| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Enerjin dolu, dinamik ve heyecan verici bir gün seni bekliyor. Yeni başlangıçlar ve fırsatlar kapını çalabilir; bu yüzden gözlerini dört aç. İlişkilerin gündeminde ön planda olacak. Duygularını ifade etme konusunda cesur olmalısın, karşındaki kişi senin bunca zamandır hissettiklerini anlamakta zorlanıyor. İş konularında liderlik yeteneklerin öne çıkabilir, takım arkadaşların üzerinde etkili olabilirsin. Unutma ki, sabırlı olmak ve dinlemek de bu süreçte çok önemli. Sağlığına dikkat etmeli, aşırıya kaçmamaya özen göstermelisin. Bugün herhangi bir sosyal etkinliğe katılırsan, yeni insanlarla tanışma şansın var. Kendine güven, bu güzel günün tadını çıkar!
Bugün kararlılığın ve sabrının ön planda olduğu bir gün. Kendini ortaya koyma konusunda güçlü bir motivasyon hissedebilirsin. İş hayatında veya projelerinde yaptığın katkıların takdir edilecek. Maddi konularda daha dikkatli olman gereken bir dönemde olabilirsin, yapıcı kararlar almak için eline geçecek fırsatları iyi değerlendirmelisin. İlişkilerinde biraz daha açık olmaya ve hislerini paylaşmaya özen göstermen, aradaki bağı güçlendirecek. Gün içinde doğadaki güzelliklere odaklanmak, ruhsal olarak yenilenmene yardımcı olacak. Kendine zaman ayırmayı unutma; bu, kendini daha iyi hissetmeni sağlayacak.
Bugün sosyalleşmeye olan arzu oldukça yüksek. Farklı insanlarla bir araya gelmek, yeni bilgileri paylaşmak ve ilginç tartışmalara katılmak için harika bir zaman. Zihnin açık ve yeniliklere açık olman, çevrendekilere de ilham verecektir. İletişim becerilerin ön plana çıkarken, karşındaki kişilerin duygularını daha derinlemesine anlaman da mümkün. Ancak, aşırı dağılmalara dikkat etmen gerekebilir; zaman zaman odaklanmakta zorluk yaşayabilirsin. Gökyüzü, birikmiş düşüncelerini yazıya dökmen için güzel bir fırsat sunuyor. Belki kısa bir not, belki de hayallerinin peşinden koştuğun bir hikaye. İçsel dünyanı keşfetmek için bireysel zaman yaratmayı unutma. Bugün, öğrenmeye ve keşfetmeye olan merakın, seni istemediğin karmaşalardan uzak tutacak yeni yollar açabilir. Kendini ifade etme şeklin sayesinde, hem ilham alacak hem de ilham vereceksin.
Duygusal derinliklerinle yüzleşmek için harika bir zaman. Hislerin seni yönlendirecek ve kalbinin sesine kulak vermen gerekiyor. Ailevi ilişkilerdeki hassas dengeler, senin sevgi dolu yapınla şekillenecek. Yakın çevrendeki insanlarla olan etkileşimlerin, beklenmedik bir şekilde güçlenebilir. Özellikle çocukluğuna dair anılar ve geçmişteki deneyimlerin, bugün hayatına anlam katacak. Kendini koruma isteğin, bazen duygusal mesafeler yaratmana sebep olabilir; ama açık bir iletişim, yolunu açar. İçsel huzurunu sağlamak için meditasyon veya doğayla vakit geçirmek faydalı olacak. Şu an, senin içsel gücünü ve sezgini keşfetme dönemi. Kendini ifade etme arzusuyla birlikte, yaratıcılığın da artış gösterebilir. İleriye dönük hedeflerinle ilgili duyduğun kaygılar, belirsizlik hissine yol açabilir; ama bu, seni durdurmamalı. Cesur ol ve adımlarını kararlılıkla at.
