| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerji dolu bir gün seni bekliyor. İçinde bulunduğun atmosfer, cesaretini ve kararlılığını artıracak. Yenilikler konusunda heyecan duyacak, yeni fikirlere açık olacaksın. İletişimde daha samimi ve tutkulu bir dil kullanabilirsin. Kişisel hedeflerine odaklanmak için harika bir zaman. Ancak, aceleci davranmaktan kaçınmalısın; attığın adımların sonuçlarını düşünerek ilerlemek faydalı olacak. Duygusal ilişkilerde ise sıcak bir etkileşim kurabilirsin, sevgi ve karşılıklı anlayış bu dönemde önem kazanacak. Yeni tanışmalar veya eski bağların güçlenmesi gündemde. Sağlığına özen göstermeyi unutma; fiziksel aktivite seni daha zinde hissettirecek. Günü tiyatro, konser veya sosyal etkinliklerle renklendirmek ruh haline olumlu yansıyacak.
Güçlü bir iradeye ve kararlılığa sahipsin. Bugün, sabrın ve azminle birçok zorluğun üstesinden gelebilirsin. Etrafındaki insanların duygusal hallerine karşı duyarlılığın artıracak, ilişkilerinde empatiyi ön plana çıkaracaksın. Maddi konulara yönelik kararlar alırken dikkatli olmalısın; aceleci davranmak, yapmaman gereken harcamalara neden olabilir. Yeniliklere açık olmak, seni gelişim yolunda ileri taşırken içsel huzurunu da güçlendirecek. Aldığın kararların sonuçlarının uzun vadeli olabileceğini unutma; sağlam temeller üzerinde inşaa ettiğin her şey sana kalıcı mutluluk getirecektir. Bugün kendini şanslı hissetmeye başlarsan, bu hislerin hayatın her noktasına yayılmasını sağla. Yavaş ama emin adımlarla ilerlemek, daha tatmin edici sonuçlar elde etmene yardımcı olacaktır.
Bugün zihnindeki düşüncelerin yoğun bir hareketlilik içinde. Yaratıcılığın, sıradanlıktan uzaklaşmanı sağlayarak yeni projelere yönelmeni tetikleyebilir. Sosyal çevrenle olan iletişimin güçlenecek; yeni insanlarla tanışma fırsatları karşına çıkabilir. Duygusal anlamda zayıf hissettiğin anlar olabilir, ancak bu anları derin nefesler alarak ve sevdiklerinle paylaşımlar yaparak aşabilirsin. Eski hatıralar, bir arkadaşın yardımıyla gün yüzüne çıkabilir ve bu, geçmişle barışmanı kolaylaştıracak. Haftanın başındaki enerjin, iş hayatında daha proaktif olmanı sağlayacak, fırsatları değerlendirme konusunda dikkatli olmalısın. Özgürlüğüne düşkünlüğün gün içinde kendini belli edecek; içsel sesine kulak vermeyi unutma. Kalbinde beslediğin umutlar, seni doğru yolda ilerlemeye teşvik edecek.
Duygusal derinliklerin ön plana çıkacağı bir gün. Aile ve ev hayatıyla ilgili konularda hassasiyetler artabilir. İletişim kurarken empati yeteneğine odaklanmalısın; sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek, aranızdaki anlayışı derinleştirecek. İçsel huzuru sağlamak için yaratıcı projelere, sanatsal çalışmalara zaman ayırabilirsin. Kendi duygularına karşı dürüst olman, kendini ifade etmeni kolaylaştıracak. Geçmişle ilgili bazı anılar aklına gelebilir, bu da seni içsel bir yolculuğa yönlendirebilir. Dış dünyadan uzaklaşmak ve kendinle baş başa kalmak için fırsatlar yaratmalısın; bu, stresle başa çıkmana yardımcı olacak. Bugün, kalplerin en derinini keşfetme ve içsel dengeyi sağlama fırsatlarını değerlendirmelisin.
