| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Hızlı ve enerjik bir gün seni bekliyor. Girişken ve cesur tavrın, karşılaştığın engellerin üstesinden gelmende sana yardımcı olacak. Bugün yeni fikirler ve projeler geliştirme konusunda oldukça şanslısın. Özellikle iş ortamında yaratıcı çözüm yolları bulabilir ve takım arkadaşlarınla işbirliğini güçlendirebilirsin. Duygusal yönden, ilişkilerde daha açık ve samimi bir iletişim kurmak isteyebilirsin. Sevdiğin kişilerle yapacağın derin sohbetler, aranızdaki bağı kuvvetlendirecek. Dikkatini dağıtan düşüncelerden uzaklaşarak, sevdiklerine zaman ayırmak için kendini motive etmelisin.Sağlık konularında daha dikkatli olman gerekebilir; fiziksel aktivitelerine odaklanmak, ruh halini olumlu yönde etkileyecektir. İçsel huzurunu bulmak için meditation veya doğa yürüyüşleri gibi etkinliklere yönelebilirsin. Bugün kendine olan güveninin artacağı bir gün. Kendini ifade et ve hayatın tadını çıkar!
Bugün, içsel huzur arayışında önemli adımlar atabilirsiniz. Kendinizi güvende hissettiğiniz bir ortam yaratmak isteyeceksiniz. Maddi konularda kararlı ve temkinli adımlar atmak, geleceğe dönük planlarınızı güçlendirebilir. Yaratıcılığınızı açığa çıkaracak yeni projelere yönelmek için ilham duyabilirsiniz. İlişkilerde samimi ve içten bir iletişim kurmak, yakınlarınızla olan bağlarınızı derinleştirecek. Bugün sağlığınıza özen göstermek ve kendiniz için küçük mutluluklar yaratmak, ruh halinizi olumlu yönde etkileyecek. Kendi ihtiyaçlarınıza öncelik vermek, başkalarına yardım etmeden önce kendinizi toparlamanıza olanak tanıyacaktır. Dayanıklılığınızı ve sabrınızı test edecek durumlarla karşılaşabilirsiniz, bu süreçte içsel sağlamlığınızla yüzleşmeniz önem taşıyor. Unutmayın, değişim kaçınılmazdır ve bu sürecin tadını çıkarmayı öğrenmek, sizi güçlendirecek.
Bugün zihinsel enerjinin zirveye çıktığı bir dönemdesin. Sosyal etkileşimlerin artış gösterebilir, yeni insanlarla tanışma fırsatlarına açık olmalısın. Fikirlerinle başkalarını etkileme potansiyelin var. Aynı zamanda, geçmişte kalmış bazı meselelerinle yüzleşmek için uygun bir zaman. İçsel bir sorgulama yaparak kendini yeniden tanımlamak isteyebilirsin. Çeşitli projelere yönelmek ve kendi yeteneklerini keşfetmek için motivasyonu bulabilirsin. Ancak dikkatin dağılmaması için aşırı yüklenmekten kaçınmalısın. Yakın arkadaşlarınla bağlantı kurmak, ruh halini iyileştirebilir. Unutma, iletişimin gücünü kullanarak kendini ifade etmenin yollarını arayabilirsin. Yaratıcılığı besleyecek bazı aktivitelerde bulunmak, zihninde yaratıcılığı besleyecek bir itici güç oluşturabilir. Bugün her şey mümkün; yalnızca gözlerini açmalı ve fırsatları değerlendirmeyi bilmelisin.
Duygusal derinliklerle dolu bir gün seni bekliyor. İçsel sezgilerin oldukça güçlü. Aile ilişkilerine odaklanmak, sevdiklerine karşı gösterdiğin şefkatle onları daha da bağlayacak. Kendini ifade etme konusunda zorluk yaşayabilirsin; bu yüzden içindeki duyguları açığa çıkarmak için yazmayı veya sanatla uğraşmayı deneyebilirsin. Sorumluluklarını ihmal etmemek önem taşıyor; iş yerindeki projelere dikkat ve titizlikle yaklaşman faydalı olacak. Maddi konularda bazı beklenmedik gelişmeler olabilir; harcamalarını kontrol altında tutmak sana kazanç sağlayabilir. Unutma, içsel huzuru bulmak için bazen durup nefes almak en iyisi. Bugün kendine özen göster, kendini sevmeyi unutma.
