| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün, enerjinizi yönlendirmek için harika bir fırsat bulabilirsiniz. İletişim kurarken cesur ve açık sözlü olmalısınız; düşüncelerinizi ve hislerinizi paylaşmaktan çekinmeyin. Sosyal çevrenizdeki insanlarla kuracağınız bağlantılar, yeni projeler için ilham verici olabilir. Yaratıcılığınızı ortaya koymak için kendinize alan tanıyın; sanat, müzik veya ifade biçimine yönelmek ruhunuza iyi gelecektir. Hedeflerinize ulaşmak için atılacak adımlar, biraz sabır ve kararlılık gerektirebilir. Bugün kendinizi güçlü ve kararlı hissedeceksiniz, bu avantajınızı en iyi şekilde değerlendirin. Kendinizi biraz fazla öne çıkarma isteği hissedebilirsiniz; bu, çevrenizle olan ilişkilerinizi sorgulamanıza neden olabilir, bu nedenle dengeyi sağlamaya çalışın. Sağlığınıza dikkat edin, özellikle de bedeninize iyi gelecek aktivitelerle. Taze havada vakit geçirmek veya doğa yürüyüşleri yapmak, zihin sakinliğinizi artırabilir. Keşfetmekten çekinmeyin ve yeni deneyimler için açık olun.
Bugün içsel huzurunuzu bulma çabasında olacaksınız. Duygusal derinliğinizi keşfetmek için harika bir fırsat var. İlişkilerde daha samimi ve açık olma isteği, bağlarınızı güçlendirebilir. Sanatsal yönünüz ortaya çıkacak; belki de yaratıcı bir proje için ilham alabilirsiniz. Maddi konularda dikkatli olmalısınız, harcamalarınızı kontrol altında tutmak, ilerleyen günlerde fayda sağlayabilir. Kendinizi ifade etme şekliniz, çevrenizdekilerle olan bağlarınızı derinleştirecek. Anlayışlı yaklaşımınız, başkaları üzerinde olumlu bir etki bırakacak. Öğrenmeye ve gelişmeye açık olun; yeni bilgiler, hayatınıza taze bir enerji katabilir. Unutmayın, zaman zaman durup nefes almak, yeniden enerji toplamak için gereklidir.
Bugün iletişim becerilerin ön planda olacak, çevrendeki insanlarla olan ilişkilerin güçlenebilir. Fikirlerinle etrafındakileri etkileyebileceğin, ilham verme potansiyelin yüksek. Yeni projelere adım atmak için uygun bir zaman dilimindesin; yaratıcı düşüncelerin ve değişken yapın sayesinde yeniliklere açık olabilirsin. Sosyal ortamlarda daha fazla görünürde olman, fırsatları kapmana yardımcı olabilir. Ancak ilgi alanlarının çokluğu seni dağıtabilir; dikkatini odaklamak için bir plana sadık kalmaya çalış. İçsel huzurun, zihnindeki karmaşayı dengelemek adına önem kazanacak. Duygusal bağların da derinleşmeye başlayabilir, kalpten gelen iletişim, ilişkilerini kuvvetlendirebilir. Unutma, bugün her şey senin iletişim tarzına ve merakına bağlı olarak gelişecek.
Duygusal derinliklerinle yüzleşmeye hazırlan. Bugün, sevdiklerinle arandaki bağları kuvvetlendirmeye yönelik fırsatlar karşına çıkabilir. İçsel huzurunu sağlayacak anlara odaklan. Geçmişte yaşadığın duygusal deneyimlerin, bugünün kararlarını etkilemeye başlayabilir. Belki de bir dostla geçmişi konuşmak, kalbinde yer eden soruları netleştirecek. Kendini ifade etme şeklin, bugün ilişkinin dinamiklerini değiştirebilir. İş ya da sosyal alanda, beklenmedik bir destek alman mümkün. İçsel sezgilerine güven ve açık bir kalple ilerle. Aşk hayatında geçmişten gelen bir ses, yeniden gündeme gelebilir. Anlaşılmak ya da anlaşmak üzerine kurulu, derin bir sohbet, ilişkini güçlendirebilir. Kendine zaman ayırmayı unutma; ruhunu beslemek, derin bir gevşeme hissi yaratır ve yarınlara daha güçlü bir başlangıç yapmanı sağlar.
