| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Özgüven dolu bir gün seni bekliyor. İçsel motivasyonun yüksek, bu da kararlılığını artırıyor. Hedeflerine ulaşmak için gereken cesareti bulabilirsin. Ani gelişmelere açık ol, çünkü sürpriz fırsatlar kapını çalabilir. Aşk hayatında heyecan arayışında olabilirsin; yeni bir ilişkiye adım atmaya ya da mevcut ilişkiyi tazelemeye açık ol. İş ve kariyer alanında yeniliklere ve risklere girmekten çekinme, yaratıcılığın parlayacak. Enerjini doğru yönlendirirsen, çevrendekileri etkileyebilirsin. Kişisel gelişime dair atılımlar yapmak için uygun bir zaman. Unutma, hayallerinin peşinden koşarken, kararlılık ve tutku senin en büyük dostların olacak. Arkadaşlarınla geçireceğin zaman dilimi, ruh halini yükseltecek ve ilham almanı sağlayacak.
Bugün, içsel huzur arayışında daha derin bir bağ kurma isteği hissedebilirsin. İçsel düşüncelerinde kaybolmak, yaratıcı projelerinle oynamak için harika bir fırsat sunuyor. Gözlem gücün ve sezgilerin çok güçlü, bu da başkalarıyla daha derin bir empati kurmanı sağlayabilir. Maddi konularda dikkatli olmanı gerektirecek bazı durumlarla karşılaşabileceğin bir gün; harcamalarını gözden geçirmek faydalı olacaktır. İlişkilerde samimiyete önem ver, duygularını açıkça ifade etme cesaretini göster. Sağlığına özen göstermek, zihnini ve bedenini dengelemek için zaman ayırman gereken bir mesaj taşıyor. Bugün, kendini ve sevdiklerini beslemenin yollarını bul.
Farklı düşüncelerin bir araya gelmesiyle zenginleşiyorsun. Yeniliklere açık olman, içindeki merakı besliyor. Bağlantı kurma yeteneğin, sosyal çevrende dikkate değer. İletişim becerilerin, otoritelerle olan ilişkilerde olumlu etkiler yaratabilir. Anlık değişikliklere karşı hazırlıklı olmalısın, duygusal olarak dalgalanmalara kapılmamaya özen göster. Özellikle iş yaşamında düşlerin ve hedeflerinle ilgili net kararlar almak kolaylaşabilir. Kendi içindeki çatışmaların çözümü için başkalarının fikirlerine kulak vermek, seni daha güçlü kılacak. Bugün, hayal gücünü kullanarak yaratıcı projelerde kendini ifade edebilirsin. Sakin kalıp sezgine güvenmek, önündeki engelleri aşmana yardımcı olur. Sosyal etkileşimlerden alacağın enerji, ruh haline büyük katkı yapacak.
Duyguların oldukça yoğun ve derin bir şekilde yüzeye çıkabilir. Aile ve yakın arkadaşlarla olan ilişkilerde içten bir iletişim kurmak, ruhsal bağları güçlendirecektir. Sevdiklerinle geçireceğin zaman, kendini daha huzurlu ve mutlu hissetmene yardımcı olacaktır. İş veya günlük sorumlulukların söz konusu olduğunda, kendini biraz geri çekmeyi tercih edebilirsin. Ancak, planlarını uygulamada kararlılığını sürdürmelisin. İçsel sezgilerin oldukça güçlü, bu nedenle bu dönemde kalbinin sesini dinlemen hayati önem taşıyor. Kendini ifade ederken, duygularını açık bir şekilde paylaşmak, sana ve çevrendekilere büyük bir rahatlama getirebilir. Ayrıca, sanata veya yaratıcılığa yönelmek, duygusal dengeyi sağlamak adına faydalı olabilir. Günü keyifle değerlendirmek için kendine küçük sürprizler yapmayı ihmal etme.
