| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Güç dolu bir enerjiyle güne başlayacaksın. İleriye dönük adımlar atmak için kendini hazır hissediyorsun. Cesaretin ve kararlılığın, seni bekleyen fırsatları yakalaman için önemli olacak. İkna kabiliyetin yüksek, bu yüzden etrafındaki insanlarla iletişimini güçlendirmekte başarılı olabilirsin. Ancak aşırı sabırsızlık, bazen işler yolunda gitmediğinde hayal kırıklığına yol açabilir. Duygusal ilişkilerde samimi ve açık ol; hislerini rahatça paylaşmak, aradaki bağı kuvvetlendirecek. İş hayatında yeni projelere adım atma isteği artacak, bu da yenilikçi fikirlerin ön plana çıkmasını sağlayacak. Kısa bir yolculuk ya da sosyal bir etkinlik, zihnini boşaltmana yardımcı olabilir. Kendini şımartmayı unutma; spor yaparak enerjini atmak ve stresini azaltmak için harika bir gün.
Bugün, içsel huzur arayışın ön planda. Sakin bir ortamda düşünmek ve duygularını dengelemek için zaman ayırmalısın. Maddi konulara olan ilgin, seni yeni fırsatlarla karşılaştıracak; bazı projelerini hayata geçirmek için gereken cesareti hissetmen an meselesi. İlişkilerde, sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için samimi iletişim kurma isteği içindesin. Kendini ifade ederken duygularını açıkça paylaşman, aranızdaki mesafeyi ortadan kaldıracak. Sağlık konularında, daha düzenli bir yaşam tarzı benimsemek için plan yapabilirsin; bu, enerjini yükseltecek ve zihinsel olarak daha dinç hissetmene yardımcı olacak. Bugünü, kendini şımartacak küçük keyif anlarına dönüştürmek için kullanmalısın. Yeniliklere açık olman, günün getireceklerine karşı hazırlıklı olmana yardımcı olacak.
İletişim becerilerinin zirveye çıkacağı bir dönemdesin. Düşüncelerini aktarma konusunda daha hevesli ve açık olabilirsin. Sosyal ortamlarda kendini rahatça ifade edecek, başkalarına ilham verecek etkin konuşmalar yapacaksın. Yeni insanlarla tanışmak, fikir alışverişlerinde bulunmak sana heyecan verecek. Bununla birlikte, konsantrasyonunu dağıtabilecek bazı dikkate değer durumlarla karşılaşabilirsin. Düşüncelerinin dağılmasına izin verme, önceliklerini belirlemek için zihnini disipline etmen faydalı olacaktır. Kısa seyahatler veya yürüyüşler, zihnini ferahlatabilir. Aşk hayatında ise heyecan verici gelişmeler olabilir. Eski ilişkilere dair düşünceler yeniden gündeme gelebilir. Bu süreçte içsel sezgilerine güvenmek, sana doğru yolu gösterecektir. İletişim becerilerin pekiştikçe, ilişkilerin güçlendiğini hissedeceksin. Kendi ihtiyaçlarına ve hislerine dikkat etmek, dengeyi sağlamana yardımcı olacak.
Duygusal derinlik içinde kaybolabilir, çevrendeki insanlarla daha fazla empati kurma arzusunu hissedebilirsin. Ailevi bağların güçleniyor, geçmiş anılar zihninde canlanabilir. Sevdiklerinle paylaşacağın sıcak anlar, ruhuna büyük bir tatmin getirecek. İş hayatında belirsizlikler olabilir, ancak içgüdülerine güvenerek sorunların üstesinden gelebilirsin. Kendine güvenmeli ve içindeki yaratıcı potansiyeli açığa çıkarmalısın. Sosyal ortamlarda öne çıkmayı isteyeceğin bir gündesin, dostlukların derinleşeceği diyaloglar seni bekliyor. Unutma, duygusal hassasiyetlerin seni güçlü kılıyor; kalbini dinle ve akışa bırakarak en iyi kararları al.
