| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Gündelik hayatın akışı içinde enerjinin yüksek olduğu bir dönemdesin. İletişim becerilerin oldukça etkili, bu nedenle düşüncelerini açıkça ifade etmekten çekinme. Karşılaşacağın zorluklarda cesur duruşun ve motivasyonun sayesinde üstesinden geleceksin. Sosyal çevrendeki dinamikler, yeni bağlantılar kurma fırsatları sunabilir, bu fırsatları değerlendirmekte fayda var. Ancak, aceleci ve atak davranışlar sergilemekten kaçınmalısın; pratik düşünmek, uzun vadeli faydalar sağlayabilir. İçsel huzurunu sağlamak için dengeyi bulmaya çalış. Başkalarının fikirlerine saygı göstererek, kendi kurallarını korumayı unutma. Sağlıkla ilgili konulara özen göstermeli, zihinsel ve fiziksel tazelenme yolları aramalısın. Bugün, içsel gücünü keşfedeceğin ve hedeflerine bir adım daha yaklaşabileceğin bir gün.
Bugün, kariyerinle ilgili konularda ani bir ilham alabilirsin. Uzun zamandır düşündüğün bir projeyi hayata geçirmek için uygun bir zaman. Çevrendeki insanlarla gerçekleştirilecek iş birlikleri seni daha da motive edebilir. Duygusal hayatında ise, partnerinle derin ve samimi bir sohbet gerçekleştirme fırsatı bulabilirsin; bu, ilişkinizi güçlendirecek. Maddi konularda dikkatli olmalı, doğru yatırımlar yapmalısın, ani harcamalardan kaçın. Kendine ayıracağın zaman, ruhsal ve fiziksel sağlığını destekleyecek. Günün sonunda, huzur verici bir ortamda bulunmak ve sevdiklerinle vakit geçirmek, stresini atmana yardımcı olacak. Unutma ki, kararlılığın ve azmin her şeyin üstesinden gelebilir.
Bugün iletişimde sıradışı bir akış söz konusu. Düşüncelerini açıkça ifade etmek konusunda cesur olabilirsin. Sosyal bağlantılarının güçlendirilmesi gereken bir dönemdesin; yeni insanlarla tanışmak veya eski tanıdıklarla bağlantı kurmak için doğru zaman. Kısa yolculuklar, beklenmedik buluşmalar ve ilginç sohbetler gündeme gelebilir. Eğitim veya kişisel gelişim alanında yeni fırsatlar ortaya çıkabilir, bu yüzden öğrenmeye açık olmalısın. Duygusal ilişkilere gelince, biraz daha derinlik aramak isteyebilirsin. Karşılaştığın zorlukları mizah anlayışınla çözmek, gününü daha keyifli hale getirecek. Esnek kal ve anlık fırsatları değerlendirmekten çekinme. Akıl oyunları ve beyin fırtınaları zihnini canlandıracak. Unutma ki, merakın seni her zaman yeni ufuklara taşıyacak.
Duygusal olarak derin sulara dalabileceğin bir gün. İçsel huzurunu sağlamak için yalnız kalma ihtiyacı hissedebilirsin. Ailevi ilişkilerde samimi ve anlamlı paylaşımlar öne çıkacak. Sevgi dolu ifadeler, bağları güçlendirebilir. Duygusal zorlukları geride bırakma kararlılığı gösterebilir, kendine yeni hedefler belirleyebilirsin. İlerlemek için tutkulu bir motivasyon bulabilirsin. Kendi iç dünyanı keşfetmek sana hem rahatlatıcı hem de ilham verici bir deneyim sunacak. Yeni bir yaratıcı projeye başlamak için cesaret bulabilirsin. Sıcak ve destekleyici bir atmosfer içerisinde, arkadaşlarınla zaman geçirmek ruhunu besleyecektir. Don't forget to trust your instincts as they will guide you wisely.