Bugün, içindeki liderlik ruhunu daha da güçlü hissedeceksin. Sosyal çevrende dikkatleri üzerine çeken bir enerjiye sahip olacaksın. İnsanların senin görüş ve fikirlerine öncelik vermesi muhtemel; bu anı iyi değerlendir. Hayattan keyif alma arzusun artacak. İlişkilerin ve özellikle de romantik birlikteliğin, derin ve anlamlı bir etkileşim içinde gelişebilir. Yeniliklere açık ol ve kalbini dinle. İhtiyacın olan ilhamı beklenmedik yerlerden bulabilirsin. Yaratıcılığın zirve yapıyor, bunu projelerinle ifade etmek için mükemmel bir zaman. Kendine güven ve hayallerinin peşinden gitme konusunda tereddüt etme; senin içindeki ateş her şeyi mümkün kılabilir. Öğrenmeye açık ol, bu süreçte karşılaşacağın yeni fikirler sana yepyeni kapılar açacak.
Detaylara odaklanma isteği, bugün seni daha verimli hale getirebilir. Planlarını yaparken hızlı ve etkili olabilirsin, bu nedenle günlük işlerini iterken mantığını ve analiz yeteneğini ön planda tutmak faydalı olacaktır. Sevdiklerinle olan ilişkilerinde dikkatli olman gerekebilir, zira eleştirilerin yanlış anlaşılabilir. Kendine zaman ayırmayı unutma; içsel huzurunu bulmak için bir şeylere ara vermek her zaman iyidir. Sağlık konusunda, küçük değişiklikler yaparak kendini daha iyi hissetmene neden olabilirsin. İlginç bilgiler, öğrendikçe seni daha da besleyebilir. Detaylara dikkat etmek, fırsatları yakalamana yardımcı olabilir.
Bugün, ilişkilerinizde denge ve uyum arayışında önemli bir dönemdesiniz. Sosyal ortamlarda kendinizi daha fazla ifade edeceğiniz, başkalarıyla derin bağlantılar kuracağınız bir gün. Duygusal zekanız ve empati yeteneğiniz, arkadaşlarınız veya partnerinizle yaşayabileceğiniz anlaşmazlıkları kolayca aşmanızı sağlayacak. Yeni tanışmalar ve karşılaşmalar, sizi beklenmedik bir şekilde harekete geçirebilir. Estetik ve sanatsal konulara olan ilginiz artacak; yaratıcı bir proje üzerine odaklanmak zihinsel olarak sizi besleyecek. Kararsızlıkların yerini daha net düşünceler alacak. Özellikle kişisel hedeflerinizle ilgili aldığınız kararlar, uzun vadede fayda sağlayabilir. Kendinize biraz zaman ayırmayı unutmayın; meditasyon veya doğada vakit geçirmek ruhsal olarak dinginlik sağlayabilir. Unutmayın, dışardan gelen geri bildirimler bazen kendi değer yargılarınızı sorgulamanıza neden olabilir, ancak içgüdülerinize güvenerek hareket etmek en iyisi.
Bugün içsel derinliklerinle yüzleşmek için harika bir fırsat sunuyor. Duyguların yoğun ve karmaşık olabilir; bu, bazı eski travmalarla yeniden yüzleşmene neden olabilir. Ancak bu deneyim, seni daha güçlü kılacak ve kendi iç dünyanı daha iyi anlamana yardımcı olacak. Kendine karşı nazik olmayı unutma.İlişkilerde daha fazla samimiyet ve açıklık talep edebilirsin. Partnerin veya yakın arkadaşlarınla olan iletişimini derinleştirmek, aranızdaki bağı güçlendirecektir. Eğer belirsizlikler yaşıyorsan, aklındaki her şeyi açıkça ifade etmekten çekinmemelisin.Maddi konularda dikkatli olman gereken bir gün. Harcamalarına dikkat etmen, ilerideki hedeflerin için faydalı olacaktır. Yeni fırsatlar karşına çıkabilir, ancak bu fırsatları değerlendirirken aceleci davranmamaya özen göstermelisin.Kendine yönelik şefkat ve öz bakım uygulamaları yapman gereken bir dönemdesin. Rahatlamak için meditasyon veya doğada zaman geçirmek, zihnini ve ruhunu tazelemeni sağlayabilir. İçsel huzurunu bulmak, sana hem günlük yaşamda hem de gelecekteki hedeflerinde yardımcı olacaktır.