Bugün, içsel gücünü ve kararlılığını hissetme zamanı. Yeteneklerinin ve liderlik vasıflarının parlayacağı fırsatlar karşına çıkabilir. Çevrendekilere ilham verme kapasiten, seni daha da öne çıkaracak. Sosyal hayatında kendini daha cesur ve özgüvenli hissedebilir, yeni bağlantılar kurma isteğiyle dolabilirsin. Ancak, dikkatin dağılabilir; bu yüzden önceliklerini belirlemekte fayda var. Aşk hayatında ise tutku dolu anlar yaşaman mümkün, romantik bir sürpriz kapıda olabilir. Yalnızca kendine odaklanma ve içindeki ateşi keşfetme zamanıdır. Unutma ki, ışığın etrafındakileri aydınlatıyor; bu enerjiyi doğru yönlendir.
Detaylara olan düşkünlüğün ve titizliğin, bugünkü başarılarının temelini oluşturacak. Zihinsel enerjin oldukça yüksek; bu, sorunların üstesinden gelmekte ve projelerine odaklanmakta sana avantaj sağlayacak. Kendini organize etme yeteneğin, planlarının aksamadan işlemesine yardımcı olabilir. Tüm işlerin yolunda giderken, kişisel ilişkilerine de özen göster; sevdiklerinle küçük sürprizler yapmak için bu zamanı değerlendirmek harika olabilir. İçsel huzurunu bulmak adına doğayla bağlantı kurmayı unutma. Kendine yönelik güçlü eleştiriler getirmek yerine, başarılarını kutlamak ve bu başarıların getirdiği mutluluğu yaşayarak ilerlemek, zihnindeki karmaşayı azaltacaktır. Unutma, dengeni bulduğun sürece her şey daha kolay hale gelecek. Kalbindeki sezgiyi dinle ve yolunu buna göre şekillendir.
Dengede kalmaya ve uyumu sağlamaya yönelik bir gün. İnsanlarla olan iletişimlerin, sosyal çevrendekilerle olan bağların güçleniyor. Ortaklıklarda ve iş birliklerinde dengeleri kurmakta ustasın. Duygusal ilişkilerinde derinleşmek, yeni deneyimlere açık olmak, kalbinde yeni kapılar aralayabilir. Güzellik ve estetik konularına olan ilgin, seni bir şeyler yaratmaya yönlendirebilir. Kendine olan güvenin artıyor, bu da sana cesaret verecek. İçsel huzur arayışında, kreatif yanını keşfetmek isteyebilirsin. Şanslı anlar kapını çalabilir. Duygusal denge ve içsel huzur bulma çabaların, gününün odak noktası olabilir.
Duygusal derinliğin ve sezgisel gücünün daha da belirginleşeceği bir gün. İlişkilerde keskin gözlemler yaparak, insanları ve durumları daha iyi anlayabilecek yeteneğini kullanacaksın. Gizli kalmış olan ne varsa ortaya çıkacak. İçsel huzurunu bulmak için meditasyon veya yalnız kalabilmek faydalı olabilir. İş veya projelerle ilgili kararlar alırken mantığını ve sezgini dengede tutmalısın. Duygusal açıdan kendini daha yoğun hissedeceğin anlar yaşayabilirsin; bu, kişisel büyümene katkıda bulunacak. Kendine karşı nazik olmayı unutma, hissettiklerinin derinliklerinde kaybolmadan hareket et. Şu anki deneyimlerin, gelecekteki yolculuğun için önemli birer ders olabilir. İleride alacağın kararlar için geçmişle yüzleşmekten çekinme.
