| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Yeni başlangıçlar için harika bir zaman dilimindesin. Enerjin yüksek, hedeflerin net. Kendi isteklerini önceliklendirmekten çekinme; bu dönemde cesaretinle etrafındakilere de ilham kaynağı olabilirsin. Sosyal çevrenle yapacağın etkileşimler, beklenmedik ve heyecan verici fırsatlar doğurabilir. Duygusal ilişkilerde ise açık ve net iletişim kurmak, sorunları hızla çözmene yardımcı olacak. Kendine karşı olan güvenin artarken, bu da başkalarıyla olan ilişkilerine olumlu yansıyacak. Spor veya fiziksel aktiviteler ruh halini daha da canlandıracaktır; içsel huzurun ve mutluluğun artacak. Fırsatları değerlendirmek için harekete geçmeye hazırsın; sezgilerine güvenmeyi unutma.
Gününüz, sabah erken saatlerden itibaren yeniliklerle dolu geçebilir. Duygularınızın yoğunlaşması ve içsel huzurunuzu bulmaya çalışmanız bu dönemde ön plana çıkacak. İş hayatında yapmanız gereken bazı düzenlemeler, başkalarıyla olan ilişkilerinizi de olumlu yönde etkileyecek. Finansal konularda dikkatli olmanız gereken bir gündesiniz. Gereksiz harcamalardan kaçınmak, bütçenizi daha sağlam temellere oturtmanıza yardım edebilir. Özellikle yeni bir yatırım yapmayı düşünüyorsanız, iyi bir analiz yapmalı ve sabırlı olmalısınız. Aşk alanında ise, partnerinize karşı duyduğunuz hisler derinleşebilir. Beraber güzel anılar biriktirme fırsatını değerlendirin. Eğer yalnızsanız, sosyal ortamlarda karşılaşacağınız insanlardan ilham alabilir, yeni duygusal bağlantılar kurabilirsiniz. Sağlığınıza özen göstermek, stresle başa çıkma yöntemlerinizi gözden geçirmenize yardımcı olabilir. Düşüncelerinizi dinginleştirmenin yollarını aramak, zihninizdeki karmaşayı yatıştıracaktır. Kendinize küçük molalar vermekten çekinmeyin. Bu, sizi yenileyecek ve enerjinizi tazeleyecektir.
Bugün iletişim becerilerinizi ön plana çıkaracak olaylar yaşayabilirsiniz. Fikirlerinizi paylaşmak ya da yeni insanlarla tanışmak için harika bir gün. Sosyal çevrenizle olan bağlantılar güçlenecek, bu da size yeni fırsatlar getirebilir. Duygusal zekanızla başkalarının hislerini anlama kapasiteniz artacak; bu, bazı sorunları kolaylıkla çözmenizi sağlayacak. Yaratıcılığınızın tavan yaptığı bu dönem, sanat ya da yazma gibi alanlarda kendinizi ifade etmenize olanak tanıyacak. İş veya eğitim hayatında ise, düşüncelerinizi net ve ikna edici bir şekilde aktarmakta zorlanmayacaksınız. Duygusal ilişkilerinizde ise, açık iletişim kurmak ilişkinize derinlik katabilir; özellikle uzun süredir çözüme ulaşmamış meseleleri ele almak için ideal bir zaman. Yanınızdaki insanlarla olan bağlarınızı tazelemek ve onlara olan anlaşmamızı gözden geçirmek için uygun bir zemin oluşuyor. Anlık ruh hallerine kapılmamak ve dengeyi sağlamak da önemli. Bugünü, keşfe açık bir zihinle geçirirseniz, yeni olanaklar ve tatmin edici bağlantılar sizi bekliyor.
Duygusal derinliklerde yüzmek, sezgilerini dinlemek ve içsel huzura ulaşmak için harika bir gün. Ailevi ilişkilerde sıcaklık ve anlayış ön planda; sevdiklerinle vakit geçirmek kalbine iyi gelecek. Duygusal bağların güçleneceği bu süreçte, geçmişteki anılar seni sarıp sarmalayabilir, nostaljik düşünceler besleyebilirsin. İş hayatında kendini ifade etmekte zorlanabilirsin; içsel hislerine güvenerek, duygularını açıkça dile getirmekten çekinmemelisin. Sağlığın için biraz daha dikkat etmen gereken bir dönemdesin; ruhsal dengeyi sağlamak adına meditasyon ya da doğayla iç içe vakit geçirmek faydalı olabilir. Kalbini dinle ve kararsızlıklarını geride bırakacak cesareti bul.
