| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjilerin ve heyecanların zirveye çıktığı bir dönemdesin. İçindeki cesaret ve liderlik ruhu, yeni projelere adım atmak için seni itiyor. Belirsizlikler ve engeller olsa bile, kararlılığınla bunların üstesinden gelmek için gereken güce sahipsin. İş veya özel hayatında iletişim kurarken, düşüncelerini açıkça ifade etme ve diplomatik olma konusunda dikkatli olmalısın. İnsanların duygularına saygı göstererek, onları teşvik edecek sözler sarf etmek, birlikte daha uyumlu bir ortam yaratmanı sağlayabilir. Kendine karşı dürüst ol, içsel sesini dinle ve bu sesin seni yönlendirmesine izin ver. Aşk hayatında tutku ve romantizm dolu anlar yaşayabilirsin; duygularını açıkça ifade etmekten çekinme. Kendini sevgi dolu bağlantılara aç; kalbinin sesini izle. Bugün, kendi hedeflerine giden yolda atabileceğin cesur adımlar ve içsel farkındalıkla dolu bir gün sunuyor.
Bugün, içsel huzurun vurgulandığı bir dönemdesin. Kendini daha güçlü ve kararlı hissettiğin bir gün; geçmişten gelen olaylarla yüzleşmekten çekinmeyeceksin. İlişkilerinde ise samimiyet ön planda. Sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirerek, duygusal derinlikler keşfedebilirsin. Maddi konularda temkinli olman avantaj sağlayacak; harcamalarını gözden geçirmek faydalı. Estetik ve güzellik konularına yönelik bir ilgi, seni yeni projelere yönlendirebilir. İçsel motivasyonunu keşfederek, hedeflerine daha kolay ulaşabilirsin. Unutma, sabrın ve kararlılığın seni her zaman başarıya götürecektir.
Bugün zihninizin canlılığı ve merak duygularınız ön planda olacak. Sosyal etkileşimlere açık olmanız, yeni bağlantılar kurmanızı sağlayabilir. İletişim yeteneklerinizi kullanarak insanlarla derin sohbetlere dalmanız, ruh halinizi olumlu yönde etkileyecek. Ancak, bazı durumlarda yüzeysel kalmamaya çalışın; derinlemesine keşifler yapmaktan çekinmeyin. Fikirlerinizi ifade etmek için uygun bir ortam bulduğunuzda, karşınızdakiler üzerinde güçlü bir etki bırakabilirsiniz. Yakın çevrenizdeki kişilerin beklentilerine duyarlı olun, bu sayede aranızdaki bağı güçlendirebilirsiniz. Öğrenme ve bilgiye aç olmanız, sizi farklı bakış açılarıyla zenginleştirecek. Bugün kendinizi biraz daha serbest bırakın ve yaratıcı yönlerinizi keşfetmeye odaklanın.
Duygusal derinliklerin ve sezgisel becerilerin bugün ön planda. İçsel huzur arayışın, ilişkilerinde samimiyet ve güven sağlamana yardımcı olabilir. Sevdiklerinle geçireceğin zaman, onların ihtiyaçlarını anlama ve destek olma konusundaki kabiliyetini artıracak. Eski anılar ve duygusal bağlar, gün boyunca zihnini meşgul edebilir; bu da seni geçmişteki bazı olaylarla yüzleşmeye yöneltebilir. Kendini ifade etmek için yaratıcı yöntemler bulabilirsin; sanat, müzik veya yazı, içindekileri dışa vurmanın mükemmel bir yolu olacak. Duygusal güvenliğini sağlamak adına belirsizliklerden kaçınmana yardımcı olacak bir destek arayışında olabilirsin. Ekstra bir duyarlılıkla, çevrendekilerin ruh hallerini anlama yeteneğin, sosyal etkileşimlerini daha derin ve anlamlı hale getirebilir. Bugün, kendine ve sevdiklerine karşı nazik olmayı unutma.
