| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün, enerjinin ve kararlılığın zirveye ulaşacağı bir gün. İçsel motivasyonun güçlü olması, hedeflerine ulaşmanda yardımcı olacak. Yeni başlangıçlara açık olmalı, cesur adımlar atmalısın. Sosyal çevrende önemli değişimler ve etkileyici karşılaşmalar söz konusu. Kişisel ilişkilerde samimiyet ön planda; bu durum, duygusal bağlarını güçlendirmen için bir fırsat sunuyor. Karar verme anlarında sezgilerini dinlemen, sürprizlere hazırlıklı olmanı sağlayacak. Kendini ifade etme şeklinle başkalarına ilham verebilir, onlara liderlik edebilirsin. Sabırsızlığa kapılmamaya dikkat et; beklemek zor olsa da, sabır bileşenidir, olumlu sonuçların anahtarı. Bugün, kendine güvenerek ilerlemeye devam et. Her şey senin elinde!
Bugün, kendinizi ifade etme ve duygularınızı paylaşma konusunda güçlü bir arzu hissediyorsunuz. İçsel duygularınızın yüzeye çıkması, kişisel ilişkilerinizde daha derin ve anlamlı bağlantılar kurmanıza yardımcı olacak. Sevdiklerinizle samimi bir iletişim kurmak, ilişkilerinizi güçlendirebilir. İş yerinde, kararlılığınız ve pratik yaklaşımınız sayesinde zor projeleri başarıyla tamamlayabilirsiniz. Ancak, yeniliklere açık olmakta fayda var; alışkanlıklarınızı sorgulamanız, size beklenmedik fırsatlar sunabilir. Kendinize zaman ayırmak ve ruhsal yenilenme için küçük kaçamaklar yapmak, günün getirileri arasında yer alacaktır. Kendi değerlerinize odaklanarak, dış dünyanın karmaşasından uzaklaşma şansını yakalayabilirsiniz. Bugün, içsel huzurunuzu sağlamanın ve yaşamınızı dengeye getirmenin tam zamanı.
Bugün zihinsel enerjinin oldukça yüksek olduğu bir gün. Farklı konular hakkında derinlemesine düşünmek, yeni fikirler geliştirmek ve hayatındaki belirsizlikleri netleştirmek için harika bir zaman. Sosyal çevrenle olan ilişkilerinde, samimi ve açık bir iletişim kurma ihtiyacı hissedebilirsin. Merak duygun sayesinde yeni insanlarla tanışma ve onlardan ilham alma fırsatın olacak. Özellikle yaratıcı projelere odaklanarak kendini geliştirip, hayal gücünü kullanmak için uygun bir zemin oluşacak. Ancak, dikkatinin dağılmasına neden olabilecek konulara çok fazla takılmamaya çalış. İkili ilişkilerde ise karşılıklı anlayış ve empati önem kazanıyor. Kısa iletişimler ya da mesajlaşmalar sayesinde bir ilişkinin derinleşmesi mümkün. Eğitimle, bilgi edinmeyle ilgilenen İkizler için olumlu fırsatlar kapıda.
Duygusal derinliğin bugün ön planda. İçsel yolculuklara dair merakını tatmin etme arayışındasın. Sevdiklerinle arandaki bağları güçlendirmek isteyeceksin. Bu nedenle, geçmişten gelen anılar ve tatlı hatıralar seni sarıp sarmalayacak. Evde geçirmek isteyeceğin zaman dilimleri, rahatlamana ve huzur bulmana yardımcı olacak. Ancak, karamsar düşüncelerden uzak durmalı, pozitif enerjini artıracak aktivitelere yönelmelisin. İçsel huzurunu sağlamak ve sevdiklerinle kaliteli zaman geçirmek, ruhsal anlamda sana çok iyi gelecek. İş veya günlük sorumluluklar ile ilgili küçük zorluklarla karşılaşabilirsin; ancak bunları aşmak için içsel gücünü kullanacaksın. Unutma, güç senin içinde mevcut!
