yüzleşmeye cesaret edebilirsin. Ailevi bağların ön plana çıkabilir; sevdiklerinle yakın temas, kalbine huzur getirecek. Ancak hassasiyetin, bazı durumlarda aşırı tepkilere neden olabilir, dikkatli ol. Karşılıklı anlayış arayışında olmalısın. Merkür iletişimi güçlendirirken, düşüncelerini açıkça ifade etme fırsatın olacak. İş yerinde yeni projelere adım atmak, sana hem keyif verecek hem de kariyerin için faydalı olabilir. Unutma, sabırlı olman ve insanlarla iyi ilişkiler kurmaya odaklanman günün en büyük kazancı olacak. Kendi sınırlarını çizmek, başkalarına karşı daha sağlam bir duruş sergilemeni sağlayacak. Hayal gücünü serbest bırak!
Samimi ve karizmatik enerjilerin yüksek olduğu bir gün. Dikkat çekici bir parlaklıkla etrafındaki insanları etkileyebilirsin. Kendi hedeflerinle ilgili daha cesur adımlar atma isteği ön plana çıkıyor, bu da seni yeni fırsatlarla buluşturabilir. İlişkilerinde samimi ve açık iletişim kurman, bağlarını güçlendirecek. Sosyal çevrende artan aktivite, içerdiği sürprizlerle dolu olabilir, bu yüzden özgüveninle birlikte açık fikirli olman önem taşıyor. Aynı zamanda, başkalarına ilham verme potansiyelin gözle görülür bir şekilde artıyor. Yalnız kalmayı sevmiyorsun, bu yüzden dostlarınla vakit geçirmek, ruh halini iyileştirebilir. Kendi yaratıcılığını cesurca ifade etmek, içerideki tutkunun dışarıya yansımasını sağlayacak. Kendine güvenerek atacağın her adım, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştıracak.
Bugün, detaylara olan düşkünlüğünle çevrendekilerin dikkatini çekebilirsin. Ani bir ilhamla, bir projeye başlamak veya mevcut bir çalışmanı daha ileri bir aşamaya taşımak için uygun bir zaman. Duygusal olarak kendini fazlasıyla hassas hissedebilirsin; bu durum, sevdiklerinle olan iletişimini güçlendirebilir. İçsel bir denge bulma isteği barış ve uyum arayışını körükleyecek. İş hayatında yeni fırsatlar kapını çalabilir, bunları değerlendirirken akılcı ve mantıklı kararlar almaya özen göster. Gün sonunda, öğrendiğin ve deneyimlediğin her şeyin, kişisel gelişimin için ne kadar değerli olduğunu fark edeceksin. Kendi içsel sesini dinlemeyi unutma; yönlendirmelerin seni doğru yolda tutacak.
Sosyal ilişkilerin ve insanlarla olan bağlantıların ön planda olduğu bir dönemdesin. Duygusal dengeyi sağlamak için başkalarıyla açık iletişim kurmaya odaklanmalısın. Özellikle yakın çevrendeki kişilerle olan ilişkilerinde empati ve anlayış sergilemek, dünyevi sorunları çözmende yardımcı olacaktır. Bazen içsel huzurunu korumak için kendine alan tanıman gerekebilir; bu nedenle kişisel alanını unutmamalısın. Estetik ve sanatsal yönlerin bu dönemde parlayabilir; çeşitli yaratıcı projelere yönelmek sana ilham verecektir. Aynı zamanda, kalabalık ortamlarda kendini rahat hissedebilirsin; sosyal etkinliklere katılmak, yeni insanlarla tanışmak adına harika bir fırsat olacaktır. Unutma, dengeyi korumak her zaman en önemli kuralın olmalı.
Bugün, derin hislerin ve sezgilerin güçlendiği bir dönemdesin. İçsel dünyana güçlü bir yolculuk yapabilir, karanlıkta kalmış duyguları keşfedebilirsin. Bu süreçte, biraz yalnız kalmak ve kendi düşüncelerini dinlemek sana iyi gelecek. Duygusal ilişkilere dair atacağın adımlar, arzuladığın bağlılığı artırabilir ancak dikkatli olmalısın, zira geçmişin gölgeleri aniden ortaya çıkabilir. İş hayatında ise güçlü bir sezgi ile önemli kararlar alabilir, fırsatları değerlendirme konusunda cesur olabilirsin. Kişisel projelerine odaklanarak, derinlemesine incelemeler yapmak için doğru bir zaman. Kendine güven; kararlılığın, senin en büyük müttefikin. Arkadaşlarınla olan ilişkilerde ise daha samimi ve açık olmalısın; derin sohbetler, bağları güçlendirebilir. Kendi içsel gücünü keşfedebileceğin, dönüşüm yaşamaya açık bir gün.
