| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerjin yüksek, macera arayışında olabilirsin. Bugün, yeni bir projeye veya ilginç bir aktiviteye adım atmak için mükemmel bir zaman. Sosyal ilişkilerde cesaretini göstermekten çekinme; tanıştığın insanlarla kuracağın bağlar senin için faydalı olabilir. Ancak, ani tepkilerden kaçınmakta fayda var. Sabırlı ve düşünceli olmaya özen gösterirsen, karşına çıkarılan fırsatları daha iyi değerlendirebilirsin. İçsel motivasyonuna odaklan ve hedeflerine ulaşmak için gereken kararlılığı göster. Kendini keşfetmek için biraz zaman ayırmayı unutma; bu, ruhunun yeniden canlanmasını sağlayabilir.
Sabah saatlerinde kendini huzurlu ve dengede hissetmek istemen oldukça doğal. Kendinle barışık olduğun anlar, oluşan baskılardan uzaklaşmana yardımcı olacak. Aşk hayatında beklediğin sürprizler kapını çalabilir; bu durum, hislerinin derinleşmesine yol açabilir. İlişkilerde net olmak, yanlış anlamalardan kaçınmana yardımcı olacaktır. Mali konularda ise daha temkinli olman gereken bir dönemdesin. Yatırımlarınla ilgili aceleci kararlar vermekten kaçınmalısın. Havada dolanan fırsatları dikkatlice değerlendirmek, yararına olacaktır. Sosyal hayatında ise eski dostlarla bir araya gelme arzusu içinde olabilirsin. Geçmişteki güzel anıları tazelemek, bugünün getirdiği stresi azaltmana yardımcı olacak. Spor veya sanat gibi fiziksel aktiviteler, hem bedenini hem zihnini canlandıracak, enerjini artıracaktır. Kendine karşı nazik olmayı unutma; içsel huzurun, dış dünyada nasıl hissettiğinle doğrudan bağlantılı. Duygusal dengeyi sağlamak, bu dönemde seni oldukça güçlendirecektir.
Zihinsel enerjinin yüksek olduğu, merakın ve öğrenme isteğinin doruğa çıktığı bir dönemdesin. Yeni bilgiler edinmek, farklı bakış açıları geliştirmek için mükemmel bir zaman. Sosyal ortamlarda etkileyici ve çekici bir enerji yayarak dikkatleri üzerine çekebilirsin. İletişim becerilerin sayesinde çevrendekilerle derin ve anlamlı tartışmalara girebilir, yeni bağlantılar kurabilirsin. Ancak, zihninin dağılmaması için odaklanmaya özen göstermelisin; çünkü birden fazla konuyla ilgilenme arzusu seni savrulmaya itebilir. Duygusal ilişkilerde ise, görünürdeki yüzeysel sohbetlerin ötesine geçmek isteyebilirsin. Bu, özellikle sevdiğin insanlarla olan ilişkilerini derinleştirecek fırsatlar sunabilir. Şu anki tutkulu ve enerjik yapın, seni etkileşimlerde cesur olmaya yönlendirecek. Her anı değerlendirdiğinde, yeni fırsatlar kapını çalabilir; unutma, yaratıcılığını ortaya koymak için yeni projelere yönelmek de iyi bir fikirdir. Kendini ifade etmek için sanat dallarına, yazıya veya sosyal medyaya yönelmenin, ruhunu besleyeceği bir dönemdesin. Sadece içsel merakına odaklan ve tavsiyelerine kulak ver. Kendine olan güvenin, etrafındaki kişileri de etkileyebilir; bu yüzden içsel sesine güvenmeyi unutma.
Duygusal derinliklerin ve içsel dünyanın ön planda olacağı bir gün. Geçmişe dönük anılar zihninde canlanabilir; bu da bazı duygusal dalgalanmalara yol açabilir. Ailevi ilişkilerde hassas bir dönemdesin, bağlarını güçlendirmek, sevdiklerinle iletişimini derinleştirmek için fırsat yaratmalısın. İçsel huzuru bulmak adına doğayla iç içe zaman geçirebilir, meditasyon ya da yaratıcı aktivitelerle ruhunu besleyebilirsin. Karşılaştığın sorunlarla başa çıkma konusunda oldukça sezgisel olacaksın; içgüdülerine güven. Kendine zaman ayırmayı unutma, kendi ihtiyaçlarını ön planda tutmalısın. Başkalarına karşı duyarlı olmanın, duygusal dengeyi korumana katkı sağlayacak. İletişim ve empati yoluyla sevgi dolu bir ortam yaratmak mümkün.