Yeni fırsatlar kapını çalmaya başlayabilir. Kendi yeteneklerini ön plana çıkarma şansını yakalayabilirsin. Cesaretinle çevrendekilere ilham vereceksin. Kendine olan güvenin artarken, liderlik vasıflarını sergilemek için mükemmel bir zaman. İletişim konusunda dikkatli olmalı, zıt düşüncelere açık kalmalısın. Sosyal etkileşimlerin artabilir; yeni insanlarla tanışmak, ufkunu genişletmek adına önemli fırsatlar sunabilir. Bugün, içsel bir farkındalık yaşayıp hedeflerini netleştirmek isteyebilirsin. İlişkilerinde ise samimiyet ve sıcaklık ön planda. Sevgi dolu bir ortam seni bekliyor, hislerinle hareket etmeyi unutma. Unutma, kalbindeki ateş, çevrendekileri de aydınlatır.
Detaylara olan düşkünlüğün gün boyunca öne çıkacak. Küçük şeylere odaklanarak büyük resmi kaçırmamalısın. Kendi içsel düzenini sağlamlaştırmak, zihnini ve ruhunu beslemek adına harika bir zaman. Gün, organize olma ve planlarını netleştirme fırsatı sunacak. İş yerinde işbirlikleri ön planda; başkalarının önerilerine açık olmalısın. Sağlığınla ilgili bir konuda dikkatli olman gerekebilir; bedenine iyi bakmak için zaman ayırmalısın. Sosyal ilişkilerde ise kendini ifade etmekte zorlanabilirsin, ama sabırlı ol ve düşüncelerini paylaşmaktan çekinme. Günün sonunda, içsel huzuru bulmak için yalnız kalmayı tercih edebilirsin. Senin için yoğun bir düşünce yoğunluğu söz konusu; derin nefes al ve düşüncelerini netleştir.
Duygusal dengenin ön planda olduğu bir dönemdesin. Sosyal ilişkilerinde yeni bağlantılar kurma arzusu içindesin; bu, seni heyecanlandırıyor ve ilham veriyor. Karşına çıkacak insanlardan öğrenebileceğin çok şey var. Tarafını seçerken dikkatli olmalısın; aşırı idealizm tuzak olabilir. Hayatında estetik ve güzellik arayışın yoğunlaşabilir, sanatsal çalışmalar ya da hobilerle ilgilenmek için harika bir zaman. Kendini ifade etme biçimin, başkaları üzerinde derin bir etki bırakacak. İçsel huzurunu sağlamak için biraz zaman ayırmayı unutma; böylece başkalarına daha fazla destek olabilirsin. Özellikle iş ve finansal konularda olumlu gelişmeler söz konusu. Ancak hemen hareket etmeden önce iyi bir değerlendirme yapman yerinde olur. Yanlış yönlendirmelerden kaçınmak için sezgilerine güven. Diğer insanlarla uyum içinde olmayı başarırsan, gün boyunca keyifli anlar seni bekliyor.
Duyguların derinliklerine inmeye hazır olun. Bugün içsel bir sorgulama başlatan olaylar yaşayabilirsiniz. Kendinizi ifade etmekte zorlanıyorsanız, yazmak ya da yaratıcı bir aktiviteyle meşgul olmak iyi bir çıkış yolu olabilir. İlişkilerde güvenin önemini bir kez daha hissedeceksiniz; bu nedenle, hem kendinize hem de sevdiklerinize karşı açık ve dürüst olmalısınız. Geçmişten gelen bazı olaylar su yüzüne çıkabilir. Bunların altında yatan öz temelini keşfetmek, kendinizi daha iyi anlamanızı sağlayacak. Para konularında temkinli olmanız gereken bir gündesiniz. Harcamalarınıza dikkat edin, gelecekte ihtiyaç duyabileceğiniz kaynakları düşünmek için fırsatlar yaratın. Sosyal çevrenizden destek alabilir, fikir alışverişlerinde bulunabilirsiniz. Unutmayın; bağlılık ve sadakat, bu dönemde ilişkilerinizi güçlü tutacak unsurlar. Daha derin bağlar kurmak için çaba sarf edebilirsiniz.