Bugün kendini sahnede ışıldarken bulacaksın. Yaratıcılığının doruklarına ulaşırken, içindeki tutkuyu dışarı yansıtma fırsatı yakalayacaksın. Kendi yeteneklerine güvenmek, karizma dolu bir gün geçirmeni sağlayacak. İnsanlar üzerinde güçlü bir etki bırakacak, çevrendekilerin dikkatini çekeceksin. Sosyal ilişkilerinde mücadeleci bir ruhla yaklaşacak, kendini net bir şekilde ifade edeceksin. Ancak aşırı gururdan kaçınmak faydalı olabilir. Kalabalık etkinliklerde yer alabilir, yeni insanlarla tanışabilirsin. Bireysel projelere odaklanmak, seni daha da ön plana çıkaracak. Kalbinin sesini dinlemeyi unutma, sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için adımlar atman gerekebilir. Anlık duygusal dalgalanmalara karşı sabırlı olmalısın; bu, sana hayati dersler katabilir. Bugün, kendine olan inancını tazelemek için harika bir fırsat.
Bugün titizliğin ve detaylara olan düşkünlüğün ön plana çıkıyor. Yaşadığın hayattaki küçük detaylar, büyük anlamlar taşıyabilir. Empati yeteneğin, çevrendekilerle olan bağlarını güçlendirecek. Bazı konularda kararlılıkla ilerlersen, uzun vadeli faydalar elde edebilirsin. Sağlık ve mutluluk arayışında dengeyi sağlamak için kendine zaman ayırmayı ihmal etme. İş hayatında, işbirliği yapma becerin dikkat çekecek; bu işbirlikleri, beklenmedik fırsatların kapısını aralayabilir. Aşk konularında, içten bir iletişim seni daha da yakınlaştıracak. Kendi iç yolculuğuna çıkmayı dene ve hissettiğin duyguları daha derinlemesine keşfetmek için ilham almaya açık ol.
Sosyal ilişkilerde kendinizi oldukça aktif hissedeceğiniz bir dönemdesiniz. Arkadaşlarınızla yapacağınız sohbetler, yeni insanlarla tanışma fırsatları sunabilir. Uyum arayışının ön planda olduğu bu günlerde, karşınızdaki kişilerle olan iletişiminiz dikkat çekici bir şekilde derinleşebilir. Duygusal denge arayışında olacaksınız; bu nedenle, ilişkilerinizi gözlemlemek ve içsel düşüncelere dalmak isteyebilirsiniz. Estetik ve sanatsal faaliyetlere yönelmek, ilham almanıza yardımcı olabilir. İş hayatında, grup çalışmaları ve ortak projeler üzerinde yoğunlaşmak size fayda sağlayacak. Yaratıcılığınızı ortaya koyarken, aynı zamanda başkalarının fikirlerine ve görüşlerine de açık olmalısınız. Kişisel ilişkilere dair kararsızlıklar yaşayabilirsiniz, bu yüzden duygularınıza bir süre dikkat etmek iyi olabilir.
Bugün derin duyguların ve sezgilerin ön planda olacak. İçsel bir keşfe çıkmak isteyebilir, mevcut ilişkilerinle ilgili gizli hislerle yüzleşmek durumunda kalabilirsin. Mistik bir hava hakim, bu da ruhsal bir dönüşüm için fırsatlar sunuyor. İletişimde dikkatli olmalı, kimi zaman söylenmeyen kelimeler daha fazla anlam taşıyabilir. Maddi konularda beklenmedik bir gelişme gündeme gelebilir; bu durumu değerlendirmek için sabırlı olmalısın. Kendini yenileme isteği duyarak daha sağlıklı alışkanlıklar geliştirmek için harika bir zaman dilimindesin. Hayal gücünün güçlü olduğu bu gün, sanatsal yönlerini de keşfetmene zemin hazırlayabilir. Duygusal derinliklere inmekten çekinme; bu süreç, kişisel evrimin için oldukça faydalı olacaktır. Unutma, her sona yakın bir başlangıç gizlidir.
