| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün içerisinde yeni başlangıçlara olan hevesin yüksek. İçindeki enerji, seni harekete geçirmek isteyecek; bu da birçok fırsatı beraberinde getirebilir. Planlarını gerçekleştirmek için cesur adımlar atabilirsin. Özgüveninin arttığı bir dönemdesin, bu da sosyal ilişkilerini güçlendirmene olanak tanıyor. Ancak, ani kararlar almadan önce düşünmekte fayda var; bazı durumlar düşündüğünden daha karmaşık olabilir. Tek başına hareket etmek önemli olsa da, bazen grup dinamiklerinden faydalanmak da gereklidir. Kalabalık ortamlarda kendini rahat hissedeceksin, yeni insanlarla tanışmak hoş bir sürpriz anlamına gelebilir. Sağlık konularına dikkat etmen gereken bir gün; reguler egzersiz programlarına odaklanmak faydalı olabilir. Geleceğe dair hayallerin güçleniyor, hedeflerini somutlaştırmak için kesin planlar yapmanı öneririm.
Bugün, kararlılığın ve sabrının ön planda olduğu bir gün. Güven arayışın, ilişkilerinde derinlemesine bağlantılar kurmana yardımcı olabilir. Maddi konularda dikkatli olmalı, ani harcamalardan kaçınmalısın. Duygusal olarak, sevdiklerinle geçireceğin kaliteli zaman, ruhsal dinginliğini artıracak. İş yaşamında ise, planların üzerinden geçmek ve sıradışı fikirlere açık olmak faydalı olabilir. Kendi ihtiyaçlarına yönelik düşünmeyi ihmal etme; içsel dengeyi sağlamak, başarıya giden yolda kritik bir adım.
Bugün sosyal ilişkilerin ön planda olduğu bir gün. İlginç insanlarla tanışma, yeni fikirler paylaşma fırsatlarını değerlendirebilirsin. Meraklı doğan seni yeni şeyler öğrenmeye yönlendirecek, bu durum iletişim becerilerini artırmanı sağlayacak. Esprili ve zeki yorumların, çevrendekilerin dikkatini çekebilir. Ancak, geçmişle ilgili bir konu gündeme gelebilir; bu durum, bazı duygusal yüklerin yeniden tartışılmasına yol açabilir. Duygularını ifade etmekten çekinme, açık olmak bağlantılarını güçlendirecektir. Günün ilerleyen saatlerinde sürpriz bir haber veya beklenmedik bir gelişme, planlarını değiştirebilir; esnek ol ve yeni duruma hızlıca adapte olmaya hazır ol. Kendi iç huzurunu sağlamak için biraz yalnız kalmak isteyebilirsin, bu senin için önem taşıyacaktır. Nemli konularda son bir dokunuş yapmak veya projelerine bir güncelleme eklemek için uygun bir zaman dilimi. Unutma, yaratıcılığın bugün peşinden koşmana yardımcı olacak.
Duygusal derinliğin ve sezgisel gücün bugün ön planda. İçsel huzuru aramak için zaman ayırmak isteyebilirsin; bu, içsel çatışmalarını çözmene yardımcı olabilir. Ailevi ilişkilerde güçlü bağlar kurma fırsatı var. Sevdiklerinle geçirilecek zaman, kalbinin sıcaklıkla dolmasını sağlayacak. Ortaya koymak istediğin yaratıcılığın, günlük hayatta kendini ifade etmenin en güzel yolu olabilir. Hayallerin ve hedeflerin doğrultusunda atacağın adımlar sana uzun vadede fayda sağlayacak. Geçmişte yaşadığın deneyimler, bugün için önemli dersler barındırıyor. Bugün, içsel sesine kulak vermek, ruhsal dengeyi bulmak adına önemli bir gün. Kendini ifade etme isteğin artabilir, bunu yaparken samimiyetle yaklaşmalısın. Duygusal bağlarını derinleştirmek, ilişkilerini canlandırmak için hevesli olacaksın.
aşırı kendine güven duyduğun anlarda, başkalarının düşüncelerine saygı göstermeyi unutmamalısın. İçinde bulunduğun durumu değerlendirebilirsen, pek çok fırsatı kucaklayacak ve hedeflerine bir adım daha yaklaşacaksın. Kendisini gösterme, liderlik rollerine soyunma isteğin yoğunlaşacak; bu yönlerini doğru kullanarak çevrendekilere ilham olabilirsin. Unutma, kalp ve mantık dengesini kurmak, başarıyı ve mutluluğu getirecek.
