| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün içsel enerjin yüksek, bir şeyler başlatmak için mükemmel bir zaman. Cesur adımlar atmak seni motive edecek. Sosyal çevrenden destek alabilir, liderlik vasıflarını sergileyebilirsin. Ancak aceleci davranmamaya dikkat et, sabırlı olmak işleri daha sağlıklı ilerletebilir. Yeni fırsatlar kapını çalıyor, bunları değerlendirmek için gözlerini dört aç. Aşk hayatında tutku ve heyecan dolu anlar yaşayabilirsin; içten gelen duygularla ilgi çekiyorsun. Kendine güvenin, başkalarına da ilham verecek. Sadece isteklerini açıkça ifade etmen yeterli. Özgürlüğüne olan düşkünlüğün, yeni ayaklar üzerinde durmanı sağlayacak; kendi yolunu çizmekten çekinme. Enerjinle çevrendeki insanlara da ilham vereceksin, bu etkiyi değerlendir.
Bugün, içsel huzur arayışında olabilirsin. Sabırlı ve kararlı tavrın, seni zorlukların üstesinden getirirken destekleyecek. Maddi konulara odaklanmak, fırsatlar yaratabilir. Yeni projelerle ilgilenmek, yaratıcı potansiyelini ortaya çıkarma şansı sunabilir. Duygusal bağlarda derinleşmek için uygun bir zaman. Sevdiklerinle geçireceğin kaliteli zaman, ilişkilerini güçlendirecek. Kendine karşı nazik ol, düşüncelerini açık bir şekilde ifade edebilirsin. Bugün merak duygusu, yeni bilgiler öğrenmeni sağlayacak. Doğayla bağlantı kurmak, içsel dengeyi bulmana yardımcı olabilir.
İletişim yeteneklerinin zirveye çıkacağı bir gündesin. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin oldukça canlı ve verimli geçecek. Düşüncelerin ve fikirlerin etrafındakilere ilham verebilir, bu nedenle açık bir zihinle yaklaşmakta fayda var. Yaratıcılığın yüksek seviyelerde olabilir; yazılı veya sözlü projelere başlayabilirsin. Ancak, dikkatin dağılma eğiliminde, bu sebeple organizasyon yeteneklerini geliştirmek iyi bir fikir. Kısa seyahatler veya ani planlamalar seni heyecanlandırabilir. Belki de eski arkadaşlarla yeniden bağlantı kurmak isteyebilirsin; nostaljik anılar gündeme gelebilir. Kendine alan yaratmayı unutma, zira çok fazla insanla zaman geçirmek seni yıpratabilir. Duygusal açıdan bazı sürprizler kapıda; bu, senin için heyecan verici bir dönüm noktası olabilir. Mantığını ve sezgini dengelemek, kararların üzerinde olumlu bir etki yaratacak.
Bugün, duygusal derinliklerinle yüzleşme zamanı. İçsel hislerinle barışık olabilirsin, ancak bu durum seni başkalarıyla olan ilişkilerinde hassas kılabilir. Ailevi meseleler veya yakın dostluklar gündemde olabilir; burada duygusal destek almak önemli olacak. Kalp sesine kulak ver ve duygularını ifade etmekten çekinme. Kendini koruma içgüdüsüne sahip olduğundan, solgun bir karamsarlığa kapılsan bile seni sevgi besleyebilir. Gün boyunca küçük sürprizler ve mutlu anlar yaşamak mümkün. Kendine ve sevdiklerine hedefler koyarken, hedefleri ulaşılabilir kılmaya dikkat et. Özellikle ev ortamında yaratıcı projelere yönelmek, sana huzur getirebilir. Hayatın akışına kendini bırak, esnek olmayı dene. Duygusal dengeyi yakaladıktan sonra, düşündüklerinin ve hissettiklerinin arasında uyum sağlamayı başardığında, gündelik yaşamın senin için daha da anlam kazanacak.
