| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjin yüksek, ancak bu enerjiyi doğru yönlendirmek önemli. Aklındaki projelere odaklanabilir ve cesur adımlar atabilirsin. İletişim kurmak istediğin kişilerle, kendini ifade etme konusunda şanslısın. Duygusal ilişkilerde biraz daha dikkatli olmalı, ani çıkışlardan kaçınmalısın. Bir arkadaşınla geçmişte yaşanan bir sorunu çözme fırsatı doğabilir. Sağlık konularına dikkat etmelisin; bedenine özen göstererek, zihinsel ve fiziksel dengenin önemini unutma. Yeni başlangıçlar için ilham dolu bir gün. Kendi isteklerin ve hedeflerin doğrultusunda cesurca hamle yap. Başarılar seninle olsun!
Güven arayışın içindesin, bu da seni huzur dolu bir ortamı tercih etmeye yönlendirebilir. Bugün, sevdiklerinle geçireceğin vakitlerde duygusal bir derinlik hissedebilirsin. Kalabalıklardan uzak kalmayı, daha samimi bağlar kurmayı arzuluyorsun. İş hayatında detaylara olan dikkatin, sana beklenmedik fırsatlar getirebilir. Karar verirken mantığını dinlemek, bir adım önde olmanı sağlayacak. Maddi konularla ilgili yeni stratejiler geliştirmek için uygun bir dönemdesin, bu da seni daha bağımsız ve güçlü hissettirebilir. Kendi içsel huzurunu sağlamak için doğayla daha fazla vakit geçirmeyi değerlendirebilirsin; bu, ruhunu besleyecek. Kendine biraz zaman ayırmayı ihmal etme, bu, zihnini ve bedenini yenilemek için çok önemlidir.
Bugün meraklı ruh halin ön planda olacak. Çevrendeki olaylara dair derinlemesine araştırmalar yapma isteği, seni ilginç buluşlara ve yeni bağlantılara yönlendirebilir. Ayrıca, iletişim becerilerin sayesinde çevrende güçlü bir etki bırakabilirsin. Sosyal çevrendeki insanlarla kuracağın diyaloglar, düşündüğünden daha fazla anlam kazanabilir; bu nedenle duygu ve düşüncelerini açıkça ifade etmekten çekinme. Karşıt fikirlerle yüzleşmek, zekanı ve esnek düşünce yapını daha da geliştirebilir. Esrarengiz ve beklenmedik durumlar, seni keyifli sürprizlere götürebilir. Bu süreçte yeni şeyler öğrenmek seni oldukça tatmin edecek. Ancak dikkatini dağıtan unsurlara kapılmamaya çalış; odaklanman gereken konuları belirlemen, verimli bir gün geçirmeni sağlayacaktır. Unutma, hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için hazır ve dikkatli olmalısın.
Duygusal derinlikler ve içsel huzur arayışında bir dönemdesin. Aile bağların ve sevdiklerinle olan ilişkilerin bu süreçte ön plana çıkıyor. Duygusal olarak kendini koruma içgüdünün güçlü olacağı bir zaman dilimindesin; bu yüzden başkalarının beklentilerine karşı kendi ihtiyaçlarını önceliklendirmen önemli. Yaşam alanında düzen sağlamaya çalışabilir, huzurlu bir ortam oluşturmanın yollarını arayabilirsin. Bugün, duygu ve sezgilerinle hareket etmek, karşına çıkan fırsatları değerlendirmek için faydalı olacak. İletişimde daha açık ve samimi olman, ilişkilerini güzelleştirirken manevi olarak da tatmin olmanı sağlayabilir. Unutma, kendi iç huzurunu bulduğunda çevrendekilere de daha iyi bir destek olabilirsin. Duygusal derinliğini besleyecek aktiviteler ve sosyalleşme fırsatları yaşanabilir, bu yüzden kalbine kulak ver.
