| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjin yüksek, başkalarının dikkatini çekmek için harika bir zaman. Cesur adımlar atabilir, hedeflerine ulaşmak için kararlı bir tutum sergileyebilirsin. Sosyal ilişkilerinde de güçlü bir etki yaratacak, yeni bağlantılar kurma fırsatını değerlendireceksin. İçsel motivasyonun yüksek; bu, seni istediklerini elde etmek konusunda cesaretlendirecek. Ancak, dinlenmeyi de ihmal etme; aşırı hırs ve yorgunluk arasında denge kurmak önem taşıyor. Fırsatları değerlendirmek için sezgine güvenerek harekete geç. Özgüvenin seni başarıya götürecek, unutma!
Bugün, içsel huzurun ve güven arayışının ön planda olduğu bir gün. Maddi konulara odaklanarak, finansal açıdan kendini güçlendirebilir ve geleceğinle ilgili sağlam adımlar atabilirsin. İlişkilerdeki tutkun ve bağlılığın, sevdiklerinle arandaki bağı derinleştirecek. Her zaman bilgelikle karar aldığını unutmadan, duygusal ihtiyaçlarını da ihmal etmemen önem taşıyor. Kendini yaratıcı olarak ifade etme arayışın, sanatsal projelere yönelmeni tetikleyebilir. Günün ilerleyen saatlerinde karşına çıkacak sürprizler, yeni fırsatlara kapı aralayabilir. Sabırlı olman ve dengeni koruman, her durumu daha kolay aşmanı sağlayacak.
Düşüncelerinin hızına yetişmekte zorlanabilirsin, zihninde yankılanan fikirlerle dolup taşabilirsin. SOSYAL ortamlarda fark edilebilir bir enerjiyle dikkat çekebilirsin. Kendini ifade etme isteği, birçok insanla bağlantı kurma arzusunu tetikleyebilir. Ancak, duygusal derinliklerden uzak durmak isteyebilirsin; yüzeysel konular daha cazip görünecek. Bu, yaratıcı düşüncelerini serbest bırakmak için harika bir zaman. Aklındaki projeleri hayata geçirmek için duyduğun motivasyonu iyi değerlendirmelisin. Anlaşmazlıklar yaşanabilecek durumlarda, sabırlı ve yapıcı kalman büyük önem taşıyor. Yeni insanlarla tanışma şansı bulabilirsin; dostlukların ilk adımlarını atmak için uygun bir dönemdesin. Gözlem yeteneğinle insan psikolojisine dair derin anlayışlar kazanman mümkün. Kulak kabartmayı unutma; çevrendeki görüşler senin için ilham verici olabilir.
İçsel duyguların ve ev ortamının önem kazandığı bir gün. Ailevi ilişkilerin derinleşmesine, unutulmuş olan duyguların yeniden yüzeye çıkmasına sebep olabilir. Hassasiyetin artacak, bu da karşılaştığın durumların seni daha fazla etkilemesine neden olabilir. Kendini koruma içgüdüsü, bazen sosyal çevreyle olan etkileşimlerini sınırlayabilir. Tasarruf ve maddi konulardaki tutumların, gelecekteki planlarını şekillendirecek önemli bir etken haline gelecek. İçsel dünyanda denge arayışındasın; bu süre zarfında sevdiğin aktivitelerle kendine zaman ayırmayı ihmal etme. Kendine dönük bir bakış açısı geliştirmek, ruhsal dinginliğini sağlayacak. Sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek adına samimi ve içten bir iletişim kurmak isteyebilirsin. Kendi ihtiyaçlarını ifade etmekten çekinme; bu, ilişkilerin için faydalı olacaktır.
