| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün, enerjinin yükseldiği bir gündesin. İçindeki yenilik arzusu ve maceracı ruh, seni yeni ufuklara doğru yönlendiriyor. Hedeflerin konusunda kararlısın ve bu kararlılık, başkalarının dikkatini çekebilir. Sosyal bağlantılarında beklenmedik fırsatlar ortaya çıkabilir; bu fırsatları değerlendirirken sezgilerini dinlemek önemli. Ancak acele etmemen, adımlarını dikkatlice atman büyük bir avantaj sağlayacak. İletişim kurduğun kişilerin düşünceleri ve fikirleri seni zenginleştirebilir. Duygusal ilişkilerde açık ol, hislerini paylaşmakta tereddüt etme. Kendine güvenen tavrın, çevrendeki insanları etkileyebilir, bu da ilişkilerinde derinleşmeyi sağlayabilir. Bugün içsel gücünü sergilemek için ideal bir fırsat sunuyor. Kendine güvenmeyi unutma!
Bugün, huzur ve konfor arayışında derin bir içsel yolculuğa çıkabilirsin. Maddi güvenliğin ve duygusal istikrarın ön planda. Kariyerinle ilgili bazı fırsatlar karşına çıkabilir; bunları değerlendirirken mantıklı ve sabırlı olmalısın. Sosyal ilişkilerde daha fazla empati ve anlayış gösterme ihtiyacı hissedebilirsin, bu da başkalarıyla olan bağlarını güçlendirecek. Kendine zaman ayırıp, doğayla iç içe olabileceğin bir ortamda dinlenmek ve yenilenmek sana iyi gelecek. Sevgi hayatında ise samimiyet ve derinlik arayışı içinde olabilirsin; sevgini ifade etmekte tereddüt etme ve hislerini özgürce paylaş.
Bugün sosyal çevrenizle kurduğunuz iletişimler oldukça önem kazanacak. Duygusal derinlikleriniz, yüzeysel konuşmalardan ziyade, anlamlı ve samimi bağlantılar kurma isteğinizi artırabilir. Hem eski hem de yeni tanıştığınız insanlarla güçlü bir bağ kurma fırsatı bulacaksınız. Fikirlerinizi açıkça ifade edebilmek için kendinize alan yaratırsanız, tartışmalardan ve sohbetlerden beslenerek kişisel gelişiminizi hızlandırabilirsiniz. Ancak, dikkatinizi dağılmadan odaklanmakta zorlanabilirsiniz; bu nedenle, önceliklerinizi net bir şekilde belirlemek faydalı olacaktır. Zihinsel olarak aktif olacağınız bugünde, yaratıcı projelere yönelme isteği artabilir. İlerleyen saatlerde karşılaşacağınız ufak aksaklıklar, sabrınızı test edecektir, ama bunları aşmak için esnekliğinizi kullanarak çözüm üretebilirsiniz. Unutmayın, bugün alacağınız ilham, sizi yeni fırsatlara yönlendirebilir.
Duygusal derinlikler içinde kaybolma riski taşıyan bir gün. İçsel huzur arayışın, sevdiklerinle olan ilişkilerini güçlendirebilir. Eskiden gelen anılar, belki de yarım kalan bir sohbet, bugün ani duygusal patlamalara neden olabilir. Kalabalıklar arasında kendini yalnız hissedebilirsin; bu, kendi iç dünyana yönelmenin bir çağrısı. Gerekirse duygularını ifade etmekten çekinme; içsel yüklerinden kurtulman gerektiği aşikar. Sezgilerin güçlü, çevrendekilerin hislerini anlamak için hazır ol. Ailevi konular öne çıkabilir; geçmişe dair sorular sorulabilir. Kendine alan tanı ve dengeyi sağlamak için dışarıda ol, doğanın ruhunu besle. Unutma, duygularını kabullenmek seni güçlendirecektir.