Parlak bir gün seni bekliyor. Enerjin yüksek; çevrendekilere ilham verebilir, liderlik özelliklerini öne çıkarabilirsin. Sosyal etkileşimler güçlü, yeni insanlarla tanışmak veya eski dostlarla bir araya gelmek için harika bir zaman. Kendini ifade etme isteğin artmış; yaratıcı projelere yönelmek, sanatsal becerilerini sergilemek için uygun bir dönemdesin. Romantik ilişkilerde tutku dolu anlar söz konusu. Duygularını açıkça ifade etmekten çekinme; bu, bağlarını daha da güçlendirmeni sağlayacak. Ancak, aşırı gurur ve kibirden kaçınmak önemli. Yavaşla ve kendine karşı nazik ol; bazen sadece dinlenmek, yeni fikirler için alan açar. Anlık kararlar almak yerine, sezgini dinle, hislerinle uyum içinde ol. Hayatının farklı alanlarında yenilikler deneyimleyebilirsin. Emek verdiğin projelerde beklediğinden daha iyi sonuçlar alabilirsin. Unutma, içindeki ateşi beslemek ve tutkularının peşinden koşmak, seni zirveye taşıyacak.
Detaylara odaklanma ve pratik düşünme yeteneğin bugün daha da belirginleşiyor. Küçük ayrıntılar büyük sonuçlar doğurabilir. Çevrendeki insanların ihtiyaçlarını anlamak adına empati kurmak sana önemli fırsatlar sunacak. İş ve sağlık konularında dikkatli olmalı, aşırı eleştirel olmaktan kaçınmalısın. Problemleri çözmek için analitik bir yaklaşım sergilemekte zorlanmayacaksın. Kendi içsel huzurunu sağlamaya yönelik çabaların, başkalarına ilham verebilir. Sosyal ilişkilerde daha fazla iletişim kurmak için adım atmak, gereken destekleri almanı kolaylaştırabilir. Kendine karşı nazik olmayı unutma; öz bakımına zaman ayırmak, zihinsel ve fiziksel sağlığını iyileştirecek. Akşam saatlerinde iç huzurunu bulmak adına meditasyon veya yürüyüş gibi rahatlatıcı aktiviteler tercih edebilirsin.
Sosyal ilişkilerdeki denge ve uyum arayışın, çevrendeki kişilerle olan etkileşimlerini belirleyecek. Gün boyunca çeşitli insanlarla etkileşimde bulunmak, sana ilham verebilirken, bazı tartışmalara da yol açabilir. İlişkilerde olduğu kadar, kişisel hedeflerinde de cesaret ve kararlılık göstermeye hazır olmalısın. Bugün, içsel huzurunu sağlamak adına yaratıcı bir projeyle uğraşmak, kendini daha iyi hissetmene yardımcı olabilir. Duygularını açıkça ifade etmekten çekinme; bu, bağlarını güçlendirebilir. Aynı zamanda, başkalarının bakış açılarına da açık olmanı öneririm; bu, sana yeni ve ilginç perspektifler kazandırabilir. Eğlenceli anlar yaşama olasılığın yüksek, bu fırsatları değerlendirmekten çekinme.
Son derece karizmatik bir enerjiyle dolup taşıyorsun. Bugün sezgilerin güçlü, içsel hislerinle hareket etme fırsatı bulabilirsin. Duygusal derinliklere dalmak, başkalarıyla olan ilişkilerini güçlü bir şekilde dönüştürebilir. Güven konularına dikkat etmelisin; dış dünyaya karşı sert bir tavır sergilemek yerine, duygularını paylaşmak daha olumlu sonuçlar doğurabilir. Gizli kalmış her şey gün yüzüne çıkabilir, bu nedenle yanındaki insanların niyetlerini sorgulamakta fayda var. İçsel huzuru sağlama arayışındasın, ruhsal bir dönüşüm sürecine girebilirsin. Yeni bağlantılar kurma ihtimalin yüksek; bu bağlantılar, hayatında beklenmedik bir etki yaratacak. İletişimde daha açık ve samimi olman, zorlukların üstesinden gelmende yardımcı olacaktır. Kendine ve çevrene duyduğun güveni artırmak için, kriz anlarında soğukkanlı kalmaya çalış. Kendini biraz daha ifade edebilmek, çevrendekilere duygularını açmak için uygun bir gün. Sonuçlar beklentinin ötesinde tatmin edici olabilir. Kendini geliştirmek ve en derin isteklerine ulaşmak için bugünü bir fırsat olarak gör.