Bugün, yaratıcı enerjiniz yüksek, bu yüzden sanatsal projelere veya hobilerinize yönelmek için mükemmel bir zaman. Kendinizi ifade etmek isteyeceksiniz; bu dönemde sosyal çevrenizden destek alabilirsiniz. İnsanlarla etkileşiminiz oldukça olumlu, liderlik vasıflarınız ön planda. Kendi fikirlerinizi cesurca savunurken, başkalarına ilham verebilirsiniz. Ancak dikkat edin, aşırı benmerkezci tutumlar sergilememeye özen gösterin. Bu, ilişkilerinizi derinleştirmek için harika bir fırsat. Birden fazla iş üzerinde çalışıyorsanız, önceliklerinizi belirlemek sizin için faydalı olacaktır. İçsel gücünüzle beraber, cesur bir adım atmak için gereken motivasyonu bulabilirsiniz. Unutmayın, sahne sizin! Şimdi parlamak için doğru zaman.
Detaylara olan düşkünlüğün ve analitik düşünme yeteneğin bu günlerde seni daha da öne çıkaracak. Hayatında bazı önemli kararlar alman gereken bir dönemdesin. Gün içerisinde karşına çıkan durumları mantık süzgecinden geçirmen, daha sağlam ve etkili sonuçlar almanı sağlayacak. İş yerinde ekip çalışmalarına katılmak, karşılıklı etkileşimlerde bulunmak için harika bir zaman dilimi. Aklındaki projeleri paylaşmak, ilham almak ve ilham vermek adına yapıcı iletişimler gerçekleştirme fırsatları var. Duygusal ilişkilerinde ise, sevgi dilinin detaylarına odaklanmak, karşı tarafla daha derin bağlar kurmana yardımcı olabilir. Kendini ifade etme biçiminde samimi ve nazik bir tutum sergilemek, ilişkilerini güçlendirecek. Günün ilerleyen saatlerinde sağlığına dikkat etmekte fayda var. Küçük bir rahatsızlık veya stresle başa çıkmak için doğadaki huzuru bulabilirsin. Kendine biraz zaman ayırmayı unutma.
Yeni iletişim kurma fırsatları kapınızı çalarken, güzel diyaloglar ve etkileşimler gündemde. Sanatsal yönlerinizin ön plana çıkacağı bir gün, çevrenizdekilerle uyum içinde ilerlemek sizi besleyecek. Duygusal denge arayışınıza katkıda bulunan ilişkiler daha da derinleşebilir. Kendi isteklerinizi önceliklendirmek, içsel huzurunuzu artıracak. Aşk ve dostluk bağlarında, samimiyet ve dürüstlük ön planda olmalı. İçsel hislerinize güvenin; sezgileriniz sizi doğru yöne yönlendirecek. Güzellik ve estetik konularında yaratıcı projeler başlatmak için ideal bir zaman. Kendi tarzınızı ifade etmede cesur olun, diğerleri üzerinde derin bir etki bırakabilirsiniz.
Duygusal derinliklerde gezineceğin bir gün. İçsel sezgilerin oldukça güçlü; bu, gizli kalmış kalp acılarını veya geçmişten gelen bağları gün yüzüne çıkarmak için bir fırsat sunabilir. Kendine dönüp bakma ihtiyacı hissedebilirsin. Karşılaşacağın kişilerle olan bağlarında tutkulardan ziyade, dürüstlük ve açıklık ön planda olacak. Alacaklarınıve vereceklerini dengelemek konusunda dikkat etmelisin. Sürükleyici bir tartışmanın ortasında bulabilirsin kendini; burada sabırlı olmak ve anlayışlı yaklaşmak önemli. Gelecek hayallerin için sağlam adımlar atmak, kendine olan güvenini perçinleyecek. İçindeki tutkuyu, yaratıcılıkla birleştirip sanatsal bir projeye yönelmek, ruh halini yükseltecek.