Analitik düşüncenin ön planda olacağı bir gün. Çevrendeki insanlarla iletişimini geliştirirken detaylara odaklanmak, önemli kararlar almanı kolaylaştıracak. İş veya kişisel ilişkilerde bazı karmaşık durumlarla karşılaşabilirsin; sabırlı olman, sorunların üstesinden gelmene yardımcı olacak. Özenle yapacağın planlamalar, gelecekteki hedeflerine ulaşmanı hızlandıracak. İçsel huzurunu sağlamak için kendine zaman ayırmayı unutma. Sağlığına dikkat et ve gerekirse basit ama etkili günlük rutinler oluştur. Eleştirel bakış açını kullanarak kendini geliştirmen için fırsatlar karşına çıkabilir. Çevrendeki insanlarla iş birliği yapmaktan çekinme; birlikte yürütülecek projeler, hem tatmin edici hem de verimli olacaktır.
Dengeleri sağlamak için harika bir gün. İletişim becerilerin sayesinde etrafındaki insanlarla olan ilişkilerini güçlendirebilir, yeni bağlar kurabilirsin. Sosyal ortamlarda dikkat çekiyor, sempati kazanıyorsun. Estetik ve güzellik alanında hayal gücünden yararlanabilirsin. Sanatsal projeler veya hobiler için uygun bir zaman. Duygusal ilişkilerde uyum ve anlayış arayışın ön planda, sevdiğinle olan bağlantını derinleştirebilirsin. Duygularını ifade etmeye yönelik cesaretin artıyorken, içindeki huzuru bulmanda destekleyici unsurlar karşına çıkacak. Kendine güven, yeni deneyimlere açık ol, hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için harika bir zaman.
Serin ve derin sularda yüzüyorsun, içsel duyguların ve sezgilerin seni yönlendiriyor. Bugün, duygusal derinliklerinle yüzleşmek, bazı sırları keşfetmek için mükemmel bir zaman. Başkalarının düşünceleri ve hisleri üzerinde bir etki yaratabilirsin. Cesaret ve kararlılıkla hareket edeceksin, ancak duygusal karmaşalar da söz konusu olabilir. İlişkilerde ise daha derin bir bağ kurma arzusu içinde olabilirsin. Samimiyet, güçlü bir iletişimle besleniyor olacak. Gereksiz çatışmalardan kaçınmaya çalış, zira tutkulu duygular zaman zaman iplerin gerilmesine yol açabilir. İçsel zekânı kullanarak kararlara yaklaşman, seni doğru bir yolda tutacak. Finansal konularda ise dikkatli olman gerek; beklenmedik harcamalarla yüzleşebilirsin. Stratejik hareket et ve gereksiz risklerden kaçın. Gün, kendini keşif yolculuğuna çıkmak ve iç huzurunu bulmak için iyi bir fırsat sunuyor. Rahatla, derinleş ve sezgine güven.