Bugün hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için mükemmel bir gün. Enerjin, macera arzusuyla dolup taşıyor. Yeni insanlar tanımak ve farklı deneyimler yaşamak için kendini dış dünyaya açmalısın. İletişim becerilerin dikkat çekici bir şekilde parlayacak; bu, iş ve sosyal yaşamındaki bağlantılarını güçlendirebilir. Kendine güvenin tam, bu da başkalarını etkileme yeteneğini artıracak.Bir seyahat ya da eğitim fırsatı kapını çalabilir, bu da ufkunu genişletme açısından harika bir fırsat. Ancak, yapıcı eleştiriler almaya açık olman, gelişimini destekleyecek. Esnek kalmayı ve yeniliklere karşı açık olmayı unutma; bu, seni daha da ileriye taşıyabilir.İlişkilerde ise coşku ve neşe ön planda. Sevdiklerinle kaliteli anlar paylaşmak, ruhunu besleyecek. Ancak, kendinle ilgili bazı içsel sorgulamalar yapman gerekebilir; böylece kendine daha derin bir anlayış kazandırabilirsin. Eğlenceli ve verimli bir gün seni bekliyor!
İş ve sorumluluklarla dolu bir gün seni bekliyor. Planlarına sadık kalman önemli, zira kararlılığın sayesinde hedeflerine adım adım yaklaşacaksın. Bugün, tartışmalardan kaçınmalı ve çevrendeki insanlarla olan ilişkilerini nazik ve diplomatik bir dille yönetmelisin. Ancak, bazı zamanlarda duygularını ifade etmekten de çekinme; içindeki tutku, projelerine renk katabilir. Kendine ayırdığın zaman, zihnini ve ruhunu dinlendirmen için büyük bir fırsat sunuyor. Gelecek planlarını gözden geçirmek, hedeflerini netleştirmek için ideal bir zaman dilimi. Finansal konularla ilgili alacağın kararlar, uzun vadede seni olumlu anlamda şekillendirecek. Dikkatini dağıtan unsurlara karşı dikkatli ol, zira odaklanman gereken önemli detaylar söz konusu.
Özgürlük arayışın, düşüncelerinin derinliğini ve yenilikçilik tutkusunu ön plana çıkaracak bir gündesin. İçinde bulunduğun sosyal çevreden aldığın ilham, seni yeni projelere yönlendirebilir. Özgün bakış açın, başkalarına da ilham verebilir; bu nedenle fikirlerini paylaşmaktan çekinme. Arkadaş ilişkilerin, beklenmedik sürprizlerle dolu olabilir. Eski dostlarla bir araya gelmek, seni mutlu edecek anlar yaratabilir. Duygusal anlamda ise, bazı konuların gündeme gelmesi, içsel huzurunla ilgili sorgulamalar yapmana neden olabilir. Kendine dönüp bakmak için uygun bir dönemdesin; hislerini analiz etmek, iç huzurunu sağlamak adına faydalı olacaktır. Ani değişiklikler, yaşamının bazı alanlarında heyecan yaratabilir. Esnek olmalı, akışa bıraktığın durumlarda sabırlı davranmalısın. Gelecek için önemli kararlar almak üzere hazırlığını yaparken, mantığını da devreye koymayı unutma. Yeniliklere açık, yaratıcı fikirlerinle hayatına yön vereceğin bir gün seni bekliyor.
Duygusal derinlik ve sezgi bugün seni sarıp sarmalayacak. İçsel huzuru bulmak için kendine zaman ayırman gereken bir gün. Sanatsal yönlerin canlanabilir, bu nedenle yaratıcılığını ifade etme yolları arayışında olabilirsin. İlişkilerde daha fazla empati göstermek, başkalarıyla bağ kurmanı kolaylaştıracak. Duygusal yoğunluk, küçük tartışmalara neden olabilir, bu yüzden sabırlı ol. Belirsizlikten korkma; akışa teslim olmak ve içsel sesini dinlemek, cesaret gerektirse de seni doğru yola yönlendirecektir. Temizlik ve düzen konusunda alacağın kararlar, zihnini ve ruhunu hafifletecek. Kendini önemsemeyi unutma; içsel barış için gerekli olan nefes molalarını almayı ihmal etme.