Bugün özgürlüğün ve maceranın ön planda olduğu bir gün seni bekliyor. Yeni deneyimlere açık ol ve sınırlarını zorlamak için cesaret bul. Kendini ifade etme şeklin, çevrendekilerin ilgisini çekecek. Gelişen olaylar, hayal gücünü canlandıracak ve farklı bakış açıları kazanmanı sağlayacak. Seyahat veya yeni bir öğrenim fırsatı gün içerisinde karşına çıkabilir; bu tarz fırsatların peşinden gitmekte fayda var. İlişkilerinde samimiyet ve dürüstlük ön planda olacak, duygularını açıkça ifade etmekten çekinme. Duygusal derinlikler seni çekse de, serin kanlı kalmak ve mantığını kullanmak dengeni korumana yardımcı olacak. Yenilikler en çok seni heyecanlandıracak; risk almaktan korkmamalısın.
Kendine olan güvenin artıyor; iş ve kariyer konularında yürütmekte olduğun projelerde sağduyulu ve kararlı adımlar atmak üzere ilham alıyorsun. Sorumlulukların fazla gelebilir, ancak bu durum seni güçlendiriyor. Bugün, belki de sosyal çevrenin beklentileri ile kendi hedeflerin arasında bir denge kurmayı başarabilirsin. Duygusal açıdan sakin kalmak, zorlanabileceğin bir süreçte önemli. Öte yandan, ailevi ilişkilerde de iletişimi güçlendirmek adına adımlar atmak isteyebilirsin; sevdiklerinle geçmişte tartıştığın konuları derinlemesine ele almak, sağlıklı bir bağ kurmanı sağlıyor. İçsel huzurunu bulmak ve stresten uzaklaşmak için zaman ayırmalısın. Güne başlarken kendine küçük de olsa bir ödül vermek, motivasyonunu artırabilir. Unutma, başarılarının ardında sıkı çalışmanın ve azmin yer aldığını hissetmek, senin için tatmin edici bir deneyim olacaktır.
Bugün yenilikçi fikirlerin ve yaratıcılığının doruk noktasına ulaşabilir. Sosyal çevrende ilginç bağlantılar kurma şansını yakalayabilirsin. Bir grup aktivitesine katılmak, ilham verici insanlarla tanışmanı sağlayabilir. Düşüncelerinin farklılığı sayesinde, sıradanlıktan uzaklaşmayı başaracaksın. Ancak, duygusal derinlerde biraz dalgalanma hissedebilirsin. İçsel hislerinle yüzleşmek, kendi potansiyelini keşfetmene yardımcı olacak. İleriye dönük büyük adımlar atmak için cesaretini topla, belirsizliklere karşı duygu durumunu dengelemeye odaklan. Empati göster ve başkalarının bakış açılarına açık ol. Hepsinin parçası olduğun bu evrende, senin farklılığın ile bir araya gelen seslerin, özgürlük yolunda büyük bir tutku yaratacak.
Duygular derinleşiyor, içsel dünya ile dışsal dünya arasında bir denge kurma çabası içerisindesin. Hayal gücün canlı, yaratıcılığın ön planda. İçsel sesine kulak vermek, sana rehberlik edecek. Başkalarının duygularını anlama yeteneğin güçlü. Bu sayede, ilişkilerinde derin bağlar kurabilir, empati yoluyla önemli kavramlar keşfedebilirsin. Ancak, sınırlarını çizmeyi unutma, aşırı duygusal yükler altında kalabilirsin. Kendin için küçük molalar ayırmak, zihinsel ve ruhsal olarak yeniden enerji toplamana yardımcı olacak. Sevgi dolu bir tutumla çevrendekilere yaklaşırken, kendi ihtiyaçlarını göz ardı etme. Hayallerin için yaptığın çalışmalar, ufukta güzel fırsatların habercisi olabilir. Şimdi, ruhsal olarak kendini yeniden ifade etme zamanıdır.