Sahip olduğun karizma ve güven, etrafındaki insanları etkiliyor. Bugün, en çok parladığın alanlarda kendini ifade etme fırsatları bulabilirsin. Sanat veya yaratıcılık gerektiren projelere yönelmek, içindeki enerjiyi serbest bırakmana yardımcı olacak. Duygusal ilişkilerde samimiyet ve sıcaklık ön planda. Sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için zaman ayırmak, ilişkilerini derinleştirmen açısından faydalı olacaktır. Özellikle liderlik özelliklerinin öne çıkacağı bu dönemde, iş hayatında takdir görme ihtimalin artıyor. Ancak, ego trappings’ten kaçınmak önemli; alçakgönüllülüğün seni daha da yükseklere taşıyacak. Bugün, başkalarına ilham verme kabiliyetinle birlikte, tartışmalara ve fikir alışverişlerine katılmaktan çekinme; bu senin için yeni kapılar aralayabilir.
Gününüz, pratik ve analitik düşünme yeteneğinizi daha da vurguluyor. Önünüze çıkan sorunlara yaklaşırken detaylara dikkat etme isteğiniz size fayda sağlayacak. Gün içinde karşınıza çıkabilecek küçük aksaklıklar, büyük resmi görme yeteneğiniz sayesinde kolaylıkla aşılabilir. Özellikle iş yerinde veya günlük görevlerinizde, organize olma ve önceliklerinizi belirleme becerinizle etkileyici sonuçlar elde edeceksiniz.Başka insanlarla olan iletişiminizde incelik ve özveri ön planda olacak. Duygusal olarak kendinizi rahat hissettiğiniz bir ortamda olacaksınız, sorumluluklarınızı yerine getirirken sevdiklerinizle geçireceğiniz zaman, zihinsel ve ruhsal olarak yenilenmenizi sağlayabilir. Kendinizi daha iyi hissetmek için bir hobiye yönelmek ya da doğada zaman geçirmek iyi bir fikir olabilir. Bu süreçte içsel huzurunuzu bulmaya ve kendinize bir nefes alanı yaratmaya dikkat etmelisiniz. Çok yönlü düşünme yeteneğiniz, karşılaştığınız zorlukları aşmanıza ve yeni fırsatlar yaratmanıza yardımcı olacaktır. Unutmayın, ele aldığınız her konuda kaos yerine düzeni sağlamak sizin elinizde.
Bugün, davetkar bir enerjinin içine girmiş bulunuyorsun. Sosyal ilişkilerin canlanabilir; çevrendekilerle iletişimlerinde derin, anlamlı bağlantılar kurma fırsatın var. Kendini ifade ederken, yaratıcılığını serbest bırakmak önem kazanacak. Duygusal dengeyi korumak adına, içsel huzur arayışına girebilirsin; bu dönemde meditasyon veya doğa yürüyüşleri sana iyi gelebilir. Hayatında ilerletmek istediğin konulara dair kararlar alırken, mantık ile duygularını birleştirmen faydalı olacaktır. Bir yakınından alabileceğin destek, seni yeni bir bakış açısına yönlendirebilir. Kendine karşı nazik olmayı unutma; öz bakımına özen göstermek günün en önemli derslerinden biri.
Duygular derinleşiyor, içsel bir sorgulama dönemine girmiş olabilirsin. Gizli kalmış hislerin su yüzüne çıkma arzusunda. Bu durum, kim olduğuna dair yeni farkındalıklar yaratabilir. Unutma, duygusal derinliklerle baş etmek zordur fakat seni güçlendirecek bir süreçte olduğunu bilmelisin. Yakın çevrendeki ilişkilerde daha dikkatli olman gerekebilir; bazı sırların dışa vurulması, beklenmedik tartışmalara sebep olabilir. Sezgilerin oldukça kuvvetli; hislerine güvenmek, doğru kararlar almanı sağlayacak. Kuşkular içinde kaybolmak yerine, açık iletişim kurmak en iyisi. Kendini ifade etme şeklin önem kazanıyor; hislerini açıkça paylaştıkça yüklerinden arınacaksın. Şimdi kendinle yüzleşmek ve dönüşüm için gereken cesareti toplamak zamanı. Unutma, zorluklar seni sadece daha güçlü kılıyor. Başkalarının hislerine saygı göstererek, kendi ihtiyaçlarını da ihmal etmemelisin. Bu dengeyi sağlamak, hem içsel huzurunu hem de çevrenle olan ilişkilerini derinleştirecek. Hazır ol; yeni fırsatlar ufukta göründü, onlara açık olmakta fayda var.
