| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerjinin yüksek olduğu bir gün. Cesaretin ve kararlılığın seni yönlendiriyor; bu sayede zor kararlar almaktan kaçınmıyorsun. İletişimde güçlü olacaksın, bu da iş veya sosyal çevredeki ilişkilerini güçlendirebilir. Yeni başlangıçlar için ideal bir zaman. Duygusal olarak tatmin edici anlar yaşayabilirsin. Sağlık konularına dikkat etmen faydalı olacak. Rahatlamaya ve stres yönetimine özen göstermelisin. Başkalarının bakış açılarına açık olman, fark yaratmanı sağlayacak. Günün sonunda, hissettiğin tatmin duygusu seni daha ileriye taşıyacak. Özgüvenin artarken, hayatında yeni fırsatlara kapı açman olası.
Duygusal denge arayışında olunacak bir gün. İçsel huzur bulmak için kendinize vakit ayırmalısınız. Maddi konulara yönelik fırsatlar kapınızı çalabilir; bunları değerlendirirken dikkatli olun. İletişim becerileriniz güçlü, bu nedenle sosyal çevrenizle olan bağlantılarınızı güçlendirmek için ideal bir zaman. Aşk hayatında sıcak ve tutkulu anlar yaşayabilirsiniz; duygularınızı açıkça ifade etmekten çekinmeyin. Sağlığınıza özen göstermeniz gerekebilir; küçük değişikliklerle büyük faydalar elde edebilirsiniz. Yarınlarınıza ışık tutacak kararlar almak için hazırlanın.
Hızlı düşünceler ve merak dolu ruh hali içinde olacaksın. Sosyal çevrenle etkileşimlerin artarken, yenilikçi fikirlerin dikkatleri üzerinize çekebilir. Kendini ifade etmek için harika bir zaman; konuşmalarında etkileyici ve ikna edici olabilirsin. Ancak, kararsızlık hissi de peşini bırakmayacak, bu nedenle önemli kararlar alırken dikkatli olmalısın. İçsel huzuru bulman gereken bu dönemde, kişisel alanına bir miktar sınır koymayı unutma. Ayrıca, geçmişte yaşanmış bir konu yeniden gündeme gelebilir; bu, sana önemli dersler sunabilir. Tutkulu hissettiğin konulara yönelerek enerjini verimli bir şekilde harcayabilirsin. Sürükleyici sohbetler ve yeni bağlantılar seni bekliyor; açık fikirlilik ve esneklik bu durumların tadını çıkarmanı sağlayacak.
Duygusal derinliklerinle yüzleşmek için güçlü bir zaman. Kalp sesini dinle ve hislerine güven, zira içsel yönlendirmelerin seni doğru yolda götürüyor. Aile ve sevdiklerinle olan bağlantılara odaklanmak, sana huzur ve mutluluk getirecek. İçsel kaygılardan arınmak ve güvenli alanlarını güçlendirmek adına zaman ayırmalısın. Bugün, geçmişten gelen anılar ve duygusal bağlar üzerinde düşünmek, kendini yeniden yapılandırman adına faydalı olabilir. İletişimini açık tut; hislerini paylaşmak, ilişkilerini derinleştirecektir. Kendini ifade etme konusunda cesur ol ve kalbinin sesine kulak ver. Kendi ihtiyaçlarını unutmadan, sevdiklerinle anlamlı anlar yaratmaya çalış. İleriye dönük hedeflerini netleştirirken, dengeyi sağlamak için hem kalbini hem de mantığını kullanmalısın. Unutma, duygusal bağlar bu dönemde seni güçlendirecek.
Güne enerjik bir başlangıç yapıyorsun. İçindeki yaratıcılığı serbest bırakmak için mükemmel bir zaman dilimi. Sıra dışı fikirlerin etrafındaki insanları etkileyecek; bu durumda liderlik becerilerini ön plana çıkarmaktan çekinme. Sosyal ortamlarda daha fazla görünür olacağın bir gün. Yeni tanışmalar ve samimi diyaloglar, kalp kapılarını açmana yardımcı olabilir. Kendine olan güvenin artıyor, bu da ilişkilerinde daha açık ve dürüst olmanı sağlayacak. Özellikle, iletişimdeki samimiyetin sayesinde sevgi dolu bağlar kurabileceksin. Sağlık açısından dikkatli ol; enerjinin yükseldiği bu dönemde vücuduna iyi bakmak önemli. Karşılaştığın her durumu bir fırsat olarak değerlendir ve içsel gücünü sergilemekten korkma. Hayatın tadını çıkar!
Detaylara olan düşkünlüğün bugün en üst seviyede. Küçük ayrıntılar üzerindeki titizliğin, iş yerindeki projelerde büyük fark yaratabilir. Arkadaşlarınla olan ilişkilerinde, anlaşmazlıkları yapıcı bir biçimde çözme yeteneğin öne çıkacak. Kendini ifade ederken dikkatli olmayı unutma; bazı sözlerin yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Sağlığınla ilgili yapman gereken ufak değişiklikler, uzun vadede büyük fayda sağlayacak. Kendine zaman ayırmak, zihinsel ve ruhsal olarak dengeyi bulmana yardımcı olacak. Dinlenmek ve yenilenmek için fırsatlar yaratmayı hedefle.
İlişkilerde denge arayışı ön planda olacak. Sevdiğin kişilerle olan iletişimini güçlendirecek yeni bir döneme adım atabilirsin. Duygularını açığa çıkarmak, içindeki huzuru bulmana yardımcı olacak. Ortak projelerde iş birliğine dayalı yaklaşımlarını benimseyerek isabetli sonuçlar elde edebilirsin. Sanatsal yeteneklerini keşfetmek, ruhunu besleyecek. Günün ilerleyen saatlerinde beklenmedik bir gelişme, hayatında yeni bir pencere açabilir. Kendine güven ve cesaretle yaklaşacağın fırsatlar seni bekliyor. Unutma, dengenin sağlanması için kendine de zaman ayırmalısın.