Bugün, yaşamında parlayan bir enerji ile etrafındakilere ilham verme potansiyelin yüksek. Kendi yeteneklerine olan güvenin artarken, sosyal ilişkilerde kendini ifade etmekte daha cesur olmalısın. İçsel gücün, karizmanla birleşerek insanları kendine çekiyor. Yaratıcı projeler ve sanat aktiviteleri için mükemmel bir zaman. Başkalarının görüşlerine duyarlı ol, ama kendi görünürlüğünden de ödün verme.Finansal konularla ilgili dikkatli olman gereken bir dönemdesin. Harcamalarını kontrol altında tutarak, ani çıkışlardan kaçınmalısın. Sağlık alanında, stresle başa çıkmanın yollarını keşfetmek ve zihinsel sağlığına özen göstermek, günün olumlu geçmesi için önemli. Kendini iyi hissetmek için doğayla vakit geçirmeyi ve sevdiğin hobilerle ilgilenmeyi unutma. Öne çıkma arzun, dost çevren içinde bir liderlik pozisyonuna seni taşıyabilir. Herkesin seni dinlemesi ve düşüncelerine değer vermesi, toplumsal etkileşimler açısından oldukça olumlu. Bugün, kararlı adımlar atmak isteyeceksin. İçsel sezgilerine güvenerek ilerle, şans seninle!
Bugün, detaylara olan dikkatin ve analitik düşünme yeteneğin sayesinde çevrendeki karmaşayı organize edebilirsin. Kendi içsel huzurunu sağlamak için küçük ama etkili değişiklikler yapma fırsatını yakalayabilirsin. Sağlık konularına odaklanmak, yaşam kaliteni artıracak. Parasal konularda temkinli olmalı, gereksiz harcamalardan kaçınmalısın. İlişkilerde iletişim önem kazanacak; sevdiklerinle açıkça konuşarak anlayış ortamı oluşturabilirsin. İş hayatında iş birliği yapma arzusu, ekip ruhunu güçlendirecek. Ancak, başkalarının fikirlerine saygı göstermeyi unutma; bu dinamik seni daha da ileriye taşıyabilir. Yoldaşların yanında kendini daha güçlü hissedeceksin.
Duygusal denge arayışın bu dönemde ön planda. İlişkilerdeki uyum ve estetik estetik hissetme ihtiyacın artış gösteriyor. Sosyal çevrende ve başkalarıyla kurduğun bağlantılarda, empati ve anlayışla yaklaşmak önemli olacak. Olaylara mantıklı bir bakış açısıyla yaklaşmaya çalış, zira kararsızlık, aceleci kararlar almanı engelleyebilir. Kendini ifade etme šeansını iyi değerlendir. Sanatsal yönlerin ortaya çıkıyor, yaratıcı projelere yönelmek bu süreçte ruhunu besleyebilir. Esnek düşünmek, karşına çıkacak fırsatları daha kolay değerlendirmene yardımcı olacak. Unutma, zorluklar geçici, ilişkilerdeki zenginlik ise kalıcı olacaktır.
Bugün duygusal derinliklerinde kaybolabilirsin. İçsel çatışmaların yüzeye çıkabilir ve bu durum, ilişkilerinde gerginliğe yol açabilir. Duygularının yoğunluğunu kontrol altında tutmayı denemelisin; bu, sevdiklerinle olan etkileşimini rahatlatabilir. Sosyal ortamlarda bulunmak, beklenmedik destekler almanı sağlayabilir. Bu akşam, yalnızlığını avantaja çevirerek kendine zaman ayırmalısın; ruhsal yenilenme, içsel dengeyi bulmanda önemli bir adım olabilir. İş ortamında bazı gizli meselelerle yüzleşmek zorunda kalabilirsin. Sakin ve kararlı bir yaklaşım benimsemen, sorunları çözmende yardımcı olacaktır. Özellikle finansal konularda dikkatli olmalısın; harcama alışkanlıklarını gözden geçirmen faydalı olabilir. Kendi içsel melodini bulmak, seni daha güçlü kılacak.