Bugün, yaratıcı enerjilerin son derece yüksek olduğu bir dönemdesin. İçindeki sanatçı ortaya çıkacak ve yaratıcı projelere yönelmek için mükemmel bir zaman dilimi. Kendini ifade etme ihtiyacı hissedeceksin; bu arzu, ailenle veya arkadaşlarınla ortak aktiviteler yaparak daha da güçlenecek. Sana ilham veren kişilerle bir araya gelmek, fikirlerini paylaşmak ve yeni şeyler öğrenmek için harika bir fırsat. İlişkilerde samimiyet arayışın artacak. Partnerinle daha derin bir iletişim kurma isteği içindesin. Kendi içindeki duygusal zenginlikleri keşfetmek, hem kendine hem de sevdiklerine fayda sağlayacak. Ayrıca, dünyevi konularda mükemmel bir sezgiye sahip olacaksın; finansal durumlarını gözden geçirip yeni fırsatları değerlendirmek için uygun bir zaman. Elindeki kaynakları akıllıca kullanarak gelecek için sağlam temeller atabilirsin. Her şeyin ötesinde, kendine olan güvenin artarken, etrafa ışık saçmanın da zamanı geldi.
Hassas ve analitik doğanla, detaylara olan düşkünlüğün bugün seni ön plana çıkaracak. Gün içerisinde karşılaşacağın durumlar, çözüm odaklı yaklaşımını ve pratik zekanı sergilemeni sağlayacak. İş yerinde veya sosyal çevrende sorumluluk alman gereken anlar doğabilir. Bu, hem kişisel hem de profesyonel ilişkilerini güçlendirme fırsatı sunuyor. Kendini ifade etmekten çekinme; fikirlerin başkaları tarafından takdir görecek. Özellikle sağlığına dikkat etmeye özen göstermelisin. Zihnini dinlendirmek için kısa molalar vermek, yaratıcılığını artıracak. Aşk hayatında ise, duygusal derinliklerin sığ sularda kaybolmamalı. Partnerinle olan iletişimini güçlendirecek küçük sürprizler üzerinde yoğunlaşmalısın. Kendine karşı nazik ol ve kendini yargılamaktan vazgeç; bu, ruhsal bütünlüğünü korumanda faydalı olacaktır. Unutma, kendi iç huzurunu sağlarsan, etrafındaki dünya da daha düzenli ve uyumlu hale gelecektir.
Denge arayışında, sosyal ilişkilerde yeni fırsatlarla karşılaşabilirsin. Bugün, çevrendeki insanlarla olan etkileşimlerin derinleşebilir, yeni bağlantılar kurma şansı elde edebilirsin. Sanatsal yönlerin ön plana çıkabilir; yaratıcılığını ifade edecek projelere yönelmek için ilham bulabilirsin. Karar alma süreçlerinde zihninde oluşmuş ikilemleri aşabilmek için içsel bir huzura ulaşman önemli. Duygusal dengenin sağlanması, özellikle bir ilişkin varsa, partnerinle olan iletişimini güçlendirebilir. Farklı bakış açıları sergilediğin tartışmalarda uyum sağlamakta zorlanma ihtimalin var; empati kurmakta fayda var. Bugün, hem içsel hem dışsal dünya arasındaki dengeyi kurabilmek için adımlar atmalısın.
Derin duyguların ve güçlü sezgilerin aktive olacağı bir gün. Kendini içsel bir dönüşüm sürecine girebilir, geçmişle yüzleşme fırsatı bulabilirsin. Bugün, başkalarıyla olan ilişkilerde samimiyet arayışın ön planda olacak. İnsanların iç dünyalarını anlama yeteneğin, sosyal etkileşimlerini derinleştirebilir. Kendi sınırlarını korumak önem kazanırken, bir yandan da çevrendeki insanlara destek olma arzusu duyabilirsin. Duygusal yoğunluğun yüksek olduğu bu dönemde, yaratıcılık ve sezgiler sana yeni kapılar açabilir. Kendini ifade etmenin, sanatsal ya da spiritüel alanlarda keşif yapmanın tam zamanı. Açık havada geçireceğin zaman, zihninin ve kalbinin yeniden canlanmasına yardımcı olabilir. İş veya kişisel projelerde daha kararlı ve tutkulu olacaksın; bu da seni hedeflerine bir adım daha yaklaştırabilir. Unutma ki, duygusal derinliklerindeki keşifler, seni daha güçlü bir birey haline getirecek.