Bugün içsel özgürlüğüne olan tutkun, yeni ufuklar keşfetmek için seni harekete geçirecek. Seyahat etme arzusunun yanı sıra, zihinsel olarak da genişleme isteği içinde olabilirsin. Kısa mesafeli yolculuklara veya yeni bir kültürle tanışmaya dair fırsatlar karşına çıkabilir; bunlardan faydalanmayı ihmal etme. Sosyal ilişkilerde enerjinin yüksek olduğu bir dönemdesin. Arkadaşlarınla yapacağın sohbetler, hayata dair bakış açını tazeleyebilir. Sevgi alanında, cesur ve açık sözlü olman, duygularını daha net ifade etmene olanak sağlar. Ancak bu cesareti dengelemek önemlidir; karşındakilerin hislerine de saygı duymayı unutma. Kendini öz ifade etme konusunda yaratıcı projelere yönelme arzusu içerisinde olabilirsin. Sanatsal yeteneklerini ortaya koymak için harika bir fırsat doğabilir, bu nedenle ilhamı iyi değerlendirmelisin. Kendini keşfetme yolculuğunun bir parçası olarak, yeni deneyimlere açık olmalı, korkularını aşarak hayatını renklendirecek atılımlar gerçekleştirmelisin. Hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek, senin için çok özel bir tat katacaktır.
Son zamanlarda üzerindeki ağır sorumluluklar daha da artmış olabilir. Kendi isteklerinle başkalarının beklentileri arasında bir denge kurmakta zorlanıyorsun. Bugün, içsel bir motivasyona ihtiyaç duyacaksın. Kendine biraz zaman ayırmayı dene; bu, zihnini rahatlatmana yardımcı olabilir. İş veya finansal konularda ortaya çıkan bazı yeni fırsatlar seni düşündürtebilir. Tercih yapmadan önce, her seçeneğin avantajlarını ve dezavantajlarını dikkatlice tartmalısın. Sosyal çevrendeki bazı kişilerle samimi ve dürüst bir diyalog, ilişkileri güçlendirebilir. Sevdiklerinle olan bağların kuvvetlenirken, içsel huzurunu da sağlamalısın. Unutma, bazen en iyi sonuçlar, cesur riskler almaktan geçiyor.
Bugün özgünlüğün ön plana çıkacak ve başkalarının beklentilerinin dışında bir yol çizebilirsin. Sosyal bağlantıların güçleniyor; arkadaşlarınla yapılan sohbetler, ilham verici fikirlerin doğmasına yardımcı olabilir. Yenilik arayışın, seni alışılmadık kişilerle bir araya getirebilir. İletişim becerilerin sayesinde kendini ifade etmekte zorlanmayacaksın. Sanatsal yönlerin de açığa çıkabilir, yaratıcılıkla dolu bir gün seni bekliyor. Ancak dikkat etmen gereken en önemli nokta, başkalarının görüşlerine kapılmadan kendi isteklerini önceliklendirmek. Zaman zaman içsel bir huzursuzluk hissedebilir, bu duyguyu göz ardı etmemelisin. İçsel dünyana dönmek, seni güçlendirecek. Sosyal çevrende liderlik vasfını sergileme fırsatını yakalayabilirsin. Ancak dikkatli ol, tartışmalara neden olabilecek bazı konulara girmemek, sürtüşmelerden kaçınmana yardım edecek. Hayatındaki değişim rüzgarlarına açık ol, yeni başlangıçların eşiğindesin. Günü, yenilikçi fikirlerle ve esnek bir zihinle geçirerek, kendini daha mutlu ve tatmin olmuş hissedebilirsin.
Duygusal derinlik içinde kaybolabilir, içsel dünyanın derinliklerine dalmak isteyebilirsin. Hayal gücün ve sezgin bugün güçlü bir şekilde devrede. Sanatla veya yaratıcılıkla ilgilenmek, ruhunu besleyecek bir yol bulmana yardımcı olabilir. Başkalarıyla empati kurarken, duygusal destek sağlamak seni tatmin edebilir. Ancak, başkalarının sorunları seni yorsa da sınırlarını belirlemeyi unutmamalısın. İlişkilerde daha fazla anlayış ve şefkat göstermenin yanı sıra, kendi ihtiyaçlarına da saygı duymalı, kendine zaman ayırmayı ihmal etmemelisin. Anlık kararlara kapılmadan önce düşünmek, gelecekteki adımlarında seni güçlendirecek. İçsel barışını koruyarak, bu süreci daha sağlıklı bir şekilde yönlendirebilirsin.