Bugün kendinizi sahnede gibi hissedeceksiniz; çevrenizdekilere enerji ve ilham verebilirsiniz. İçsel güç ve kararlılığınız, sıradan durumları bile olağanüstü hale getirebilir. İlişkilerde samimiyet arayışınız yoğunlaşacak; sevgi dolu kelimelerle bir bağlantı kurmak isteyebilirsiniz. Kendinize güveniniz tam, bu durumu kullanarak yeni girişimlerde bulunmak için cesur adımlar atacaksınız. Ancak, çevrenizdeki insanların duygularını görmezden gelmemek önemli; empati kurmaya özen gösterin. Kariyer hayatında ilginizi çeken fırsatlar belirebilir, cloudskop edilmemiş potansiyelinizi açığa çıkarmanız için harika bir zaman. Finansal konularda temkinli olun; ani harcamalar yerine planlı hareket etmek daha doğru olacaktır. Unutmayın, dışarıdan gelen eleştirilere kulak tıkamak, içsel gücünüzü pekiştirebilir. Bugün odak noktanız mutluluk ve yaratıcılığınızın serbest bırakılması olsun.
Mükemmeliyetçi yönlerin öne çıkacak. Detaylara olan dikkatin sayesinde iş yerinde veya projelerinde göstermiş olduğun titizlik, başkalarının takdirini kazanmanı sağlayacak. Ancak bu süreçte kendini fazla eleştiriyor olabilirsin; bu durum, içsel huzurunu zedeleyebilir. Kendine nazik olmayı unutma. İlişkilerde ise, karşındakinin hislerini anlama konusunda güçlü bir empati yeteneğin var. Onların duygusal ihtiyaçlarına yönelik duyarlılığın, samimiyeti artıracak. Sağlığınla ilgili küçük ama önemli değişiklikler yapma zamanı; belki yeni bir spor rutini veya sağlıklı bir beslenme programı seni yenileyecektir. Kendini ifade ederken açık ol. Yeterince paylaşımda bulunmadığın zaman, yanlış anlaşılmalar ortaya çıkabilir. Sanatsal yaratıcılığın da kendini ortaya koymaya hevesli; bu yönünü keşfetmek için bir fırsat yakalayabilirsin. Unutma ki, en önemli şey, içsel huzurunu korumak ve bedeninle ruhun arasında bir denge sağlamaktır.
Denge arayışında olduğun bir gün. Sosyal ilişkilerde uyum sağlamak isteyebilirsin, bu nedenle insanlarla bir araya gelmek ve fikir alışverişinde bulunmak seni mutlu edecek. Duygusal zekanın yüksek olduğu bu dönemde, arkadaşlarının ve sevdiklerinin ihtiyaçlarını anlama yeteneğinle ilgi çekebilirsin. Kendini ifade ederken zarif bir dil kullanman, etrafındakilerle olan iletişimini güçlendirecek. Ancak kararlarda acele etmemekte fayda var; düşüncelerinle kalpaplarsan daha sağlıklı seçimler yapabilirsin. Sanatla ilgili uğraşların, yaratıcılığını besleyip ruhunu canlandırabilir. Aşk hayatında ise, uyum arayışın daha da belirginleşecek; karşılıklı anlayış ön planda. İç huzurunu bulmaya yönelik adımlar atmayı ihmal etme.
Bugün derin duyguların ve tutkulu enerjilerin ön planda olduğu bir gün. İçsel dönüşüm süreçlerine açık olacaksın; ruhsal ve zihinsel derinliklerde yapacağın keşifler, seni daha güçlü bir farkındalığa taşıyacak. İkili ilişkilerde, özellikle de sezgilerin güçlü olduğu için partnerinle olan bağların derinleşebilir. Yaşadıklarını daha iyi anlayabilme fırsatı bulabilirsin.Maddi konularda risk almaktan çekinme; bu, yeni fırsatların kapısını aralayabilir. Ancak aşırı kıskançlık veya sahiplenici davranışlardan kaçınman, ilişkilerinde dengeleri korumana yardımcı olacak. İçsel huzurunu korumak ve stresle başa çıkmak için doğaya çıkmayı, meditasyon yapmayı veya yaratıcı bir aktiviteyle ilgilenmeyi düşün. Sezgilerin, günün gidişatında rehberin olacak; iç sesini dinlemekten vazgeçme.
