| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün, cesur adımlar atmak için son derece uygun bir dönemdesin. İçinde bir enerji patlaması hissediyor olabilirsin; bu, yeni projelere başlamak veya cesaret gerektiren konularda ilerlemek için harika bir fırsat. İlişkilerde daha aktif olman bekleniyor; duygularını açığa çıkarmaktan çekinme. Karşılaştığın zorluklar, senin için yeni birer meydan okuma haline dönüşebilir. Yaratıcılığın ön plana çıkacak, bu nedenle sanatsal faaliyetlere yönelmek veya hobilerinle ilgilenmek ruhunu besleyecek. Sağlık alanında dikkatli olmalısın; yeterince dinlenmek ve enerjini dengelemek, günün dengesini korumana yardımcı olacaktır. Stratejik düşünme yeteneğinle, karşına çıkan her durumu avantaja çevirebilirsin. Başarılarınla gurur duymalı ve ilerlemeye devam etmelisin.
Bugün, içsel huzurunu arayışında yeni kapılar açabilirsin. İlişkilerde daha samimi ve derin bir iletişim kurmak isteyeceksin. Sosyal çevrendeki kişilerle olan etkileşimlerin seni zenginleştirecek. Finansal konularda, dikkatli tahminler yapmanın ve geleceğini düşünmenin önemini hissedeceksin; belki de yeni yatırımlar için uygun fırsatlar karşına çıkabilir. Yaratıcılığının zirveye çıkması, sıradanlığı kırarak ilham dolu projelere yönelmeni sağlayacak. Kendine güvenin artıyor, bu da kararlılığını pekiştiriyor. Doğayla daha fazla zaman geçirebilirsen, ruhsal olarak yenileneceksin. Unutma, içsel denge herkesin hayatında olduğu gibi senin için de bir gereklilik. Kendi ihtiyaçlarına saygı göstererek, daha güçlü bir öz benlik geliştirebilirsin.
Bugün, zihinsel enerjinin yüksek olduğu bir gün. Çevrendeki insanlarla iletişim kurmak, sosyal ortamlara katılmak ve yeni fikirler üzerinde tartışmak için harika bir zaman dilimindesin. Duygularını ifade etme isteği baskın olacak ve düşüncelerini aktarırken karşındaki kişileri etkilemeyi başaracaksın. Ancak, dikkatin çabuk dağılabilir; bu nedenle odaklanmakta zorlanman olası. Merak duygun, seni yeni öğrenme fırsatlarına yönlendirecek. Kısa yolculuklar ve yeni insanlarla tanışmak gündemde olabilir.Özellikle duygusal ilişkilerde, açık iletişime önem vermen faydalı olacak. Karşılaşacağın zorluklarda esneklik gösterebilirsen, üstesinden gelebilirsin. Kendi fikirlerinin kıymetini bilirken, başkalarının görüşlerine de kulak vermek, ilişkinin güçlenmesine katkı sağlayacak. Farklı bakış açılarıyla zenginleşecek olan gün, seni çeşitli deneyimlerle buluşturabilir.Geleceğe yönelik planların hakkında bilgi toplama isteğin artmış durumda. Bunları not almak ya da üzerinde düşünmek için zaman ayırmak, ileride işine yarayacak fırsatlar doğurabilir. Kısa vadeli hedefler konusunda bir strateji geliştirmek, seni daha yapıcı bir yola yönlendirecektir. Bugün sürprizlerle dolu, bu nedenle deneyimlerin ve hissettiklerin arasında kaybolma.
Duygusal derinliklerin ve içsel dünyanla bağ kurma ihtiyacın ön planda. Bugün, sevdiklerinle olan ilişkilerine odaklanabilirsin; onların hislerini anlamak için içgüdülerini kullanacak, samimi ve güven dolu bir iletişim geliştireceksin. Geçmişte yaşanan olayları gözden geçirmekte fayda var; bazı duygular, henüz tam anlamıyla çözülmemiş durumda. Kendini güvende hissetmek için, tanıdık ve sevdiğin ortamlarda bulunmayı tercih edebilirsin. İçsel huzurunu bulmak adına yaratıcı bir şeyler yapmak, seni ferahlatacak. Finansal konularda dikkatli olmalı, aceleci davranmamalısın. Kendine zaman tanı ve kararlarını iyice düşünerek al. Kendini iyi hissetmek için ihtiyaç duyduğun desteği, arkadaşlarından veya ailenle alabilir, onların sevgisiyle enerji toplayabilirsin.