Bugün, hedeflerine ulaşma konusundaki kararlılığın ve motivasyonun yüksek. Yeni fırsatlarla karşılaşabilir, geniş bir perspektiften bakarak detayları gözden kaçırmadan adımlar atabilirsin. İletişim becerilerin güçleniyor; düşüncelerini açıkça ifade edebileceğin anlar yaşayabilirsin. Sosyal çevrendeki kişilerden ilham alman mümkün. Yaratıcılığını serbest bırakmak için müzik, resim veya yazı gibi sanatsal uğraşlara yönelmen faydalı olabilir. Bu süreç, ruhsal ve zihinsel bir tazelenme sağlayacak. Ancak aşırı iyimserliğe kapılmamaya dikkat et; gerçekçi olmak, hayal peşinde koşarken dengeni sağlamana yardımcı olacaktır. Sağlık açısından ise enerjini dengelemek için doğada vakit geçirmek, hem bedensel hem de ruhsal açıdan yenilenmene katkı sağlar. Bu dönemde, kendinden emin adımlarla ilerle; dünya senin keşfetmeni bekliyor.
Bugün kararlılık ve irade gücün öne çıkıyor. Hedeflerine ulaşmak için disiplinli bir yaklaşımla ilerleyeceksin. İçsel motivasyonunu artırmak için sana gerçekten önemli olan şeyleri yeniden değerlendirme fırsatı bulabilirsin. İş hayatında veya kişisel projelerde, başkalarının iş birliğiyle daha etkili sonuçlar elde edebilirsin. Tek başına hareket etmek yerine takım çalışmasına yönelmek, ilerlemeni hızlandıracak. Duygusal olarak, kendini daha fazlasını başarmaya ve aşmaya hazır hissedeceksin; bu, çevrendekilere de ilham verebilir. Ancak, fazla mükemmeliyetçi olma eğiliminden uzak durmalısın; bazen en iyi sonuçlar, akışa bırakıldığında gelir.Öğle saatlerinde yapılan bir görüşme, uzun vadeli planlarınla ilgili yeni kapılar açabilir. Kişisel ilişkilerde ise, sevgi ve destek bulacağın bir atmosfer hakim. Kendini ifade ederken daha açık olman, başkalarıyla olan bağlarını derinleştirebilir. Bugün, kendine ve çevrene olan güvenin artarken, geleceğine dair umut dolu adımlar atabilirsin.
Bugün, özgürlük arayışın ön planda olacak. Yenilikçi düşünceler içinde olabilirsin ve toplumsal meselelere olan duyarlılığın artacak. İçsel bir dönüşüm geçirme ihtiyacı hissedebilirsin; bu da, kimliğini ifade etme biçiminde değişimlere yol açabilir. Arkadaş çevrenle olan iletişimini güçlendirmek ve ortak projelerde yer almak için ideal bir zaman. Sosyal medyada aktif olmanın faydalarını görebilirsin, bu platformlar üzerinden ilginç bağlantılar kurarak ilham alabilirsin. Duygusal ilişkilerde bireyselliğini korumak önemli, ancak aynı zamanda karşındakine de alan tanımalısın. Bugün, sezgilerin en keskin haliyle seni yönlendirecek. Var olan sorunları çözmek için alışılmadık yaklaşımlar geliştirebilirsin. Geleceğe dair hayallerini cesurca paylaşmaktan çekinme; başkalarının da bu hayallere katılmaları için bir davetiyeye dönüşebilir. Kendinle barışık kalmayı başarırsan, içsel huzurunu da artırabileceksin. Şimdi, üzerinde düşünmek ve plan yapmak için harika bir dönemdesin, bu fırsatı değerlendir!
Bugün ruhsal derinliklere dalma arzusu içerisindesin. Hislerin oldukça yoğun ve kendini ifade etmekte zorlanabilirsin. Sanatsal becerilerine yönelmek, içsel huzurunu bulmana yardımcı olabilir. Etraftaki insanlarla olan ilişkilerinde anlayışlı olmaya çalış. Sevgi dolu bir yaklaşım, sorunları çözmende etkili olacak. Unutma ki, duygusal zeka ve empati senin en güçlü silahların. Yeni fırsatlar kapını çalabilir; bunlara açık ol ve cesaretle adım at. İçindeki sezgi, doğru yolu bulmanda sana rehberlik edecek. Kendine zaman ayırmayı ve meditasyon gibi uygulamalarla zihnini sakinleştirmeyi unutma, dengeyi sağlamak önemli.