Enerjin, özgürlük arayışı ve macera isteği ile dolup taşıyor. Bugün yeni deneyimlere açıksın; yeni yerler keşfetmek, ilginç insanlarla tanışmak için fırsatlar karşına çıkabilir. Kendi içsel gerçeğine odaklanarak, düşüncelerini ve inançlarını sorgulamak için mükemmel bir zaman. Seyahat planları yapabilir, bir kitap ya da kültürel bir etkinlik ile ufkunu genişletebilirsin. Sosyal çevren, hem destekleyici hem de ilham verici olacak, fikir alışverişleri yaparak yeni perspektifler kazanabilirsin. Duygusal ilişkilerinde daha dürüst ve samimi olmaya özen göstermelisin; bu, derin bir bağ kurmana yardımcı olabilir. Rahat bir iletişim ortamı yaratman, sevdiğin kişilerle arandaki bağı güçlendirecektir. Bugün şans peşinden koşmak ve risk alarak cesur adımlar atmak için iyi bir zaman. İçinde barındırdığın tutku, seni başarıya taşıyabilir. Kendine güven, sezgilerini dinle. Bu, hem kişisel hem de ruhsal büyüme sağlamak için eşsiz bir fırsat.
Bugün sorumluluklar ön planda. Disiplininle başarıya ulaşmak için gereken adımları atabiliyorsun. Mantıklı düşünmen, karmaşık durumları kolayca çözmene yardımcı olacak. İş yerinde veya sosyal çevrende otorite figürü olarak dikkat çekebilirsin. Ancak duygusal bağların da önem kazandığı bir zaman dilimindesin; sevdiklerinle olan iletişimine özen göstermen gerekiyor. Duygusal destek almak yerine yönlendirici bir rol üstlenebilirsin. Kendine bir süre ayırmayı unutma, zihnini ve bedenini dinlendirmek, geleceğe daha sağlam adımlarla ilerlemeni sağlayacak. Hem kariyer hem de kişisel hayatında dengeyi sağlamak için çaba göstermelisin. Unutma ki, her zorluğun ardında bir fırsat saklı!
Bugün, yenilikçi düşüncelerinin ve sıradışı fikirlerinin öne çıkacağı bir gün. Entellektüel merakın artacak, bu da seni farklı konulara yönlendirebilir. Sosyal çevrendeki insanlarla olan iletişimini güçlendirmek için önemli fırsatlar karşına çıkacak. Arkadaşlarınla yapacağın tartışmalar, yeni bakış açıları kazanmanı sağlayabilir. Duygusal anlamda daha özgür hissedeceğin anlar yaşayacaksın; bu da sana yenilik arayışında olan ruhunu besleyecek. Hayatının her alanında reform yapma isteğin artarken, geçmişle ilgili meselelerde netleşebilir, ardında bırakman gereken şeylere veda etme ihtiyacı hissedebilirsin. Dikkatini vererek yürütmen gereken projeler, sürpriz başarılar getirebilir, bu yüzden enerjini doğru kanallara yönlendirmeni tavsiye ederim. Unutma, bu günler senin yaratıcı yönünü keşfetmene ve topluma katkıda bulunmana olanak sağlayacak bir dönem. Kalbindeki özgürlük arzusunu beslemeye dikkat et.
Duygusal derinliklerinizi keşfetmek için harika bir gün. İçsel sesinize kulak vermek, sezgilerinizi güçlendirecek. Sosyal ilişkilerde empatiniz artıyor; başkalarının hislerini anlama konusunda daha yetkin olabilirsiniz. Sanatsal veya yaratıcı aktivitelerle ilgilenmek, ruh halinize olumlu etki edecek. İçsel huzur bulma çabalarınız, meditasyon ya da doğa yürüyüşleriyle desteklenebilir. Duygusal açıdan kararsız hissedebilirsiniz; duygu durumu değişikliklerinize dikkat edin. Bazen kendinize ayırdığınız zaman, mutluluğunuzda bir dönüm noktası olabilir. Ani gelişmeler, birikmiş sorunlarınızı çözmenize yardımcı olabilir. Kişisel sınırlarınızı belirlemekten çekinmeyin; bu, sağlıklı ilişkiler kurmanıza olanak tanır.
