| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerjin oldukça yüksek ve kararlı bir şekilde yola çıkmaya hazırsın. İnisiyatif alma konusunda cesur adımlar atabilirsin. Bugün yaşanacak fırsatlar, hedeflerine ulaşmanda önemli bir rol oynayabilir. Kariyer alanında, sürpriz gelişmeler seni bekliyor. Sosyal ilişkilerde bazı tartışmalar yaşanabilir; ancak, transatlantik bir yaklaşım sergilemek sorunu kolayca çözmeni sağlayacak. Sağlığına dikkat etmen gereken bir dönemdesin; yeterince dinlenmek ve dengeli beslenmek ruh halini olumlu etkileyebilir. İçindeki yaratıcılığı serbest bırak ve tutkularını takip et; bu, hayatına yeni bir anlam katabilir. Unutma, cesur adımlar atarken çevrendeki desteklerle güçlenebilirsin.
Güçlü pratik zeka ve kararlılıkla dolu bir gün. Kendini oldukça motive hissedebilir, hedeflerine daha sıkı bir şekilde odaklanabilirsin. İş ve finans konularında alacağın kararlar, gelecekteki başarılarını zenginleştirebilir. Doğru zamanda doğru adımları atmaya dikkat et. Aynı zamanda, duygusal ilişkilerde sevgi ve şefkat ön planda olacak; bu nedenle sevdiklerinle kaliteli vakit geçirmeyi ihmal etme. Kendini ifade etme yeteneğin, başkaları üzerinde derin bir etki bırakabilir. Aynı zamanda, doğayla olan bağını güçlendirmek faydalı olacak. Yürüyüş veya açık havada yapılacak bir aktivite ruh halini besleyebilir. Geleceğe dönük planlarında esneklik gösterirsen, daha tatmin edici sonuçlar elde edebilirsin.
İletişim ve sosyal etkileşim ön planda olacak. Arkadaşlarınızdan veya ailenizden gelen bir haberi, önemli bir gelişmeyi değerlendirirken dikkatli olmanızda fayda var. İçsel bir merak ve öğrenme arzusu ile dolusunuz; yeni bilgiler edinmek ve bunları paylaşmak isteyeceksiniz. Ancak, bu süreçte başkalarının duygularına da hassasiyet göstermek gerekebilir. Yeniliklere açık bir gün geçirirken, zaman zaman çelişkili hisler yaşayabilirsiniz. Hızla geçen düşünceler arasında kaybolmamak için, anı yakalamaya çalışın. Çevrenizdeki insanların ruh hallerine dikkat etmek, iletişiminizi güçlendirebilir. Eski bir arkadaşla karşılaşma veya geçmişten bir konu gündeme gelebilir; bu durum iletişim ve bağlantılarınızı yeniden sağlamlaştırma fırsatı sunar. Kısa seyahatler veya sosyal etkinlikler gündeminizi renklendirebilir, yeni insanlarla tanışma olasılığı da oldukça yüksek. Bunun yaninda, öğleden sonra enerjinizi yenileyecek aktivitelere yönelmek için kendinize zaman tanıyın.
Duygusal derinliklerinle yüzleşme zamanı. İçsel huzuru bulmak adına, geçmişle hesaplaşmak ve duygusal yaralarını sarma fırsatını değerlendirebilirsin. Aile ve sevdiklerinle olan ilişkilerin ön plana çıkarken, onlara karşı olan hislerin daha yoğun hissedilecek. Sıcak ve samimi anlar yaratmak için harika bir gün. Yaratıcı tarafını ortaya çıkararak, hobilerine odaklanman veya yeni projelere yönelmen seni tatmin edecek. İletişim kurarken cesur olmalı, hislerini açıkça ifade etmekten çekinmemelisin. Kendinle barışık ve içsel huzurunla günün tadını çıkarmalısın. Özellikle ruhsal dengeni sağlamak adına biraz yalnız kalmak, düşüncelerini toparlamak için iyi gelebilir. Unutma, duyguların seni yönlendirebilir; bu nedenle iç sesine kulak vermekten kaçınmamalısın.