Bugün macera arayışın daha da belirginleşecek. Farklı deneyimlere açılmak, seni tanımadığın insanlarla bir araya getirmek için harika bir gün. Büyümek, yeni ufuklar keşfetmek ve varlığını sorgulamak için içsel bir motivasyon hissedeceksin. Özellikle sosyal ilişkilerin seni destekleyecek ve yeni bağlantılar kurman için fırsatlar sunacak. Yaratıcılığın zirveye çıkabilir; bu nedenle hayal gücünü beslemek için bir süreliğine sıradanlıktan uzaklaşmayı düşünebilirsin. Ama dikkat et, düşüncelerin bazen aşırı iyimserlikle birleştiğinde hayal kırıklıkları yaratabilir. Mantığını kullanarak, kalbini dinlemek arasında bir denge kurmalısın. İçsel huzurunu korumayı unutma; yogaya veya meditasyona zaman ayırmak ruhsal dengeni sağlamana yardımcı olabilir. Bugün, şans kapını çaldığında ona kollarını açmayı unutma!
Bugün, kararlılığın ve disiplinin ön planda olması gereken bir gün. Hedeflerine odaklanarak yapıcı adımlar atmak, içsel motivasyonunu artıracak. İş ya da kariyerle ilgili konularda yaşanabilecek zorlukları soğukkanlılıkla aşabilirsin. Başkalarından gelen önerileri değerlendirirken, kendi iç sesine kulak vermen faydalı olacak. Ailevi ilişkilerinde biraz daha sabırlı olman gerekecek, bu durum seni yeni çözüm yollarına yönlendirebilir. Kendine ayıracağın zaman, ruhsal dengenı bulmana yardımcı olacak. Sağlığınla ilgili konularda ihmal etmemeli, küçük ama etkili değişiklikler yapmalısın. Günün sonunda, kendine olan güveninin arttığını hissedeceksin.
Bugün, zihnindeki yenilikçi fikirlerinle çevrendekilere ilham kaynağı olacaksın. Sınırsız hayal gücün ve bağımsız ruhun, seni farklı düşünmeye yönlendirecek. Uzak bir arkadaşla iletişim kurmak isteyebilirsin; bu yeniden kurulan bağlantı senin huzuruna katkıda bulunacak. Sosyal ortamlarda parlamak ve dikkat çekmek için harika bir zaman. Ancak, başkalarının görüşlerini dinlemeyi ihmal etme; belki de yeni bir bakış açısı, projeni daha da ileri taşıyabilir. Bireysel özgürlüğüne olan tutkun, bazı geleneksel kalıpları sorgulamana neden olabilir. Bu süreçte, sezgilerini dinlemeyi unutma; içsel sesin doğru yolu gösterecektir. Bugün küçük değişikliklerle büyük farklılıklar yaratabilirsin, bu nedenle mevcut düzenini gözden geçirip geliştirmeye açık ol. Aniden gelişebilecek olaylar, seni heyecanlandırabilir; bu fırsatları değerlendir, belki de beklemediğin bir başarı kapını çalacak. Samimi, etkili ve cesur ol; bu senin en güçlü özelliklerin. Unutma, kendin olmaktan vazgeçme; farklılığın, seni özel kılan en önemli unsurdur.
Bugün hayal gücünün ve sezgilerinin yükselişte olduğu bir gün. İçsel dünyana yoğunlaşabilir, sanatsal ve yaratıcı projelere yönelmek için ilham bulabilirsin. Duygusal derinliklere dalmak, hem kendinle hem de çevrendekilerle olan bağlarını güçlendirebilir. Empati yeteneğinin öne çıkması, başkalarına yardım etme arzusunu tetikleyecek. Ancak, duygusal yoğunluk seni bazı durumlarda aşırı hassas hale getirebilir. Kendini sağlıklı bir şekilde ifade etmek ve sınırlarını korumak adına dikkatli olmalısın. İlişkilerde, duygusal açık olmak ve iletişimi güçlendirmek faydalı olabilir. Hayallerin ve gerçekler arasında dengede kalmaya özen göster. Bugün, sezgilerini dinlemek ve içsel rehberliğine güvenmek senin için çok değerli olacak.