Maceraperest ruhun bugün zirveye çıkacak. Yeni deneyimlere ve keşiflere açık olmalısın. Eğlenceli etkinlikler, dostlarla geçirilen vakit ruhunu canlandıracak. Farklı kültürleri tanımak, yeni insanlarla tanışmak sana enerji verecek. Eğitim veya kişisel gelişim konularında atılımlar yapabilirsin; bu süreçte öğrendiğin her şey, hedeflerine ulaşmanda büyük rol oynayacak. Ayrıca, karşına çıkan fırsatları değerlendirmek için cesur olmalısın. İçsel huzurunu bulmak için doğayla iç içe zaman geçirmek, zihnini açacak. Eğlenceli ve ilham verici bir gün seni bekliyor.
Bugün hedeflerine daha da yaklaşmanın bir yolunu bulacaksın. Disiplinin ve çalışma azmin, çevrendekilere de ilham verecek. Karşılaşabileceğin zorluklar, seni daha güçlü kılacak engeller olarak görülebilir. Bu süreçte kararlılığını koru, dikkatini dağıtacak unsurlara karşı kendini korumak önemli. Sosyal ilişkilerinde ise, en yakın arkadaşlarından beklemediğin destekler alabilir, eski arkadaşlıkların canlanma fırsatı buluyor. Kendini ifade etme şeklin, başkalarına etki edecek. Gösterdiğin özveri, takdirle karşılanabilir. Finansal anlamda dikkatli olman gereken bir dönemdesin. Harcamalarını kontrol altında tutmak, geleceğini sağlam temellere oturtman açısından önemli. Yeteneklerini sergileyeceğin bir fırsatla karşılaşabilirsin. Bu, profesyonel hayatında yeni kapılar açabilir. Unutma, başarının anahtarı sabır ve özveri.
Bugün yenilikçi fikirlerin, yaratıcı projelerin ve özgün bakış açılarının ön plana çıkıyor. Sorgulayıcı yapınla, eski kalıpları kırma arzusun öne çıkabilir. Sosyal ilişkilerde, farklı insanlarla tanışmak ve ilginç sohbetler yapmak adına oldukça elverişli bir zaman dilimindesin. Empati yeteneğin artmışken, başkalarının fikirlerine açık olman, ilişkilere derinlik katabilir.Duygusal olarak, içsel huzurunu sağlamak için yalnız kalmaya ihtiyaç duyabilirsin. Meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi bireysel aktivitelere yönelmek, zihnini arındırmana yardımcı olacak. Hayal gücünün yoğunluğuyla, sanatsal yönlerini keşfetmeye veya geliştirmeye cesaret edebilirsin. Sosyal konularda, bazı arkadaşlarınla fikir ayrılıkları yaşayabilirsin, fakat bu durumun kalıcı olmasını istemiyorsan, iyi bir dinleyici olmaya özen göstermelisin. Yeni bir hedef belirlemek için de ikna olabilirsin. Bu hedef, gelecekteki tatminin için önemli bir adım olabilir.
Duygular derinleşiyor, sezgisel yeteneklerin daha da belirgin hale geliyor. Sanatsal yönlerin ön plana çıkabilir, yaratıcılığını ifade etmek için mükemmel bir gün. İkili ilişkilerde, başkalarının duygularını anlama kabiliyetin senin için bir avantaj sunuyor. Fakat, başkalarının sorunlarına fazla kapılmaktan kaçınmalısın; kendi sınırlarını korumak önem taşıyor. İçsel huzuru sağlamak adına biraz yalnız kalmak, meditasyon ya da doğayla vakit geçirmek faydalı olabilir. Gelecek hayallerinle ilgili yeni fikirler aklına gelebilir, bunları not almayı unutma. Bugün, samimi ve içten iletişimler kurmak için uygun bir zaman. Unutma, kendi iç sesine kulak vermek, karşılaşabileceğin olası zorlukları aşmanda sana yardımcı olacak.