Bugün, yaratıcılığınızın ve içsel enerjinizin zirveye ulaştığı bir gün. Kendinizi ifade etme arzusuyla dolusunuz, bu da sosyal ortamlarda dikkat çekmenizi sağlayabilir. Özgüveniniz artarken, liderlik vasıflarınız öne çıkıyor, bu durum çevrenizdekiler üzerinde pozitif bir etki yaratabilir. Ancak, aşırı benmerkezcilikten kaçınmak önemli; dinlemeyi ve başkalarının görüşlerine değer vermeyi unutmayın. Romantik ilişkilerde ise tutkunuzu ve duygularınızı açıkça ifade etmek için cesur adımlar atmaya hazır olun. Sürprizlere ve yeni fırsatlara açık olmak, ilişkinizi canlandırabilir ve heyecan katabilir. Sağlığınıza da özen göstermeyi ihmal etmeyin; enerjinizin yüksek olduğu bu dönemde bedeninize iyi bakmak, sizi daha da güçlendirebilir. Kısacası, bugün hem içsel hem dışsal dünyanızda parlama zamanı!
Bugün detaylara olan tutkun ve mükemmeliyetçi yaklaşımın, işlerinde ve günlük rutininde seni öne çıkarıyor. Organize etme yeteneğin, karmaşayı kontrol altına almanda büyük rol oynayacak. Bir süredir belirsizlik içindeysen, şimdi bu durumu netleştirme şansın var. İkili ilişkilerde empati kurmak ve karşı tarafın hislerine önem vermek, iletişimini güçlendirecek. Özellikle insanlar üzerinde olumlu bir etki bıraktığın bir dönemdesin; bu, yeni bağlantılar kurmak veya var olan ilişkilerini derinleştirmek için harika bir fırsat. Sağlık konusunda daha fazla dikkat etmen gereken bir zaman dilimindesin, ruhsal ve bedensel dengeni sağlamak için doğada vakit geçirmek iyi gelebilir. Bugün kendine ve sevdiklerine şefkat göstermeyi unutma. Olumsuz düşünceleri bir kenara bırakıp, yaratıcı projelere odaklanmak sana zihinsel bir huzur verecek. İş ve kişisel yaşamındaki dengeyi sağlamak için gerekli adımları atmaktan çekinme.
Dengede kalmak, içsel huzuru bulmak için harika bir gün. İletişim kurma becerilerinizi ön plana çıkartmak, karşılıklı anlayışı artırmak için etkili olabilir. Sosyal ilişkilerde uyum sağlama arzusu güçleniyor. Bu dönemde çevrenizdeki insanlarla olan etkileşimleriniz son derece tatmin edici olabilir. Sanatsal duyarlılığınız ön plana çıkacak; bu nedenle yaratıcılığınızı ifade etmek için fırsatlar doğabilir. Bazı küçük anlaşmazlıklar gündeme gelebilir, ancak bunları diplomasi ile çözebileceksiniz. Kendi ihtiyaçlarınıza dikkat etmeyi unutmayın, zira başkalarını mutlu etmek kadar kendinizi de önemsemelisiniz. İş veya eğlence amaçlı seyahatler planlamak için uygun bir zaman dilimi. Yeniliklere açık olmalı, fırsatları değerlendirmekten çekinmemelisiniz. Kendinizi ifade etme biçiminiz, başkalarının gözünde daha fazla ilgi görmenizi sağlayacak. Özgüveninizin arttığı bu zamanı iyi değerlendirin, zira yeni başlangıçlar için kapılar aralanıyor.
Duygusal derinlikler ve sezgisel anlayış, bugün içsel yolculuğun en önemli bileşenleri olacak. Yeniliklere açıklık, özellikle ilişkilerde tatmin edici dönüşümlere kapı aralayabilir. İçsel bir çatışma hissi, net bir yön bulmanızı zorlaştırabilir; ancak, bu sancılı süreç, gerçek özünüzle yüzleşmenizi sağlıyor. Başkalarının hislerine karşı duyarlılığınız, onları destekleme isteğinizi artıracak. Sağlık konusunda, bedeninize daha fazla özen göstermek, enerji seviyelerinizi artırabilir; küçük egzersizler ve rahatlamalar yararlı olacaktır. İş hayatında ise gizli düşmanlıklar veya çekişmelerin farkına varmak, sizi stratejik bir konumda tutabilir. Bugün, sezgisel gücünüzle birleştirerek çevrenizle olan ilişkilerinizi yeniden değerlendirmek için mükemmel bir fırsat.