Bugün hayatında yeni keşiflere yer açabilirsin; merak duygun artmış durumda. Yeni hobi veya ilgi alanları peşinde koşmak, seni oldukça besleyecek. Duygusal ve ruhsal olarak kendine dair derin bir anlayış geliştireceksin. Özellikle iletişimde yapıcı bir tutum sergilemek, çevrendeki insanlar üzerinde olumlu bir etki bırakacak. Sosyal ilişkilerinde daha samimi ve içten olma ihtiyacı hissedebilirsin, bu da bağlarını güçlendirecek. Ancak, dikkatin dağılabilir; aceleci kararlar almaktan kaçınmak, uzun vadede yarar sağlayacaktır. Keşfetme ve öğrenme isteğin seni yeni deneyimlere yönlendirebilir, bu süreçte daha önce denemediğin yollara girmekten çekinme. Bugün içinizde yatan özgür ruhu besle ve hayallerinin peşinden git!
Dikkatini toplamış durumda, hedeflerine ulaşmak için gereken azmi ve kararlılığı hissediyorsun. Gün boyunca sorumluluklar ön planda olacak; zamanını etkili kullanma fırsatına sahip olacaksın. Gün içinde karşılaşabileceğin zorluklar, seni ruhsal olarak güçlendirecek ve yeteneklerini daha iyi anlamana yardımcı olacak. İş veya kariyer alanında yeni fırsatlar doğabilir, bu yüzden açık fikirli olmanda fayda var. Sosyal çevrende yapıcı ilişkiler geliştirme ihtiyacı hissedebilirsin; işbirlikleri senin için faydalı olabilir. Kendine zaman ayırmayı unutma; içsel huzuru sağlamak, bireysel başarının temel taşlarından biri. Sadık dostların, duygusal açıdan sana destek olabilir ve bu destek, motivasyonunu artırabilir. Genel olarak, sağlam adımlarla ilerleyeceğin bir gün seni bekliyor.
Bugün özgün fikirlerinle parlayacak, çevrendekilere ilham vereceksin. Sosyal ilişkilerinde daha açık fikirli olma ve yeni insanlarla tanışma fırsatları karşına çıkabilir. Yenilikçi düşüncelerin, özellikle grup çalışmaları veya ekip projelerinde değerli bulunacak. Kendi alışkanlıklarını sorgulama ve farklı bakış açıları benimseme zamanı. Bireysel özgürlüğünü vurgulayan bir tutum, sana olumlu sonuçlar getirebilir. Yaratıcılığını ifade etmek için doğru zaman. Ancak anlık tepkilerinle başkaları üzerinde beklenmedik bir etki yaratabilirsin; dikkatli ol. Aşk hayatında sürpriz gelişmeler yaşanabilir, açık iletişim her şeyin anahtarı olacak. Harekete geçmeye hazır ol!
Bugün içsel dünyana derin bir dalış yapma isteği hissedebilirsin. Duygusal yoğunluğun artması, çevrendekilerle daha samimi bağlantılar kurmana olanak tanıyacak. Empati yeteneğin yüksek, bu da başkalarının hissetiklerini anlaman konusunda sana yardımcı olacak. Bununla birlikte, kendi duygularının su yüzüne çıkmasına da izin vermelisin. Sanatsal yeteneklerin ön plana çıkabilir; belki bir yaratıcı proje ya da yeni bir hobi seni çok mutlu edecek. Sakin kalmaya çalış, çünkü bazen düşüncelerin seni karmaşaya sürükleyebilir. İçsel huzur arayışın sayesinde bazı sorulara cevap bulabilirsin. Bu gün, ruhsal olarak kendine yönelik derin düşünmelerde bulunmak için ideal. Sevgiyle ilgili güzel sürprizler kapını çalabilir; duygusal ilişkilerde daha açık ve samimi olman faydalı olacaktır.