Bugün, içindeki yaratıcılığı ortaya çıkarmak için harika bir gün. Duygusal olarak güçlü hissedeceksin ve etrafındakilere ilham verme isteği içinde olabilirsin. Sosyal ilişkilerinde dikkat çekici bir aura yayarak, ilgiyi üstüne çekmeyi başaracaksın. Bu enerjiyi kullanarak arkadaşlarınla ya da ailenle keyifli zamanlar geçirebilir, onlara destek olabilirsin. İş hayatında ise liderlik özelliklerin ön planda olacak; projelerde öne çıkma fırsatlarını değerlendirebilirsin. Risk almaktan çekinme, zira bu dönem seni zorluklara karşı daha cesur hale getiriyor. İlişkilerde samimi ve açık olmaya özen göstererek güven bağlarını güçlendirebilirsin. Kendine güvenin tavan yapmış durumda ve bu, başkalarının gözünde de belirgin bir fark yaratacak. Tunç gibi sağlam duruşunla hedeflerine ulaşma azmini kaybetme, bu dönemi en verimli şekilde değerlendir.
Detaylı düşünmek ve düzen sağlamak adına mükemmel bir gün. Günlük rutinlerinizi gözden geçirme zamanı. Üzerinde çalıştığınız projelerde fazladan özen göstermek, hem sonuçları hem de çevrenizi etkileyebilir. İçsel sezgileriniz güçlü, bu nedenle karşınıza çıkan durumları daha iyi değerlendirebilirsiniz. İletişim kurmak, işbirlikleri geliştirmek için harika bir fırsat var; fikirlerinizi paylaşmaktan çekinmeyin. Duygusal çözümler bulmak için yakın ilişkilerinize yönelebilir, derin sohbetler yapabilirsiniz. Kendi sınırlarınıza dikkat edin, kendinizi fazla hırpalamayın. Unutmayın, mükemmel sonuçlar zamana ihtiyaç duyar. Kendinizle barışık olun.
Bugün ilişkilerde uyum arayışının ön planda olduğu bir dönemdesin. Sosyal çevrendeki insanlarla olan etkileşimlerin, duygusal dengeyi sağlamak adına önemli olacak. İletişimdeki zarif tavrın, başkalarının kalbini kazanmanı kolaylaştırıyor. Sanatsal bir aktivite veya yaratıcılığını sergileyebileceğin bir proje seni kendine getirebilir. Ancak, karar verme aşamasında acele etmemek, dışarıdan gelen baskılara karşı dikkatli olmak faydalı olacak. Kendine zaman tanı ve içsel huzurunu bulmaya odaklan. Unutma, kalbinin sesini dinlemek en doğru yolu gösterecektir. Aşk hayatında ise romantik anların tadını çıkartıp, kalpten gelen hislerle hareket etmen, ilişkini güçlendirebilir. Çevrendekilerin ihtiyaçlarına duyarlı olmak, senin doğal yeteneğin; bu özelliklerini daha fazla sergilemek, hem kendine hem de çevrendekilere mutluluk katacaktır.
Bugün, içsel gücünün ve sezgilerinin yüksek olduğu bir gün. İçsel hislerin seni yönlendirebilir, bu yüzden duygu ve düşüncelerine dikkat et. Sevdiklerinle derin sohbetler yapma isteği duyabilirsin. Eski bir arkadaşla karşılaşma veya unutulmuş bir bağın yeniden canlanması mümkündür. Bu durum, geçmişteki bazı duygularını yeniden gözden geçirmene sebep olabilir.Aşk alanında, tutkuların belirginleşiyor. Eğer bir ilişkin varsa, içten bir iletişim ihtiyacı hissedebilirsin. Partnerinle, aranızdaki duygusal bağı güçlendirmek için fırsatlar yakalayabilirsin. Tek başına olanlar için ise, güçlü bir çekim hissettiğin birine karşı ilgilerin artabilir. Ancak, hemen harekete geçmek yerine, hislerini gözlemlemek ve anlamak daha iyi bir yaklaşım olabilir.Çalışma hayatında mücadeleci bir ruh içinde olacaksın. Projelerin üzerinde çalışmak veya yeni fırsatlar için adımlar atmak için mükemmel bir zaman. Yaratıcılığını ön planda tutmak ve cesur kararlar almak, sana fayda sağlayabilir. Ayrıca, sosyal çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin, yeni kapılar açabilir ve sana ilham verebilir. Sosyal medya ve iletişim konularında dikkatli olman gereken bir gün. Söylediklerine dikkat et, zira yanlış anlaşılan bir söz, beklenmedik sorunlar yaratabilir. Kendi içsel yolculuğuna odaklanmak, ruhsal olarak daha huzurlu hissetmeni sağlayacak. Meditasyon veya doğada zaman geçirmek, enerjini tazelemen için harika bir fırsat olabilir. Kendinle barışık olmak, bugün alacağın kararların ve vereceğin tepkilerin kalitesini artıracak. Unutma, içsel gücün her şeyden daha önemli.