Bugün yaratıcı enerjilerin doruğa ulaşacağı bir süreçte olacaksın. İçindeki liderlik ruhu, başkalarını etkileme kapasitenle birleşerek çevrendekilere ilham verebilir. Kendini ifade etme arzun artarken, sanatsal projelere veya hobi faaliyetlerine yönelmek için sıcak bir zaman dilimi. İkna kabiliyetin, önemli görüşmelerde veya grup çalışmalarında seni öne çıkaracak. Ancak dikkat etmen gereken bir durum da var; egonun kabarması, bazı ilişkilerde gerginlik yaratabilir. Bu yüzden duygu ve düşüncelerini net bir şekilde ifade etmekte fayda var. Güneşi üzerindeki ışıltıyı hissettiğin an taraftarların ve sevdiklerinle kurduğun bağlar güçlenecek. İçindeki coşkuyu çevrenle paylaşmayı unutma.
Bugün, detaylara olan eğilimlerin ön plana çıkacak. Gözlem yeteneğinle çevrendeki küçük ama önemli şeyleri fark etmen kolaylaşacak; iş hayatında bu, pek çok insanın gözünden kaçan fırsatları değerlendirmene yardımcı olabilir. Titizlik ve disiplinle yaklaşacağın projeler, beklediğinden daha fazla memnuniyet sağlayacak. Sağlık konularında da dikkatli olmalısın; belki basit bir egzersiz rutini oluşturarak bedeninle yeniden bir bağ kurmak isteyebilirsin. İletişim konusunda, sevdiklerinle açık ve dürüst bir diyalog kurmak, ilişkinizi derinleştirebilir. Duygusal anlamda, kendi iç dünyanda yaptığın sorgulamalar, sana yeni ufuklar açacak. Unutma ki, mükemmeliyet arayışın bazen yıpratıcı olabilir; kendine karşı nazik olmayı öğrenmek, ruhsal sağlığını destekleyecek.
Bugün duygusal ve sosyal ilişkilerin ön planda olduğu bir gün var. Üzerinde düşündüğün konuların çözümünü bulabilmek için çevrendeki insanlarla açık iletişim kurmanın önemini keşfedeceksin. Başkalarının görüşlerine değer vermek, sana yeni bakış açıları kazandırabilir ve kalbindeki huzuru artırabilir. Kendini ifade etme şeklin, diğerleriyle olan etkileşimlerinde belirleyici bir rol oynayacak. Ayrıca estetik ve güzellik konusunda yaratıcı projelere yönelmek, ruh halini iyileştirecek fırsatlar sunabilir. İçsel dengeyi sağlamak adına spora veya doğaya yönelmek, sana dinginlik getirecek. İçsel huzuruna ulaşmak için sınırlarını belirlemen, gerektiğinde "hayır" demekten çekinmemen faydalı olacak. Unutma ki, ilişkilerinde dengeyi sağlamak, daha tatmin edici bağlantılar kurmana olanak tanıyacak.
Bugün yoğun duygulara kapılacağın bir gün. İçsel dünyanda derinleşme ve kim olduğuna dair sorgulamalar yaşayabilirsin. Karşılaştığın olaylar, seni düşündürmek için bir fırsat sunabilir. Sosyal ilişkilerinde sırları açığa çıkarma isteği hissedebilirsin. Güven arayışın artacak, bunun için çevrenle daha samimi ve derin bağlar kurmak isteyeceksin. İş veya kariyer alanında, sezgilerin sana doğru yolu gösterebilir; buna güvenmekte fayda var. Aşk hayatında ise duygusal derinlikler peşinden koşabilirsin ama dikkatli ol, karşındaki kişinin hislerini iyi okumak önemli. Kendi iç yolculuğuna odaklandıkça, ruhunun ihtiyaçlarını anlama fırsatı bulacaksın. Gözlemci ol; çevrendeki insanların ruh hallerini hemen sezeceksin. Yaratıcılığını besleyecek aktivitelere yönelmek, sana iyi gelecek. Unutma, bazen yalnız kalmak da büyüme sürecinin bir parçasıdır.