Kendine güvenin zirveye çıkıyor ve etrafındakiler üzerindeki baskın enerjinle dikkat çekmeyi başarıyorsun. İlişkilerinde samimiyet ve sevgi ön planda. Beraberliklerin derinleşiyor, yalnız olanlar içinse aşk kapıda. İş hayatında yeni projeler veya iş birlikleri gündeme gelebilir; hayal gücünü ve liderlik becerilerini kullanma zamanı. Duygusal tarafın güçleniyor, sezgilerin seni doğru yolda yönlendiriyor. Ayrıca, sağlığına daha fazla önem vermek isteyebilirsin; spor veya bir hobi sana iyi gelecektir. Bugün, içsel bir aydınlanma hissi taşıman mümkün. Kendini ifade etmekten çekinme, yaratıcı yeteneklerini açığa çıkar! Rahatlamayı ve anın tadını çıkarmayı unutma.
Analitik zihin yapın bugün ön plana çıkacak. Küçük detaylar üzerinde durduğunuzda, fikirlerinizi netleştirmek ve projelerinizi geliştirmek için fırsatlar bulacaksınız. Zihinsel olarak dikkatli ve organize olmanız, birikimlerinizi doğru yönlendirme imkanı sağlar. Eleştirel bakış açınız, çevrenizdeki insanlarla olan ilişkilerinizde dengeyi bulmanıza yardımcı olacak. Fakat bazen fazla eleştirici olabileceğinizi unutmamak önemli. Kendinize ve başkalarına karşı nazik olmak, uyum yaratır. Sağlık konularında dikkatli olun; bedeninize iyi bakmak, ruhsal sağlığınıza da yansıyacak. Günün sonunda, yapıcı bir şeyler başarmanın verdiği mutlulukla dolu hissedeceksiniz. Gelişen olaylar karşısında esneklik göstermeyi ihmal etmeyin, bu size büyük kazanımlar sağlayabilir.
Harmoni arayışı içinde olacağın bir gün. Sosyal ilişkilerin güçlenecek ve yeni bağlantılar kurmak için ilham alacaksın. Duygularını ifade etmekte zorlanabilirsin, bu nedenle kendini açıkça ifade etme fırsatlarını iyi değerlendir. İş veya özel yaşamında denge sağlamak için zaman ayırmalısın. Belki de uzun zamandır ertelediğin bir projeye odaklanmak isteyeceksin. İçsel huzurlu bir ortam yaratmak için sevdiklerinle vakit geçirmek sana iyi gelecek. Ancak, başkalarının isteklerine karşı dikkatli ol; kendi ihtiyaçlarını göz ardı etmemelisin. Estetikle ilgili bir aktivite veya sanatla uğraşmak ruh halini iyileştirebilir. Unutma, şöyle bir geriye çekilip olaylara dışarıdan bakmak, daha bilinçli kararlar almanı sağlayacak.
Bugün içsel derinliklere inme isteği baskın. Duygularının karmaşasında kaybolmak, ama aynı zamanda yeni açılımlar keşfetmek mümkün. İçsel dönüşüm süreci, bazı sırların gün yüzüne çıkmasına vesile olabilir. İlişkilerde samimiyet arayışı ön planda; sevdiklerinle daha derin sohbetler yapma isteği var.Başka bir yandan, iş veya projelerde tutku dolu bir yaklaşım benimseyeceksin. Sıkıcı detaylar yerine büyük resme odaklanmayı tercih edebilirsin, bu da seni ileriye taşıyacak fırsatlar yaratabilir. Ancak ani tepkiler vermekten kaçınılması önemli; sabırlı kalmak, çatışmaları önleyebilir.Maddi konularda dikkatli olma ihtiyacı hissedebilirsin. Harcamalarına dikkat et, gereksiz risklerden uzak dur. Aksi takdirde beklenmedik kayıplar yaşanabilir. Gece saatlerinde, duygusal yoğunluğun artmasıyla birlikte gizemli bir duygu seline kapılabilirsin. Bu durum, ruhsal olarak kendini arayış içinde hissettirebilir. Kendi içsel dünyana yönelmek, yeni farkındalıklar kazanmanı sağlayabilir.