Bugün, içindeki yaratıcılığı uyandırmak için harika bir gün. Kendini ifade etme isteğin artacak, bu da seni bir adım öne çıkarabilir. Sosyal çevrendeki insanlarla etkileşimlerin zenginleşebilir; yeni tanışıklıklar fırsatlar getirebilir. Fakat, aynı zamanda dikkatli olmalısın; aşırı gurur ve kibir sergilemek bazı ilişkilerde engeller oluşturabilir. Kalbinin sesini dinlemeli, sezgilerine kulak vermelisin. Risk almaktan çekinmemelisin; yeniliklere açık olmak, seni başarıya götürebilir. Bugün, güvenin arttığı bir dönemde, liderlik vasıflarını ön plana çıkarabilirsin. Enerjini doğru yönlendirdiğinde, hayal ettiğin hedeflere daha hızlı ulaşacağını hissedeceksin. Kendine bu fırsatı yarat; ilham verici bir gün seni bekliyor.
Gün, detaylara odaklanman için harika bir fırsat sunuyor. Titizliğin ve analitik bakış açın, üzerinde çalıştığın projelerde büyük avantaj sağlayabilir. Gözlemlerini abartmadan, pratik bir yaklaşım benimseyerek yaratıcılığını serbest bırakabilirsin. Etrafındaki insanlarla olan iletişimin, özellikle iş ilişkilerinde, daha da güçlenecek. Sorumluluklarına olan bağlılığın takdir edilecek, ancak bu zamanda kendi ihtiyaçlarına da dikkat etmeyi unutma. Zihinsel olarak rahatlamak ve yenilenmek için küçük bir mola vermek faydalı olabilir. Sağlık konularında, bedenine daha fazla özen gösterme isteğin artabilir; beslenme alışkanlıklarını gözden geçirmek ve egzersize yönelik yeni yollar aramak için ideal bir zaman. Aşk hayatında ise, duygusal derinliklere gitme arzusu, ilişkini güçlendirebilir. Samimiyet arayışın, bağlantıları derinleştirmen için kapıları aralayacak. Sonuç olarak, bu gün, kişisel ve sosyal hayatında dengeleri kurmak için fırsatlarla dolu.
Harmoni arayışı içinde olacağın bir gün. İlişkilerine ve çevrendekilere göstereceğin özen, her zamankinden daha fazla önem taşıyacak. Sosyal aktivitelerde yer almak, insanlarla bir araya gelmek ve fikir alışverişinde bulunmak, ruh halini canlandıracak. Duygusal dengeyi bulma çabasında, kararsızlık hissi zaman zaman belirebilir. Ancak içgüdülerine güvenmek, alacağın kararları kolaylaştıracak. Kendine zaman ayırmayı unutma; birkaç anlık sessizlik, içsel huzuru yeniden kazanmanı sağlayabilir. Aşk hayatında ise samimi ve açık iletişim, derin bağlar kurmana yardımcı olacak. Yeni başlangıçlara kapı aralarken, sabırlı ve nazik olmayı ihmal etme. Dostlarla geçireceğin keyifli anların, seni mutlu kılacak daha büyük sosyal bağlantılar kurmana da vesile olabilir.
Duygusal derinliklerin, içsel yüzleşmelerin ve tutku dolu anların ön planda olduğu bir gün. İçsel kaynaklarına yönelerek, arzuladığın hedeflere ulaşmak için gerekli cesareti bulabilirsin. İkili ilişkilerde, hislerin daha yoğun hale gelebilir ve sırların ifşa olma ihtimali var. Güvendiğin kişilerle sağlam bağlar kurmaktan çekinme, zira bu bağlar seni destekleyecek. Aynı zamanda sezgilerin güçleniyor; içsel sesine kulak vermek, harika sonuçlar doğurabilir. Kendine dönüp, isteklerini ve ihtiyaçlarını net bir şekilde değerlendirmek için harika bir zaman. Bugün, kararlılıkla hareket ettiğin sürece, engelleri aşman çok daha kolay olacak. Ayrıntılardaki güzelliği fark et, bu senin yaratıcılığını besleyecek ve sana ilham verecek.