Bugün, yaratıcı enerjilerle dolup taşmak üzere olduğun bir dönemdesin. Yenilikçi fikirlerin, kendini ifade etme biçimlerin ve sanatsal yeteneklerin ön plana çıkacak. Zihnindeki projeleri hayata geçirmek için mükemmel bir zaman dilimindesin. Başkaları üzerinde ilham verici bir etki bırakacak ve sosyal ortamlarda parlayacaksın. Sosyal ilişkilerinde keyifli anlar, arkadaşlarla yapılan paylaşımlar ve yeni tanışmalar gündeme gelebilir. Duygusal zekanı kullanarak, insanların kalbine dokunabilir, onlarla güçlü bağlar kurabilirsin. Ancak, dikkatini dağıtacak durumlara karşı hazırlıklı ol. Enerjini doğru yönlendirebilirsen, günün sonunda tatmin edici sonuçlar elde edeceksin.Karşılaştığın zorluklar, içsel büyümenin ve gelişmenin kapılarını aralayabilir. Hayatında önemli değişiklikler yapmak isteyebilirsin; bu değişikliklerin kalıcı ve olumlu olmasına dikkat et. Cesaretin ve kararlılığın sayesinde, aşmak istediğin engelleri kolaylıkla geçebileceksin. Kendine güven, etrafındakiler de bunu hissedecek ve seni destekleyecek.
Detaylara odaklanma isteğin bugün daha da güçleniyor. Gün içinde karşılaşacağın ufak sorunlar ve aksaklıklar seni rahatsız edebilir, ancak bunları çözme yeteneğinle üstesinden gelmeyi başaracaksın. İletişim becerilerin ve analitik düşünme yeteneğin, ekip çalışmalarında seni ön plana çıkaracak. Kendini ifade etme biçimine dikkat et; başkalarının duygularını veya düşüncelerini sorgularken daha hoşgörülü olmalısın. Sağlığınla ilgili konularda dikkatli olman gerekebilir; yeterince dinlenmeye zaman ayır. Kendi içsel dünyana dönerek yeniden denge sağlamaya çalışmalısın. Hedeflerine ulaşmak için disiplin ve özveri göstermen gereken bir dönemdesin. Unutma, küçük adımlar büyük sonuçlar doğurabilir.
Denge arayışında olduğun bir dönemdesin. İçsel huzurunu sağlamanın yollarını ararken, ilişkilerinde ve sosyal çevrende uyumun önem kazandığını hissedebilirsin. Karşındaki insanlarla empati kurmak, anlaşmazlıkları çözmek ve ortak paydaları bulmak adına güzel fırsatlar var. Ancak, karar verme aşamasında dikkatli olmalısın; başkalarının görüşlerine fazla kapılmak, kendi ihtiyaçlarını göz ardı etmene neden olabilir. Bugün, estetik ve güzellik duygusu ön planda. Sanatsal yönlerini keşfetmek, seni besleyecek ve ruhunu canlandıracaktır. İş veya projeler konusunda alacağın destekler, ilerlemeni kolaylaştırabilir. Ruhsal dengeyi korumaya özen göster, kendi iç sesini dinle ve başkalarıyla dengeyi bulmaya çalış.
Hedeflerine ulaşmak için kararlı bir şekilde ilerlemenin tam zamanı. Duyguların derinliğiyle hareket ederken, sezgilerine güvenmek seni doğru yola yönlendirecektir. Yakın ilişkilerde ve sosyal bağlantılarda, sözlerin dikkatle seçilmeli; aksi durumda yanlış anlaşılmalar ortaya çıkabilir. İçsel gücün, zorluklarla başa çıkmanı sağlarken, başkalarına da ilham kaynağı olabilirsin. Duygusal dönüşümler yaşayabilir, kendini yeniden keşfetme fırsatı bulabilirsin. Bu süreçte sabırlı olmalısın; yaşamına dahil olan yenilikler, uzun vadede tatmin edici sonuçlar getirebilir. Kendi sınırlarını zorlamaktan çekinme, ama dengeyi de korumayı unutma.
