| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Cesaretin ve kararlılığın dorukta. İçinde bulunduğun durumları değiştirmek için adım atmaktan çekinme. Yeni başlangıçlar için uygun bir zaman; yaratıcı fikirlerinle çevrendekileri etkileyebilirsin. Dinamik yapın, çevrendekilere ilham verirken kendi hedeflerine de odaklanmanı sağlayacak. Ancak, düşünmeden hareket etme konusunda dikkatli olmalı, aceleci kararlar almak istemediğin sonuçlarla karşılaşmana neden olabilir. Sağlığınla ilgili daha fazla özen göstermek, enerjini artıracak aktiviteler bulmak iyi gelecek. Duygusal ilişkilerde açık yürekli olman, samimi paylaşımlar yapmanı kolaylaştıracak. Gelişmeleri şans olarak gör, her şey bir deneyim ve öğrenme fırsatı sunuyor.
Bugün, içsel huzurun ön planda olduğu bir gün. Hayatın getirdiği sorumluluklarla başa çıkmak için sabrını ve kararlılığını göstereceğin durumlarla karşılaşabilirsin. Yemek, sanat veya doğa ile olan bağlantıların güçleniyor; bu alanlarda bir şeylerle meşgul olmak sana keyif verebilir. Sevdiklerinle vakit geçirerek ruhsal bağlarını derinleştirebilir, daha samimi konuşmalar yapabilirsin. Finansal konularda daha dikkatli olmalısın; ani harcamalardan kaçınarak bütçeni koruman önemli. Kendine olan güveninin arttığı bu dönemde, yeni fırsatların peşinden gitmekten çekinme. Unutma ki, sağlam adımlarla ilerlemek her zaman kazandırır. Rahatlamak için doğayla baş başa kalmak, zihnini arındırmana yardımcı olabilir.
Bugün iletişimin ve öğrenmenin ön planda olduğu bir gün. Zihinsel enerjin yüksek, yeni fikirler ve projelerle dolusun. Sosyal çevrendeki insanlarla derinlemesine sohbetler yapabilir, sürükleyici paylaşımlar yaşayabilirsin. Ancak, dikkatini dağıtan durumlara karşı tedbirli olmalısın. Esnekliğin sayesinde beklenmedik değişikliklere kolayca adapte olabilirsin. Bu, yeni bağlantılar kurmak ve mevcut ilişkileri derinleştirmek için harika bir fırsat. Duygusal olarak, içsel dengenin sağlandığını hissetmek seni güçlendirecek. Gün sonunda, içsel olarak huzur bulduğunu göreceksin, yeni perspektiflerin hayatına olumlu dokunuşlar katacak. En önemlisi, kendine güvenmeyi unutmamalısın; bu, karşılaştığın her türlü zorluğun üstesinden gelmeni sağlayacak.
Duygusal derinliklerin ve içsel dünyanla bağlantının ön planda olduğu bir dönemdesin. Bugün, sevdiklerinle daha fazla zaman geçirmek isteyebilirsin. Aile bağların güçleniyor; eski anılara dönmek, nostaljik hissiyatlar oluşturmak keyif verebilir. Kendini ifade etme biçimin, başkalarıyla iletişimini derinleştirecek. İçsel huzurun için kendine alan tanıman önemli. Yaratıcılığının arttığı bu günlerde sanatsal aktivitelerle ilgilenmek, ruh halini iyileştirebilir. Duygusal açıdan hassas olabilirsin; bu yüzden duygularını gözlemleyerek, içsel ihtiyaçlarına dikkat etmen faydalı. Kendine sevgi ve şefkat göster, hislerini kabullen. Kendi sınırlarını koruyarak, başkalarına da yardımcı olma arzusunu dengelemelisin. Méraklarını besle, yeni şeyler öğrenmek için açık ol. Güçlü sezgilerinle, çevrendeki olaylara daha derin bir bakış açısıyla yaklaşabilirsin.