Bugün kendini sahnede hissedeceksin, dikkatleri üzerine çekmeyi başarabilirsin. Yeteneklerinle etrafındakileri büyüleyecek bir aura yayacaksın. Sosyal ortamlarda güçlü bir hakimiyet kurarak ilgi odağı olman muhtemel. Ancak bu enerjiyi sadece eğlence için değil, aynı zamanda yaratıcı projeler için de kullanmakta fayda var. Eğer tamamlanmamış işler varsa, onlara odaklanmakta fayda göreceksin. Kalp ve hayal gücün bugün daha da güçlü; romantik bir sürpriz planlamak için harika bir zaman. Kendine güvenin yüksek, bu yüzden zorluklarla karşılaştığında cesurca ilerle. İçsel güçlü hislerin sayesinde başkalarını da cesaretlendirebilirsin. Ancak dengeyi korumayı unutma; kendi ihtiyaçların ile başkalarının istekleri arasında bir denge bulmalısın. Aşk ve dostluk ilişkilerinde doğru sözleri bulmak için ilham alabilirsin. Duygusal derinliklere dalmak, yenilikçi fikirler geliştirmek ve insanlarla bağlantı kurmak adına harika bir gün.
Bugün, detaylara olan düşkünlüğün ön plana çıkabilir. Kendi iç dünyana dönüp, düşüncelerini sorgulama ve düzenleme ihtiyacı hissedebilirsin. İletişim becerilerin artmışken, çevrendekilerle fikir alışverişinde bulunmak sana tatmin sağlayacak. Özellikle iş veya projelerinle ilgili yeni bir yaklaşım geliştirmeye yönelik yeteneklerin açığa çıkabilir. Duygusal anlamda içsel huzur arayışın, seni geçmişle yüzleşmeye yöneltebilir; bu süreç, bazı yüklerinden kurtulmanı sağlayabilir. Sağlık konularına dikkat eden biri olarak, bedenine karşı nazik olmalı ve dinlenmeye zaman ayırmalısın. Unutma ki, bugün atılacak adımlar, gelecekteki hedeflerini etkileyebilir. Rahatladığın ve kendini güvende hissettiğin ortamları tercih et, bu sana esneklik katabilir ve yaratıcılığını besleyebilir.
Denge ve uyum arayışın, bugün önemli bir odak noktası olacak. Sosyal ilişkilerde daha açık ve net olman, iletişimdeki belirsizlikleri giderme yolunda sana yardımcı olabilir. Bir anlaşmazlık ya da karmaşa gün yüzüne çıkarken, bunu yapıcı bir dille çözmek için çaba harcaman gerekiyor. İkili ilişkilerde empati kurmak, karşındakinin bakış açısını anlamak, ilişkilerin derinleşmesine zemin hazırlayacak. Sanatsal yönlerinle ilgili bir proje üzerinde çalışmaya başlayabilir ya da ilham verici bir etkinliğe katılabilirsin. İçsel huzurunu bulmak adına doğaya çıkmak, meditasyon yapmak veya kendine zaman ayırmak faydalı olabilir. Bugün, güzel bir denge kurarak hayatındaki karmaşayı hafifleteceğin bir gün. Kendine güvenini tazele ve hislerine kulak ver. Hayatındaki küçük mutlulukları kutlamak, ruhsal olarak daha güçlü hissetmene yardımcı olacak. Unutma, bu süreç senin içsel güzelliğini dışa vurmanın bir yolu.
Duyguların derinliklerinde bir yolculuk başlıyor. İçsel karmaşalarla yüzleşmek sana birçok kapı açacak. İletişim becerilerin ön plana çıkacak, bu sayede çevrendeki insanlarla daha derin bağlar kurabilirsin. Dikkatini ve enerjini, seni heyecanlandıran projelere yönlendirdiğinde, hedeflerine ulaşma olasılığın artıyor. Aşk hayatında sürpriz gelişmelere açık ol; bir karşılaşma ya da beklenmedik bir mesaj seni oldukça etkileyebilir. Kendine karşı nazik olmayı unutma; içsel huzurunu bulmak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri faydalı olabilir. Bugün, ruhsal dinlenme ve yenilenme zamanıdır. Kendi iç sesine kulak vermekten çekinme, böylece yeni farkındalıklar kazanabilirsin.