Macera arayışında olduğun bir dönemdesin ve bu, seni yeni deneyimlere yönlendirecek. Seyahat planları yapmak veya farklı kültürel etkinliklere katılmak için harika bir zaman. Entellektüel merakın yüksek, öğrenmeye açık ol ve karşına çıkan fırsatları değerlendir. Sosyal ilişkilerinde, insanlarla olan etkileşimlerin zevkli ve öğretici olabilir. Yeni arkadaşlıklar edinmek veya eski dostlarınla derin sohbetler yapmak hayatına neşe katacak. Duygusal açıdan, içsel huzur bulma arayışındasın; bu, meditasyon ya da doğada zaman geçirme gibi faaliyetlerle desteklenebilir. Bugün, kendine zaman ayırmayı unutma; iç sesine kulak ver ve kararlarını ona göre şekillendir. Özellikle kariyer alanında yaratıcı fikirler keşfetmek için harika bir gündesin; büyük projelere adım atmak için cesur ol. Unutma, hayat sunduğu güzelliklerle dolu ve sen bu güzellikleri keşfetmek için hazır görünüyorsun.
Disiplinin ve azminle öne çıkıyorsun; hedeflerine bir adım daha yaklaşmak için mükemmel bir zaman. Karşılaştığın zorluklar, seni daha da güçlendirecek. İş yerinde ya da sosyal çevrende otorite konumundaki kişilerle olan etkileşimlerin, uzun vadede fayda sağlayabilir. Kendini yeterince ifade edemediğini hissettiğin anlarda, içsel sesine kulak ver ve duygularını dışa vurmanın bir yolunu bul. Aşk cephesinde, merak duygusu ön plana çıkıyor; yeni bir maceraya atılmak, ilişkine taze bir enerji katabilir. Sağlık açısından ise, bedenine dikkat etmen gereken bir dönemdesin. Fiziksel aktivitelerine özen göstererek, zihinsel rahatlama sağlayabilirsin. Gün, içsel dengeyi bulmak ve hedeflerine yönelmek için güzel fırsatlarla dolu.
Bugün zihninizde birçok yeni fikir ve proje uyanabilir, atypik düşüncelerinizle çevrenizi etkileyebilirsiniz. Sosyal çevrenizle ilgili yenilikler yapmak isteyebilir, farklı insanlarla tanışma arzusuyla dolup taşabilirsiniz. Beklenmedik bir fırsat kariyerinizde yeni kapılar açabilir; risk almaktan çekinmemelisiniz. Duygusal açıdan, içsel huzur arayışınız ön planda, meditasyon ya da yürüyüş gibi aktivitelerle kendinizi dinlendirmeniz faydalı olabilir. İletişim konusunda biraz daha sabırlı olmanız gereken bir gün olabilir, olumsuz durumları yapıcı bir şekilde aşmayı başarabilirsiniz. Arkadaşlarınızdan alacağınız destek, kendinizi daha güvende hissetmenize yardımcı olabilir. Fluttering in your heart suggests unexpected moments of romance might blossom in your interactions, allowing for deeper connections.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin ön planda olduğu bir gün. İçsel hislerin, geçmişle olan bağlantıların, bugün varlığını daha belirgin bir şekilde hissettirebilir. İçsel dünyanda gezinirken, bazı eski meselelerin yeniden gündeme gelmesi mümkün. Bu durum, geçmişle yüzleşmeni ve belki de bir tür kapanış sağlamanı gerektirebilir. İlişkilerdeki duygusal açıdan açıklık önem kazanıyor; sevdiklerinle samimi paylaşımlar yapmayı ihmal etmemen yararına.Sanat ve yaratıcılıkla ilgilenmek için harika bir zaman. Bir projeye başlamaktan çekinme; hayal gücünle ortaya koyacağın şeyler, başkalarını da etkileme potansiyeli taşıyor. Kendine güven ve yaratıcılığını ifade etme konusunda cesaret bulmalısın. Bütün bu süreçler, duygusal yüklerinden arınmanı sağlayabilir ve ruhsal olarak daha hafif hissetmene yardımcı olabilir. Kendine karşı nazik ol, ihtiyaç duyduğun anlarda yalnız kalmayı bil ve kendi iç huzurunu araştır.