Kendine güvenin yüksek, yeni fırsatlara açık bir ruh halindesin. Hayatında yenilik arayışında olabilirsin. Seyahat planları zihnini canlandırabilir ve ilham kaynakları bulmana yardımcı olabilir. Sosyal ilişkilerde samimiyet ve cesaret ön planda; yeni arkadaşlıklar kurmak için harika bir zaman. Duygusal olarak daha özgür hissediyorsun; bu, seni daha yaratıcı kılabilir ve içsel huzurunu artırabilir. Ancak, özellikle ani kararlar alma konusunda biraz daha temkinli olman faydalı olabilir. Varlıklarını yönetirken dikkatli ol, bütçeni aşmaman önemli. Gelecek için büyük hedefler belirlemek, sana heyecan verecek; hayallerini gerçeğe dönüştürmek için ilk adımları atmaya hazır ol!
Bugün, sıkı çalışmanın ve azminle kendini belli edeceğin bir gün. İş ve kariyer konularında üstlendiğin sorumluluklar seni biraz yorsa da, bu çabaların uzun vadede büyük kazançlara dönüşecek. İlerici düşünmek, mevcut durumunu sorgulamak ve gelişim alanlarını tespit etmek için harika bir zaman. Duygusal olarak daha soğukkanlı olmanın sana yardımcı olabileceği bir dönemdesin; içsel huzurunu korumak, karar alma süreçlerinde net olmanı sağlayacak.Sosyal ilişkilerinde ise, duygusal bağlarını güçlendirmek için önemli adımlar atman gerekebilir. Geçmişteki yanlış anlamaları yüzleşmek, ilişkilerinin sağlam temellere oturmasına katkıda bulunacak. Bu süreçte, karşındaki kişinin hislerine saygı göstermek ve empati kurmak son derece önemli. Değer verdiğin insanlarla bir araya gelmek, ruhsal olarak seni besleyecek ve yeni fikirlerin tohumlarını atmana olanak tanıyacak.Maddiyatla ilgili konularda ise dikkatli olmalısın. Aceleye getirmekten kaçınmak faydalı olacaktır. Harcamalarını gözden geçirip, tasarruf yapmayı düşünmek öngörülü bir adım. Günün sonunda, başarılarının ve ilişkilerinin seni nasıl beslediğini görebilmek için biraz kendine zaman ayırmayı unutma.
Bugün özgürlüğüne olan tutkun daha da ön plana çıkıyor. Sosyal çevrendeki dinamiklerin değişimi, yeniliklere açık olmanı gerektiriyor. Arkadaşlarınla iletişimini güçlendirmek, beklenmedik fırsatlarla karşılaşmanı sağlayabilir. İş veya projelerde alışılmışın dışına çıkma arzusu, yaratıcılığını ortaya çıkaracak. Belki de, daima düşündüğün fikirleri hayata geçirmek için ilham alırsın. Duygusal ilişkilerde ise sabırsızlık hissetmek yerine, empati yapmak ve anlayış göstermenin faydalı olduğunu göreceksin. İçsel huzurunu sağlamak için kişisel alanına da zaman ayırmayı unutmamalısın. Sonuç alabilmek için sabır ve kararlılığı elden bırakma; bu süreçte kendini yeniden keşfedeceksin.
Duygular derinleşiyor, içsel dünyanda bir keşfe çıkmak isteyebilirsin. Yaratıcılığın tavan yapacak, sanatsal projelerin ve hayallerin ön plana çıkacak. Bugün sezgilerin güçlü çalışacak, bu sayede insanlar arasında duygusal bağlar kurmak için doğru fırsatları yakalayabilirsin. Karşılaştığın durumlarda empatin ön planda olacak, çevrendeki insanların hislerini anlama konusunda yeteneğin artacak. Kendini ifade etmek için yeni yollar arayabilirsin; belki bir yazı, belki bir resim, belki de müzik ile ruhunu ifade etme fırsatları çıkacak karşına. Geçmişle barış yapma isteği de sana eşlik edebilir; eski anıları değerlendirmek gözlerini yeni bir bakış açısına açabilir. Ancak, aşırı duygusallıktan kaçınmaya çalışmalısın, kendine sınırlar koymanın zamanı geldi. Yıldızlar, ruhsal gelişim ve sezgiselliğin bir araya gelmesiyle sana içsel huzur sağlayacak. Unutma, hayallerinin peşinden gitmek için gereken ilham bugün çok yakın.