Bugün, macera arayışın seni sıradışı deneyimlere sürükleyebilir. Zihnindeki merak duygusu ön planda ve yeni bilgiler öğrenme isteği seni yönlendirebilir. Sosyal ilişkilerde daha açık ve samimi bir yaklaşım benimsemek, çevrendekilerle olan bağlarını güçlendirecek. Yakın arkadaşlarınla yapacağın sohbetler, hem eğlenceli hem de ilham verici olabilir. Ancak düşüncelerini başkalarıyla paylaşırken, onların algılarına saygı göstermeyi unutmamalısın. Sürprizlere hazır ol; beklenmedik gelişmeler gününü renklendirebilir. Duygusal anlamda ise özgürlük arayışın, daha önceki ilişkilerden aldığın derslerle birleşerek sana güçlü bir perspektif sunabilir. Kendini ifade etmekte cesaretini kullan, hayallerine dair adımlar atmak için uygun bir zaman. Eğlenceli aktiviteler ve yeni hobi edinimleri, ruh halini yükseltebilir. Kısacası, yaşamın sunduğu fırsatları değerlendirmeye açık ol ve kalbinin sesine kulak ver.
Bugün, çalışkan ve disiplinli doğanın ön planda olduğunu hissedeceksin. İşine olan bağlılığın sayesinde önemli gelişmeler yaşayabilir, hedeflerine bir adım daha yaklaşabilirsin. Ancak acele kararlar vermekten kaçınmalısın; sabırlı ve düşünceli bir yaklaşım en iyisi. İş arkadaşlarınla olan ilişkilerine önem ver, aranızdaki iletişimi güçlendirmek için zaman ayırmak faydalı olacak. Kişisel hayatında ise, sevdiklerinle vakit geçirmek, sana huzur ve keyif getirecek. Bu süreçte kendine karşı nazik olmayı unutma, ruhsal sağlığını ihmal etme. Yeni başlangıçlar için içsel olarak kendini hazırlamalısın; böylece önüne çıkan fırsatları daha iyi değerlendirebilirsin.
Bugün zihninizde birçok yeni fikir ve ilham parıltısı dolaşıyor. Sosyal çevrenizle etkileşimlerinizde daha açık ve anlayışlı bir tutum sergilemeniz, aranızdaki bağları güçlendirebilir. Yenilik arayışınız, başkaları ile olan iletişiminizde farklı ve yaratıcı yollar bulmanıza olanak sağlayacak. Ancak aşırı bağımsızlık arzusu, bazı ilişkilerde gerginlik yaratabilir; bu nedenle dengeyi kurmak önem taşıyor. Bugün, kişisel projeleriniz üzerinde yoğunlaşmak isteyebilirsiniz, özellikle de toplumsal konulara dair duyarlılığınız artacak. Bu durum, sizi grup çalışmalarına veya gönüllü projelere yönlendirebilir. Duygusal olarak daha derin bağlantılar kurmak isteyebilir ancak bu, sert duygusal tepkilerden kaçınmanızı gerektiriyor. İçsel dünyanızda bir yenilenme hissedebilir, geçmiş deneyimlerinizi sorgulayarak geleceğiniz için yeni perspektifler geliştirebilirsiniz. Özgürlüğe olan tutkunuz, yeni fırsatlarla karşılaşmanıza ve risk almanıza yardımcı olabilir; bu fırsatların kıymetini bilin.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin ön planda olduğu bir dönemdesin. İçsel huzurunu sağlamak için kendine zaman ayırmalısın. Hayal gücün ve yaratıcılığın, sanatsal projelerde ya da yazma çalışmalarında seni yükseltebilir. İkili ilişkilerde daha fazla empati ve anlayış göstererek bağlarını güçlendirebilirsin. Bugün, hislerin konusunda dikkatli olman gereken bir gün; karşındakilerin sözleri veya davranışları seni etkileyebilir. Kendini güvende hissetmek için, iç sesine kulak vermeyi unutma. Küçük ama önemli değişiklikler yaparak hayatına yeni bir soluk getirebilirsin. Manfaat sağlayabileceğin destekler aramak için sosyal ortamlarını kullanabilirsin. Özellikle arkadaşlarınla geçireceğin zamanlar, ruhunun ihtiyaç duyduğu yenilenmeyi sağlayacaktır. Duygusal yüklerini hafifletmek adına doğa ile bağlantı kurmayı denemelisin. Kim bilir, belki de sakin bir yürüyüş sana ilham verebilir.