Gizemli ve derin hisler içinde kaybolduğun bir gün. Duyguların yüzeye çıkabilir; bu nedenle içsel çatışmalarla karşılaşabilirsin. Bugün, çevrendeki insanlarla olan iletişimini derinleştirmek için harika bir fırsat. Kendini açmak, belki de geçmişte sakladığın sırlarını paylaşmak için cesaret bulabilirsin. İş yerinde veya sosyal çevrende dikkatli olman gereken bazı durumlar var. Başkalarının niyetlerini anlamada zorluk yaşayabilirsin. Empati yeteneğini kullanarak insanları daha iyi okuyabilirsin. Bu, hem ilişkilerini güçlendirecek hem de yeni bağlantılar kurmana yardımcı olacak.Duygusal derinliğini keşfetmek ve kendini ifade etmek için yaratıcı aktivitelerden yararlanabilirsin. Sanatsal yönlerini ortaya çıkarmak, ruh halini iyileştirebilir. Geleceğe yönelik planlar yaparken sezgilerine güvenmek, senin için faydalı olacak. Bu dönemde içsel huzur arayışında olabilirsin; biraz yalnız kalmak, düşüncelerini netleştirmek için iyi olacaktır. Soğukkanlılığını koruduğun sürece, sorunların üstesinden gelebilirsin.
Macera dolu bir gün seni bekliyor. İçsel keşif arzun, seni yeni fikirlere ve deneyimlere yönlendirebilir. Uzak bir yere seyahat etme isteği içerisindesin; belki de yeni kültürler keşfetmek fikirlerin ufkunu açacak. Sosyal ilişkilerin canlanacak, arkadaşlarınla keyifli zamanlar geçirebilir, ilginç sohbetler yapabilirsin. Duygusal anlamda, güven arayışında olsan da, cesaretini toplayarak yeni insanlarla tanışma fırsatlarını değerlendirmelisin. Belki de kalbini açarak hayatına farklı bir bakış açısı katacak biriyle karşılaşacaksın. Bugün, sezgilerin ön planda olacak; içsel sesine güven. Düşüncelerini ifade etme biçimin, çevrendekiler üzerinde olumlu bir etki bırakabilir. Yeni hedefler belirlemek için ilham verici bir dönemdesin. Kendine güven, hedeflerini gerçekleştirirken kararlılığını koru.
Yavaş ama sağlam adımlarla ilerlemek isteği içinde olacaksın. Hedeflerine ulaşma konusunda kararlılığın artarken, planlarında ani değişiklikler yapma isteği de uyanabilir. Bu süreçte, geçmişte kalan bazı meselelerle yüzleşmek zorunda kalabilirsin. İletişim kurarken daha dikkatli olman gerektiğini hissettiğin anlar olabilir. Başarılarını başkalarıyla paylaşma isteğin artacak; bu, sosyal çevrenle ilişkilerini güçlendirebilir. Kendine güvenin yüksek ama mükemmeliyetçi tavrın bazen seni yavaşlatabilir. Kişisel gelişime yönelik yeni fırsatlarla karşılaşabilirsin; bunları değerlendirmek, içerisinde bulunduğun karmaşayı hafifletecek ve ilerlemeni hızlandıracaktır. İçsel huzur ve dengeni bulmak için, zaman zaman kendine mola verme ihtiyacı hissedebilirsin. Çevrendekilere ne kadar katı olsan da, yumuşak bir yaklaşım sergilemek, hem iletişimi güçlendirecek hem de sana içsel bir tatmin sağlayacaktır.
Bugün, yenilikçi fikirlerin ve özgür ruhun ön planda olacak. Sosyal çevrendeki kişilerle olan etkileşimlerin seni daha da etkileyici kılabilir. İkili ilişkilerde, derin ve anlamlı konuşmalar yapmak isteyebilirsin. Karşındaki kişilerin farklı bakış açılarını duymak, düşünce dünyanı genişletecek. Aniden gelen ilham kaynakları, yaratıcılığını ateşleyebilir, bu nedenle ilham veren her şeye açık olmalısın. İçsel huzurunu korumak için zaman zaman yalnız kalmaya da ihtiyaç duyabilirsin. Farklı bakış açılarına kayıtsız kalma, toplumsal konulara duyarlılığın artabilir ve bu seni önemli bir savunucu haline getirebilir. Bugün, sezgilerine güvenmek ve akışa bırakmak sana iyi gelecek.
Duyguların derin denizlerinde yüzme zamanı. İçsel sezgilerin ve hayal gücün artış gösteriyor. Sanatsal bir yön bulabilirsin, belki de yaratıcılığını bir projede ortaya koymak isteyeceksin. Kendini ifade etmek için uygun bir zaman diliminde olacaksın; sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için keyifli sohbetler yapabilir, duygusal destek alabilir ve verebilirsin. Ancak, çevrendeki olumsuz enerjilerden etkilenmemeye dikkat et; duygusal dalgalanmaların seni sarmasına izin verme. Kendine zaman ayırarak ruhunu dinlendirmen, içsel huzurunu bulmana yardımcı olacaktır. Ayrıca, hayal ettiğin hedeflere ulaşmak için adım atmaktan çekinme; evren, hayallerinin gerçeğe dönüşmesi için ihtiyacın olan destekleri sunuyor. Kendine güven ve karşına çıkan fırsatları değerlendirmek için cesur ol. Unutma, hislerin güçlü ve senin kılavuzun.