Bugün, keşfetme arzusuyla dolup taşacaksın. Yeni deneyimlere açılacak, özgürlüğünü ön planda tutarak maceralara atılmayı isteyeceksin. İletişim kurduğun kişilere karşı samimi ve cesur bir yaklaşım sergilemek, ilişkilerini derinleştirebilir. Öğrenmeye açık ol, bilgi paylaşımı ve tartışmalardan fayda sağlayacaksın. Farklı bakış açıları seni düşündürtecek, entelektüel merakın alevlenebilir. İçsel bir huzur arayışında olabileceğin bu günde, manevi değerlere yönelmek ruhsal olarak seni besleyecek. Fiziksel aktivitelere yönelmek, bedenine iyi geleceği gibi zihnini de canlandıracak. Kendi inançlarına inanmanın önemini hissedeceksin; bu nedenle içsel sesini dinlemeli ve neyin senin için anlam taşıdığını sorgulamalısın. Unutma, hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için cesur adımlar atman gerek.
Bugün sorumlulukların ön planda olacak ve başkalarına yardım etme isteği içinde olabilirsin. İş hayatında yoğunluk, disiplinini korumanı gerektirecek. Tanınma ve takdir edilme arayışın artabilir; bu, motivasyonunu yükseltecek. Ayrıca, kısa vadeli hedeflerine ulaşma konusunda güzel fırsatlar karşına çıkabilir. Ailevi konularda ise bazı dertleri çözmek üzere bir araya gelmek, tutku ve bağlılık hislerini güçlendirecek. İlişkilerde, samimi ve dürüst bir iletişim seni huzurlu kılacak. Önemli kararlar için iç sesine kulak vermeyi unutma. Kendine zaman ayırarak ruhsal dengeyi sağlayabilirsin. Kendi ihtiyaçlarını ve duygularını göz ardı etmemek, ilerlemeni destekleyecek.
Bugün kendini özgür hissetme arzusu oldukça yoğun olabilir. Yaratıcılığını ifade etme yolları arayışında olabilirsin, bu da seni ilginç projelere yönlendirebilir. Sosyal çevrenle olan ilişkilerin ön planda, arkadaşlarınla yapacağın çeşitli aktiviteler keyifli anlar yaşamanı sağlayabilir. Farklı fikirlerin ve özgün düşüncelerin, başkalarıyla yapacağın sohbetlerde dikkat çekecek. Ancak, ilişkilerin dinamiklerinde ani değişiklikler yaşanabilir; bu durum, iletişimini dikkatle yürütmeni gerektiriyor. İçsel huzurunu bulmak için yalnız kalmaya ihtiyaç duyabilirsin. Hem zihnini hem de ruhunu beslemek için meditasyon ya da doğada zaman geçirmek faydalı olacaktır. Geleceğe dair hayallerine odaklanmak, seni daha motive ve güçlü hissettirebilir. Unutma ki, kendine ve fikirlerine duyduğun güven, çevrenle olan etkileşimlerini de olumlu yönde etkileyecek.
Bugün, içsel duyguların ve sezgilerin oldukça güçlü bir şekilde kendini gösterebilir. Hayal gücün, sanatsal yönlerin ve ruhsal derinliklerin ön plana çıkıyor. Kendini ifade etme biçiminin farklılaşması, çevrendekilere ilham verebilir. Sosyal ilişkilerde aşka dair belirsizlikler ve karmaşık durumlarla karşılaşman mümkün. Duygusal açıdan hassas olduğun bir süreçte, kendini koruma ihtiyacı hissedebilirsin. İçsel değişimlere açık olmalısın; bu, seni daha derin bir anlayışa götürebilir. Ayrıca, başkalarına yardım etme isteğin, toplumsal sorumluluklarının farkına varmanı sağlayabilir. Ancak, kendi ihtiyaçlarını da göz ardı etmemelisin. Bugün, ruhsal bir yenilenme arayışı içinde olabilir, meditasyon veya doğada vakit geçirmek ruhunu besleyebilir. Kendi içsel dünyana yolculuk et ve hislerini keşfet.