Yeni fırsatlarla dolu bir gün seni bekliyor. Tarafından heyecanla yaklaşılacak projeler ve fikirler, yaratıcı ruhunu besleyecek. Bu fırsatlar, uzun zamandır hayalini kurduğun seyahatleri gerçekleştirme şansını da beraberinde getirebilir. Sosyal ortamlarda öne çıkacak, dikkatleri üzerine çekeceksin. İnsanlarla kuracağın bağlar, hem kişisel gelişimine hem de kariyerine olumlu etki edecek. Ayrıca, hayatında bazı belirsizliklere son verme kararı alabilir, özgürlük arayışını gerçekleştirme yönünde cesur adımlar atabilirsin. Kendini ifade etme biçiminde daha cesur olman bekleniyor, bu da içsel huzurunu artıracak. Kendine güven, güne ilham verici bir başlangıç yapmanı sağlayacak. Unutma, hayal gücünle yeni yollar yaratabilirsin.
Hedeflerine ulaşma konusunda kararlılığın üst seviyede. Disiplinli yapın sayesinde, zorlayıcı projeleri başarıyla tamamlama şansına sahip olacaksın. Ancak, bazen kendine karşı çok sert olabilirsin; kendine nazik olmayı unutma. İş ve özel hayat dengesinde biraz zorluk yaşayabilirsin; bu yüzden sevdiklerinle vakit geçirmeye özen göster. Güçlü bir irade ile karşılaştığın engelleri aşabileceksin. İş arkadaşlarınla olan ilişkilerine dikkat et, iletişim dili önem kazanacak. Sağlık konusuna önem vererek kendine daha fazla zaman ayırmalısın; ruhsal ve bedensel olarak zindeliğinin farkında ol. Kısa vadeli hedeflerine odaklanmak, büyük resmin oluşturulmasında yardımcı olacak. Sabırlı ol ve adımlarını sağlam at.
İçsel bir yenilik arayışı içinde olabilirsin. Bugün, alışılmışın dışına çıkmak ve farklı düşünmek için mükemmel bir zemin oluşturuyorsun. İnsanlarla olan iletişiminde daha cesur ve açık olman, yaratıcılığını tetikleyecek fırsatlar doğurabilir. Sosyal çevrendeki dinamiklerin değişim gösterdiği bir dönemdesin; bu, ortak bir amaç doğrultusunda birleşmeyi gerektirebilir. Duygusal yoğunluk yaşayabilir, geçmişe dönük düşüncelerinle yüzleşebilirsin. Bunu fırsata çevirmek, seni ilerletici deneyimler ve farkındalıklarla buluşturabilir. Kendine güven ve yeniliklere açık ol. Rutinlerinde yapacağın küçük değişiklikler, hayatına tazelik katabilir. Bağlantılarına ve toplumsal ilişkilerine dikkat et; fikirlerini açıkça paylaşmak seni daha çok güçlendirecek.
Duyguların derinliklerinde bir deniz gibi dalgalanma hissedebilirsin. İçsel sezgilerin güçleniyor, bu yüzden çevrendeki gelişmelere karşı daha duyarlı olabilirsin. Sanatsal yönlerin öne çıkacak, yaratıcılığını ifade etmek için harika fırsatlar doğabilir. İlişkilerde empati ve anlayış ön planda, bu nedenle sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirebilirsin. Bazı belirsizlikler karşına çıkabilir, bu süreçte iç sesini dinlerken kendini daha güvende hissedeceksin. Sakin kalmaya çalış, manevi dünyanla bağlantını korumak önemli. İçsel huzuru bulmak için kendine zaman ayırmayı unutma.