Kendine güvenin zirveye ulaşacak, çevrendekiler üzerinde güçlü bir etki bırakacaksın. Bugün yaratıcılığını ön plana çıkaracak fırsatlar karşına çıkabilir. Sahip olduğun liderlik yeteneklerini sergilemekten çekinme, insanları etrafında toplamak için mükemmel bir zaman. Duygusal konularda ise, içsel duygularını ifade etmekte zorlansan da, sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için açık olman önemli. Biraz risk almak, seni beklemediğin heyecanlara sürükleyebilir. Ayrıca, yakın çevrende bazı sürprizler olabilir; beklenmedik bir hediye ya da anlamlı bir jest seni mutlu edebilir. Kendine güven ve içindeki ateşi yak, her şeyin sana açık olduğu bir dönemdesin.
Bugün, detaylara olan dikkatiniz parlayacak. İş hayatında veya kişisel projelerinizde küçük ayrıntıları gözden kaçırmayacaksınız. Bu, size büyük avantajlar sağlayabilir. İletişim becerileriniz öne çıkıyor, başkalarıyla olan diyaloglarınızda mantıklı ve etkili argümanlar sunabileceksiniz.Özellikle arkadaşlarınızla ya da aile üyelerinizle yapacağınız tartışmalarda sakin kalmak önemli. Duygusal derinliklere girmekten kaçının; daha yüzeysel konularla ilgilenmek uzlaşmanızı kolaylaştırabilir. Sağlığınıza dikkat etmeniz gereken bir dönemdesiniz; belki de bu gün biraz kendinize zaman ayırıp ruhsal ve bedensel dinlenme yollarını bulmalısınız. Yeni bir hobiye başlamak veya eski bir ilginize geri dönmek için ideal bir zaman. Bir şeyler üretmek, yaratıcılığınızı besleyecek ve içinizdeki potansiyeli açığa çıkaracak. Unutmayın, her şey sizin elinizde ve adım atma cesaretine sahip olduğunuzda, güzel sonuçlar alacağınızdan emin olabilirsiniz.
Bugün karşına çıkan fırsatlar, sosyal çevrenle olan ilişkilerini derinleştirmene olanak tanıyacak. Grubun içindeki denge ve uyumu sağlamada doğal bir yeteneğe sahip olduğun için, başkalarının fikirlerine açılmak ve ortaklıklar oluşturmak senin için çok faydalı olacak. Yaşadığın içsel huzur, karar almada sana büyük destek sağlayabilir. Duygusal olarak kendini daha anlaşılır ifade etmeye yönelmelisin; bu, sevdiklerinle olan bağını kuvvetlendirecek. Aynı zamanda, estetik ve güzellik anlayışın gün yüzüne çıkacak; sanatsal yönlerini ortaya koymak için ilham dolu bir zaman. Kendi isteklerini önceliklendirmeyi unutma, çünkü içeride birikmiş olan duygularını serbest bırakmak, ruhunun ferahlamasına yardımcı olacak. Her şeyin bir denge içinde olmasını arzularken, aksiliklere karşı da esnek olabilirsin; bu, seni daha da güçlendirecek.
Gizli tutkuların bugün öne çıkıyor. İçsel dünyanda yaşanan yoğun duygular seni harekete geçirebilir. Derin bağlantılar kurma arzusuyla dolup taşarken, aynı zamanda korkularınla yüzleşmek zorunda kalabilirsin. İlişkilerinde açık sözlü olmanın tam zamanı; hislerini ifade etmekten çekinme. Amaçların doğrultusunda sağlam adımlar atmayı ihmal etme. İş veya maddi konularda dönüm noktaları yaşanabilir. Yoğun bir içsel mücadele içinde olsan da, bu mücadele seni güçlendirecek. Sezgilerin derinlemesine çalışacak, bu nedenle kalbinin sesine kulak vermek, doğru yolda ilerlemeni sağlayacak. Kendini keşfetmek için yaratıcı bir şeyler yapmayı düşünebilirsin; belki bir sanat dalıyla ilgilenmek, düşüncelerini dışavurmanın en güzel yolu olabilir. Hayata dair tutumunu ve hayallerini sorgulamak, yeni bakış açıları geliştirmeni sağlayacak. Korkularından kaçma; onlarla yüzleşmek, seni daha özgür ve güçlü bir birey haline getirebilir.