Bugün, keşfetme arzun her zamankinden daha canlı. Maceracı ruhun, yeni deneyimlere yönelmeni sağlarken, çevrendeki insanlarla olan etkileşimlerin de renklenecek. Ani değişimler ve beklenmedik fırsatlar kapını çalabilir; bunlara açık olmalısın. Sosyal ortamlarda dikkat çekici bir varlık sergileyeceksin, bu da senin için yeni bağlantılar kurma fırsatları yaratabilir. Kendi içsel özgürlüğünü bulma arayışındasın; bu nedenle, sıkıcı rutinlerden uzaklaşmak, sana büyük mutluluk verebilir. Duygusal olarak derin konulara girmediğin sürece, ilişkilerinde daha eğlenceli bir atmosfer yaratabilirsin. Mükemmel bir denge bulmak, hayal gücünü ve yaratıcılığını artıracak, bu nedenle içindeki sanatçıya seslenmekten çekinme. Bugün, hayatın tadını çıkar; eğlenceye ve yeni deneyimlere açık ol!
İçsel bir huzur arayışı içinde olabilirsin. Gün, kendini keşfetmek ve içsel dengeyi sağlamak için mükemmel bir fırsat sunuyor. Çalışma hayatında yoğunlaşan sorumlulukların seni stresli hissettirebilir; ancak, son zamanlarda gösterdiğin özveri ve disiplin, tüm çabalarının karşılığını almanı sağlayacak. Sosyal ilişkilerde de dikkatli olmalısın; eski bağlar yeniden canlanabilir. Bu, geçmişteki dersleri hatırlamak için bir fırsat olabilir. Sadece dikkatini yaymamak için sınırlarını belirlemelisin. Kendine ayırdığın zaman sayesinde zihnini dinlendirebilir, yaratıcılığını ve ilhamını artırabilirsin. Akşam saatlerinde yakın arkadaşlarınla paylaşacağın bir sohbet, ruh halini olumlu yönde etecek ve yeni perspektifler kazandıracaktır. Unutma, hayatın getirdiği yolculukta dengeyi bulmak en önemli olanı.
Bugün, özgürlük ve bağımsızlık arayışın öne çıkıyor. Kendini yenilikçi düşüncelere açmış bir zihinle, alışıldık kalıpların dışına çıkma isteği duyabilirsin. Arkadaşlarınla olan ilişkilerde, sosyal çevrende daha etkili ve dikkat çekici olabilirsin. Farklı fikirlerinle ilham verebilir, daha önce düşünmediğin konularda sohbetler başlatabilirsin. İletişimde cesur ve samimi olman, çevrenle daha derin bağlantılar kurmana yardımcı olacak. Geleceğini şekillendiren kararlar alman gerekebilir; bunlarda sezgine güvenmek ve içsel sesini takip etmek önemli. Esneklik ve uyum sağlama yeteneğinle, beklenmeyen durumlarla başa çıkman oldukça kolaylaşacak. Kendine zaman ayırmayı unutma; düşüncelerini ve hislerini netleştirmen, sana yeni hedefler belirleme konusunda yardımcı olabilir.
Sevgi dolu ve duyarlı bir gün seni bekliyor. İçsel dünyanın derinliklerine dalabilir, hayal gücünü ve sezgini yoğun bir şekilde hissedebilirsin. Yaratıcılığın ön planda olacak; sanat, müzik veya yazı gibi ifade biçimlerinde kendini gösterebilirsin. Sosyal ilişkilerde yakınlık ve empati arayışında olacaksın. Özellikle sevdiklerinle olan iletişimine dikkat et; onları anlama isteğin, güçlü bağlar kurmana yardımcı olabilir. Ayrıca, içsel huzuru bulmak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi sakinleştirici aktiviteler tercih edebilirsin. Geçmişten gelen bazı duygular gün yüzüne çıkabilir, onları kabul etmen göreceğin faydalı bir süreç olacak. Duygusal derinliklerin, çevrendeki insanlara ilham verebilir; bu nedenle samimiyetle yaklaşman, gününü anlamlı kılacak. Kendi içsel sesini dinlemek, seni daha da güçlendirecek. Aşk hayatında sürprizler kapıda olabilir; yeni bir tanışma veya ilişkin ilerleme kaydedebilir. Kendine güvenerek akışta kalmak, karşılaşacağın fırsatları değerlendirmene yardımcı olacaktır.