Bugün özgürlüğe duyduğun özlem belirginleşirken, macera arayışın içsel huzurunu artırabilir. Sosyal bağlantılar kurabileceğin, yeni insanlarla tanışma fırsatlarının karşına çıkacağı bir gün. Hayatının bazı alanlarında risk almayı düşünebilir, cesur adımlarla ilerlemeyi seçebilirsin. Önüne çıkan fırsatlar, kişisel gelişimine katkı sağlayacak deneyimler sunabilir. Spor veya doğa aktiviteleriyle enerjini yükseltmek isteyebilirsin; zihin ve beden dengeni bulmak için ideal bir zaman. Geçmişle yüzleşme ve yeni başlangıçlar yapma arzusu içindeyken, kalpten gelen tutku dolu düşüncelerle harekete geçebilirsin. Sevdiklerinle paylaştığın anların kıymetini bilmek, günü daha da özel kılabilir. Unutma, hayatın sunduğu anları kucaklamak için cesaretle ilerlemen gerek.
Bugün, sabırlı ve disiplinli yaklaşımın sayesinde önüne çıkan zorlukları rahatlıkla aşabileceksin. Kariyerine yönelik güçlü adımlar atma isteğin belirginleşiyor; projelerini dikkatle planlar ve detayları gözden geçirirsen, başarı çok da uzak değil. Sosyal çevrende, beklenmedik sürprizler gündeme gelebilir; bu durum, uzun zamandır görmediğin eski bir dostla karşılaşmanı veya yeni connections kurmanı sağlayacak. İçsel huzurun için biraz meditasyon veya doğa yürüyüşü yapman faydalı olabilir. Duygusal alanında ise, içsel dengeyi bulmak adına sevdiğin insanlarla iletişimini güçlendirmen gerektiğini hissedebilirsin. Anlayış ve destek arayışın, ilişkilerini derinleştirecek. Kendi hedeflerine odaklanırken, başkalarının ihtiyaçlarını da önemsemeyi unutma. Gün boyunca kararlılığın sayesinde, kendine güvenin artacak ve ilerlemeye yönelik motivasyon bulacaksın.
Sıra dışı ve yenilikçi zihin yapın, etrafınızdaki insanları etkilemek için harika bir fırsat sunuyor. İletişim yetenekleriniz bugün ön plana çıkacak ve sosyal çevrenizde beklentilerin ötesinde bir etki yaratacaksınız. Eski alışkanlıklarınızı sorgulamak, yeni fikirler ve projeler için cesaretinizi artırabilir. İçsel duygularınızı ifade etmekte zorlanmıyorsunuz; bu da başkaları üzerinde derin bir etki bırakabilir.Bağlantılarınızı güçlendirmeye yönelik çabalarınız, kişisel ve profesyonel yaşamınızda olumlu sonuçlar doğurabilir. Akışta kalmaya özen gösterin; anın tadını çıkarırken, ani değişimlere karşı açıklığınızı koruyun. Sosyal ortamlarda kendinizi rahat hissedebilirsiniz, ancak bazı durumlarda özgürlüğünüzü korumak adına sınırlar koymalısınız.Bugün içsel sezgilerinize güvenin, sezgisel yanınızla daha derin bağlantılar kurabileceksiniz. Kalabalıklarda kendinizi kaybolmuş hissetseniz bile, bireysel yeteneklerinizi ve fikirlerinizi öne çıkararak parlayabilirsiniz. Yeni deneyimler için kapılar açmakta özgür hissedebilirsiniz; bu nedenle risk almaktan çekinmeyin. Bireyselliğinizi ön planda tutarak ilerlemek, hem iç huzurunuzu artıracak hem de toplumsal ilişkilerinizi güçlendirecektir.
Kendini derin duygular içinde bulabilirsin, içsel dünyanda çeşitli dalgalanmalar yaşaman muhtemel. Sanatsal yönlerin ön planda olacak; yaratıcılığını serbest bırakmak için harika bir zaman. Hayal gücün oldukça kuvvetli, bu da seni yeni projelere yönlendirebilir. Duygusal ilişkilerde empati kabiliyetin sayesinde, sevdiklerinle daha derin bağlar kurabilirsin. Ancak, çevrendeki insanların hissettiği karmaşık duygular da seni etkileyebilir; bu nedenle sınırlarını belirlemekte zorlanabilirsin. İçsel huzurunu bulmak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi rahatlatıcı aktivitelere yönelmen iyi olabilir. Hayatın getirdiği belirsizliklere karşı açık kalmaya çalış. Yeni fırsatlarla karşılaşman mümkün; bu durum, seni daha fazla özgüven sahibi yapacak. Unutma, sezgilerin şu an güçlü ve yolunu bulmanda sana yardımcı olabilir.