İkna edici bir kararlılık, bugün seni saracak. İçsel motivasyonun yükselirken, hedeflerine ulaşma konusunda kendini güçlü hissedeceksin. Hayal gücünün zenginliği, yaratıcılığını besleyecek ve seni yeni projelere yönlendirecek. Seyahat etme arzusu içinde çarpacak; kısa bir yolculuk bile ruh halini canlandırabilir. İlişkilerde ise samimiyet ve dürüstlük ön planda olacak. Sevdiğin kişiye karşı beslediğin duygular güçlü bir şekilde dile gelecek. Sosyal ortamda etkileşimlerin artarken, yeni insanlarla tanışarak ufkunu genişletme fırsatını kaçırma. Girişimlerine sabırlı olman, sonuçların vaat ettiği güzellikleri getirecek. Gelişmelere açık kal, evrenin sunduğu yeniliklere kucak aç.
Bugün, sorumluluk duygun oldukça baskın olacak. İş projelerinde ve kişisel hedeflerinde yeni bir bakış açısı kazanabilir, var olan sorunlara pratik çözümler üretebilirsin. İçsel motivasyonun sayesinde çevrendeki insanları etkileyebilir, liderlik vasıflarını ön plana çıkarabilirsin. Detaylara dikkat etmen, yaratıcılığını açığa çıkaran fırsatları da beraberinde getirecek. Duygusal anlamda ise, sevdiklerinle geçireceğin zamanlar seni duygusal olarak besleyecek. Kendine yönelik beklentilerini gözden geçirip, kariyer ve aile yaşamındaki dengeyi sağlamaya yönelik adımlar atabilirsin. Sabırlı ve kararlı olman, uzun vadede getirilerini görebileceğin bir süreçte başarı elde etmene yardımcı olacak. Kendi içsel huzurunu bulmak için ara vermek ve düşünmek de faydalı olabilir. Unutma, her küçük adım, büyük değişimlere kapı aralayabilir.
Biraz yenilik arayışında olabilirsin. Farklı deneyimler, seni daha açık fikirli ve yaratıcı hale getirecek. Sosyal çevrende, kendini özgürce ifade edebileceğin ortamlar bulmak isteyebilirsin. Bu süreçte bazı dostlarla fikir alışverişi yapmak, seni heyecanlandırabilir. Anlayışlı ve esnek kalmak, iletişim sorunlarını aşmana yardımcı olacaktır. Kariyerinde ilerlemek için cesur adımlar atma zamanı olabilir; yenilikçi projelere yönelmek sana büyük avantaj sağlayabilir. Duygusal olarak, içsel huzurunu bulmak adına meditasyon veya doğa yürüyüşleri sana iyi gelebilir. Sağlığına özen göstermeyi unutma, bedenine ve zihnine dikkat etmen ilerlemek adına önemli olacak. Unutma, özgünlüğünle parladığın bir dönemdesin.
Duygusal derinlikler içinde yol alırken, sezgilerinin seni yönlendirmesine izin ver. İletişim konularında kendini rahat hissetmeye başlayabilirsin, duygularını açıkça ifade etmek, başkalarıyla bağlantı kurmanı kolaylaştıracak. Rüyaların ve hayal gücün bugün sana ilham verebilir; yaratıcı projeler veya sanatsal yeteneklerini keşfetmek için harika bir dönemdesin. İçsel huzurunu bulmak adına meditasyon veya doğada zaman geçirmek oldukça fayda sağlayacak. Yaşanan olaylara karşı duyarlılığın artarken, başkalarının hislerine karşı daha empatik olabilirsin. Sadece kendinle değil, çevrendeki insanlarla da uyum sağlayacak bir denge bulma fırsatı var. Başkalarına yardım etmek, hem senin ruhuna hem de onların hayatına anlam katabilir. Bu süreçte sınırlarını korumayı unutmadan, içsel rehberliğine güven.