Bugün, özgürlüğe olan tutkunuz bir kez daha parlayacak. Farklı fikirler peşinde koşarken, çevrenizdeki insanlara ilham verme gücüne sahip olacaksınız. Seyahat etme arzusuyla dolup taşarken, yeni deneyimlere açık olmalısınız. Öğrenmeye olan hevesiniz, alışılmadık bilgi kaynaklarına yönelmenizi sağlayabilir. Sosyal çevrenizdeki hareketlilik, canlı ve keyif dolu sohbetleri beraberinde getirecek. Kalbinizde yer alan idealler, sizi başkalarına ilham verme konusunda cesur kılabilir. Ancak, dikkatinizi dağılabilecek unsurlara karşı korumaya özen gösterin; bazı anların tadını çıkarmak için derin bir nefes almanız gerekebilir. Bugün, kendi sınırlarını aşmak için içsel bir yolculuğa çıkabilirsiniz.
Güçlü bir disiplin ve sorumluluk duygusu ile bugüne adım atıyorsun. Çalışma alanındaki hedeflerin göz önünde, yapılması gereken işleri başarıyla tamamlama isteğin artmış. Ancak bazı zorluklarla karşılaşabilirsin, bu durum sinirin gerilmesine yol açabilir. Kendine zaman ayırmayı ihmal etme; dinlenmek, zihnini boşaltmak ve yeniden enerji toplamak için önemli. İlişkilerde iletişime dikkat et, duygularını açık bir şekilde ifade etmek, sorunları çözmene yardımcı olacaktır. Bir yanın yeniliklere açıkken, diğer yanın geleneksel değerlere bağlı kalmayı tercih ediyor. Dengeyi bulmak, seni içsel huzura ulaştıracak. Kendi ihtiyaçlarını görmekten çekinme; bu, çevrendeki insanlarla olan etkileşimini derinleştirir. Başarılar, senin için süregelen bir yolculuk; adımlarını sağlam at ve her durumda kararlılığını koru.
Farklı bir bakış açısıyla yaklaşma arzusu içinde olabilirsin. Düşüncelerini özgürce ifade etmek, zihninde taşıdığın karmaşıkları çözmene yardımcı olacak. Sosyal çevrende dikkat çekici bir etki yaratma potansiyelin yüksek. Yeni bağlantılar kurmak için uygun bir zaman, zira yaratıcı fikirlerinle ilham kaynağı olabilirsin. İçsel huzurunu sağlamak adına biraz yalnız kalmayı tercih etmek de faydalı olabilir. Yenilik ve değişim rüzgârlarına kapıl; içindeki merak duygusuyla yeni şeyler keşfetmek, sana unutulmaz deneyimler sunabilir. Geleceğe dair hedeflerini sorgulamak ve bu hedeflere ulaşmak için sağlam adımlar atmak isteyebilirsin. Unutma, içsel özgürlüğünü kucaklarken, başkalarının düşüncelerine karşı da açık olmalısın. Duygusal ilişkilerde yapıcı bir iletişim kurmak, karşılıklı anlayışı güçlendirecek. Kendine güven, en büyük müttefikin.
Duyguların derinliklerine yolculuk yapma zamanı. İçsel dünyanda yeni görüşler ve ilham kaynakları açığa çıkacak. Sanatsal yönlerin ön plana çıkabilir, yaratıcılığını ifade etme fırsatları yakalayabilirsin. Çevrendeki insanların duygusal ihtiyaçlarına karşı daha duyarlı olmalısın; sıcak bir sohbet ya da yakın bir arkadaşınla paylaşım yapmak, kalbini hafifletebilir.Ruhsal arayış ve sezgilerin güçleniyor, bu durum yeni bağlantılar kurmana yardımcı olacak. Belki de hayatında kimlerin gerçekten değerli olduğunu anlaman için bir ayna gibi hizmet edecek olan insanlar karşına çıkabilir. Biraz yalnız kalmak, düşünmek ve kendini dinlemek için fırsat bulabilirsin. İş veya sosyal hayatında ise bazı yaratıcılığını sergilemek için harika fırsatlar doğabilir; bunları değerlendirmekten çekinme.İnsanlarla olan iletişimin yoğun ve anlamlı. Geçmişteki bazı travmalarla yüzleşmeyi gerektiren anlar yaşamış olabilirsin; bu süreçte kendine nazik olmalısın. Gerekirse profesyonel bir destek almak, içsel huzuru bulma yolunda faydalı olabilir. Bugün kendine olan inancını yenilemek, sıkıntılarla başa çıkmak için önemli bir adım atmana yardımcı olacaktır. Başkalarının gözlerinden ziyade, kendi iç sesine kulak vermen gereken bir gün.