Bugün, keşfetme arzusunun doruk noktalarına ulaştığı bir gün. Herhangi bir macera, farklı bir deneyim edinme isteği içindesin. Sosyal çevrendeki insanlarla olan etkileşimlerin heyecan verici gelişmelere yol açabilir. Kendini ifade etme konusunda cesur davranmalısın; düşündüğün düşünceleri paylaşmaktan çekinme. Yeni bilgi ve deneyimlere açık olman, seni kişisel gelişiminde ileri taşıyabilir.Aşk hayatında spontane hareketler, ilişkinizi canlandırabilir. Partnerinle yapılacak sürpriz bir plan, ilişkinizdeki heyecanı artırabilir. Eğer yalnızsan, ilginç biriyle tanışma ihtimalin var. Bu yeni karşılaşma, sizin için farklı bir kapı açabilir.İş hayatında, sıra dışı fikirlerin ön plana çıkabilir. Yenilikçi yaklaşımlarınla dikkatleri üzerine çekebilirsin. Ancak, aceleci davranmamalı ve kararlarını düşünerek vermelisin. Uzun vadeli hedeflerini göz önünde bulundurarak adım atman önem taşıyor.Sağlığın konusunda ise, stres seviyeni kontrol altında tutmak günün anahtarı. Meditasyon veya dışarıda zaman geçirme gibi yöntemlerle zihnini rahatlatmayı unutma. Doğayla olan bağın, içsel huzurunu bulmana yardımcı olacaktır.
Sorumlu ve kararlı duruşun, çevrendekilere güven veriyor. Bugün, iş yerinde veya sosyal çevrende liderlik özelliklerin ön planda. Planlarını uygulamak veya yeni projelere adım atmak için uygun bir zaman. Ancak, acele etmemek ve her ayrıntıyı göz önünde bulundurmak son derece önemli. Duygusal olarak, içsel bir huzur arayışında olabilirsin; belki de yalnız kalmak ve düşünmek isteyeceksin. İlişkilerde açık iletişim, malzemelerin kalitesini artırır. Ayrıca, finansal konulara dair dikkatli olman gereken bir dönemdesin. Birikim yapmanın ve tasarruf etmenin değerini anımsamalısın. Sağlığına özen göstermek, enerjini artıracak ve motivasyonunu yükseltecek. Yıldızlar, sabırlı olmanın ve istikrarlı bir yön izlediğinin altını çiziyor.
Yenilikçi ve özgür ruhunla bugün ilham dolu bir enerji hissedebilirsin. Sosyal çevrenle olan etkileşimlerin farklı şekillerde gelişebilir; arkadaşlarınla olan bağların güçlenirken, yeni tanışmalardan sürpriz fırsatlar çıkabilir. İçsel dürtülerini dinlemek ve özgürce ifade etmek, seni pek çok açıdan besleyecektir. Bir proje ya da bir grup çalışması söz konusuysa, yaratıcı fikirlerin ile dikkat çekebilirsin. Ancak, gelen önerilere açık olmak ve esnek kalmak önem arz ediyor. Bu süreçte mantığını ve sezgini dengelemeye özen göster. Aşk hayatında ise, romantik anlar yaşamak isteyebilir, ani duygusal patlamalara dikkat etmelisin. Dikkatini dağıtan durumlarla başa çıkmak için kendini düzenli bir şekilde ifade etmeye çalış. Rahat ve bağımsız hissetmene yardımcı olacak hobilerle ilgilenmek ve kendine zaman ayırmak, ruhunu canlandırabilir.
Duygusal derinliklerin su yüzüne çıkacağı bir gün. İç dünyanda var olan sanatsal yeteneklerin, yaratıcılığını besleyecek ve ilham kaynağı olacaktır. Bu durum, kişisel projelerine veya hobilerine yönelmeni sağlayabilir. Empati yeteneğinin yüksek olduğu bu dönemde, sevdiklerinle duygusal bağların güçlenecek. Anlayış ve destek arayışında olanlara el uzatmak, içsel huzurunu artırabilir. Ayrıca, manevi konularla ilgili derin düşüncelere dalacak, ruhsal deneyimlere açık olacaksın. Biraz yalnız kalmak, içsel yolculuğunu derinleştirmek için fırsat yaratabilir. Hayal gücünün ve sezgilerinin yüksek olduğu bu dönemde, beklenmedik sürprizlerle karşılaşma ihtimalin var. Kendine güven, iç sesine kulak ver ve duygusal dengeyi bulmaya çalış.