Maceraperest ruhun bugün yeni keşifler ve deneyimler için can atıyor. Sıkıcı rutinin dışına çıkma arzusu, ilham verici fikirlerle dolup taşmana neden olabilir. Sosyal ilişkilerde canlılık ve neşe hakim; arkadaş gruplarında dikkat çekici bir şekilde parlayabilirsin. Kişisel ve profesyonel hayatında yeni fırsatlar kapıda; cesur adımlar atmak için doğru zaman. Ancak acele etmemek, sabırlı olmak da önemli. İçsel sezgilerine güvenmeli ve kararlarını buna göre şekillendirmelisin. Eğlenceli bir aktivite veya yolculuk, ruhunu tazeleme şansı sunabilir. Zihnindeki soru işaretlerini netleştirmek, gelecekteki hedeflerine odaklanmana yardımcı olacak.
Disiplinin, azmin ve kararlılığın ön planda olduğu bir gün. Başarı için gerekli olan adımları atma konusunda kendine güvenmelisin. Kariyerine dair yeni fırsatlar karşına çıkabilir. Bu fırsatlar değerlendirirken dikkatli ol ve içgüdülerini dinle. Duygusal olarak kendine karşı nazik ol; ruh halini dengelemek için sevdiğin aktiviteleri yapmaya zaman ayır. İkili ilişkilerde ise açık ve samimi iletişim kurmak önemli. Bazen duygularını ifade etmek zorlayıcı olabilir, ancak bu şekilde bağlantılarını güçlendirebilirsin. Bugün, sevdiklerinle paylaşımlarını artırma fırsatını yakalayabilirsin. Her adımında kararlılığını korursan, hedeflerine daha da yaklaşabilirsin. Unutma, başarı seni bekliyor.
Sosyal çevrenle olan ilişkilerin bugün daha da ön plana çıkıyor. Yenilikçi fikirlerinle insanların ilgisini çekebilirsin. Aklında bazı projeler veya işbirlikleri varsa, bunları gerçekleştirmek için harika bir zaman. Duygusal anlamda kendini ifade etmede yaratıcı bir yaklaşım benimseyebilirsin. Kendi ihtiyaçlarınla başkalarının beklentileri arasında denge kurmakta zorlanabilirsin. Özgürlüğüne düşkün yapın, başkalarının standartlarına uymak yerine kendi özgünlüğünü sergilemek isteyebilir. Dinamik bir gün seni bekliyor, yenilikçi bakış açınla çevrendekilere ilham verebilirsin. Hem sosyal paylaşımların hem de bireysel projelerin için yaratıcı olanakları değerlendirmek için kendine zaman ayırmalısın.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin ön planda olduğu bir gün. İçsel dünyanla temas kurmak için harika bir fırsat sunuyor. Sanatsal ve yaratıcılıkla ilgili aktiviteler yapmak, ruhunu beslemek için faydalı olabilir. Fikirlerini paylaşma isteği duyabilirsin; bu, başkalarıyla kuracağın anlamlı bağlantılara yol açabilir.İlişkilerde daha anlayışlı ve empatik olma eğilimindesin. Sevdiklerinle duygusal bağlarını güçlendirecek konuşmalar yapabilir, duygusal derinlikteki paylaşımlar gerçekleştirebilirsin. Ancak başkalarının duygusal yüklerini üstlenme riskin var; bu nedenle, sınırlarını korumaya özen göster. Kendine zaman ayırmak, zihinsel ve ruhsal sağlığın için gerekli.Eğitim veya bilgi edinme konularında ilgi duyabilirsin; yeni şeyler öğrenmek, merakını giderip kafanı boşaltmana yardımcı olabilir. Bugünün ruh halinle uyumlu olarak, sezgilerine güvenmek ve içsel sesini dinlemek, doğru kararlar almanı kolaylaştıracak. Kendine vakit ayırmayı unutma, doğanın içinde kaybolmak, seni yenileyen bir deneyim olabilir.