Bugün, macera arayışın ve keşfetme tutkun ön planda. Yeni deneyimler peşinde koşarken, cesaretin ve kararlılığın seni destekleyecek. Farklı bakış açılarıyla karşılaşmak, ufkunu genişletecek ve insan ilişkilerinde derinlemesine bağlantılar kurmana yardımcı olacak. İletişim becerilerin öne çıkarken, kalabalıkların arasında dikkat çekeceksin. Ancak, düşüncelerini paylaşırken, karşındakilerin hislerini de göz önünde bulundurmak önemli. Enerjin, sana uygulanabilir fikirler sunacak; bu fırsatı iyi değerlendirmelisin. Ayrıca, içsel huzuru bulma çabaların, kişisel gelişim alanında katkı sağlayacak. Bugün, hedeflerine ulaşmak için gerekli motivasyonu bulabilirsin, sadece hissiyatına güvenerek adımlar at. Unutma, hayat hangi yönlerde sürprizlerle dolu, hepsine açık ol!
Bugün kararlı adımlar atma zamanı. Sorumluluklarını üstlenmekteki becerilerin ön planda. İş ve özel yaşamında denge sağlamak için biraz çaba göstermen gerekebilir. Gelecek hayallerinin peşinden koşarken, mevcut kaynaklarını verimli kullanmayı unutma. Kaynaklarını doğru değerlendirirsen, hedeflerine ulaşma yolunda oldukça başarılı olabilirsin. İlişkilerde güven teması öne çıkıyor; iletişim hüsranı yaşamamak için duygularını açık bir şekilde ifade etmekte fayda var. Aşk hayatında yeni bir dönem başlatmak için cesaretini toplayabilirsin. Arkadaşlarınla olan bağlarını güçlendirmek, sana moral ve motivasyon sağlayacak. İçsel huzurunu sağlamak için biraz dinlenmeye ve kendine dönmeye zaman ayır. Akıl ve sezgiyi dengeleyerek, yaşamının her alanında olumlu değişiklikler gerçekleştirebilirsin.
Başkalarının sınırlarını aştığın, yenilikçi eylemlerle dolu bir gün seni bekliyor. İçinde barındırdığın özgürlük arzusu, alışılmış kalıpları sorgulamanı sağlayacak. Duygusal derinliklerde gezinebilir, içsel huzurunu sağlamak amacıyla meditasyon veya doğal ortamlarda zaman geçirme ihtiyacı hissedebilirsin. Sosyal çevrendeki dinamikler değişebilir; bazı ilişkilerin yeniden yapılandırılması gerekebilir. Yeni insanlarla tanışma fırsatları çıkabilir, ilham verici sohbetler seni bekliyor. Geleceğe dair cesur adımlar atman için doğru zaman. Kendini ifade etmekte zorluk çekmediğin bu süreçte, özgün düşüncelerini akıcı bir şekilde paylaşabilirsin. Günü, kendini yeniden keşfetmeye ve hayallerinin peşinden koşmaya odaklanarak değerlendirebilirsin. Hedeflerine ulaşmak için gerektiğinde radikal kararlar almaktan çekinme. Unutma ki, yenilikler her zaman seni daha ileriye götürecek.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin ön plana çıkacağı bir gün. İçsel hissiyatların, çevrendeki insanlarla olan iletişimini arttırabilir. Sanatsal ve yaratıcı yönlerin daha fazla kendini gösterecek; bu, ilham alacağın anlar sunabilir. Sakin kalmak önemli; zira duygusal dalgalanmalar yaşaman mümkün. Başkalarının sorunlarına duyarlılığın seni yıpratmasın; kendi sınırlarını korumaya özen göster. Sevgi dolu bir ortamda, ilişkilerin güçlenebilir. Samimi ve açık bir iletişim gökyüzünden destek almanı sağlayacak. Kendi hakkındaki düşüncelerini sorgulamak ve kendine dönmek için harika bir zaman. Unutma ki hayal gücün, seni yeni ufuklara taşıyabilir.
