| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-4 |
XVI.YÜZYIL
Onaltıncı yüzyıl, Türk edebiyatının en parlak devridir. Saz şiiri genişlemiş, Köroğlu, Hayalî, Kul Mehmet gibi değerli şairler yetişmiş ve Köroğlu Destanı cinsinden büyük eserler vermeye başlamıştır.
İran Edebiyatı tesiri altında gelişen divan şiiri en yüksek merhalesine varmış, milli ruhu ve yerli hayatı aksettiren orijinal eserler vermiş, dâhi şairler yetiştirmiştir. Yüzlerce değerli şair arasında, Divan’larıyla tanınmış, Fuzulî, Hayalî, Yahya, Bakî, Nev-î, Ruhî gibi büyük sanatkârlar, kaside ve gazel tarzını işlemişler, bilhassa Bakî bu tarzın en büyük mümessili olmuştur. Mesnevi sahasında şaheserler, aşkî, dinî, ahlâkî ve içtimaî, muhtelif konulu büyük kitaplar meydana gelmiştir. Fuzuli’nin Leylâ ve Mecnûn’u, Lamii’ninGûy ü Çevgân’ı, Zatî’ninŞem’ü Pervane’si, Fazlî’nin Gül ü Bülbül’ü, Yahya’nın Hamse’si, Rahmi’nin Şah ü Geda’sı, Azeri’nin Nakş-ı Hayal’i, Cinani’ninRiyaz-ül-Cinan’ı bunların en mühimlerindendir. Manzum tarih ve tarihî destan cinsinden de büyük eserler yazılmıştır.
Yunus tesiri altında devam edip genişleyen tekke şiirinin birçok mahsulleri arasında Nizamoğlu Seyit Seyfullah’ın duygulu ilahilerle dolu divanı bu çeşidin değerli eserlerindendir. Bektaşi Pîr Sultan Abdal’ın şiirleri ise daha çok saz şiirine yaklaşan, ruh ve eda bakımından üstün ve değerli eserlerdendir.
Nesir sahasında da büyük bir genişlik ve çeşitlilik görülmektedir.Bu sahada Lamii’nin, tarihî, ahlâkî, dinî, aşkî, muhtelif eserleri en başta gelmektedir.Lûtfi Paşa’nın Tarih’i ve Asafname’si, Selâniki’nin Tarih’i, Âli’nin Künh-ül-Ahbar’ı, Piri Reis ve Seydi Ali Reis’in coğrafya ve seyahat eserleri, Kınalızade’nin Ahlâk-ı Alâi’si, Birgivi’ninVasiyetname’si, Nakkaş Sai’ninTezkiret-ül-Bünyan’ı, Şeyh Yahya’nın Menakıpname’si, Eyyubi’nin Hatemname’si, zengin bir nesir edebiyatının çeşitli konulardaki değerli eserlerindendir.
Bazı yazarların onbeşinci yüzyıldakinden daha fazla sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü eserler de meydana getirdikleri görülmektedir. Fuzuli’nin Hadikât-üs-Suada’sı ve Hoca Sadeddin’in Tac-üt-Tevarih’i bunların en mümessil örneklerindendir. Bununla beraber, bu tarz, bütün nesir edebiyatına şâmil olmamış, adı geçen eserlerin mühim bir kısmiyle birlikte bilhassa halk hikaye ve destanları sade ve klasik bir Türk nesri ile yazılmakta devam etmiştir.
Bu yüzyılda edebiyat tarihi, tenkid ve edebiyat bilgisi üzerine de eserler yazılmıştır. Bunlar arasında Sehi, Lâtifi ve Aşık Çelebi’nin Tezkire’leri ile Süruri’nin Bahr-ül-Maarif’i, nevilerinin ilk ve mühim eserleridir.
XVII. YÜZYIL
Onyedinci yüzyılda Türk edebiyatı daha çok yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Saz şiiri tarzında büyük gelişme ve genişleme görülmektedir. Bir çok şairler arasında, halk edebiyatının ve saz şiirinin en büyük mümessilleri sayılan Aşık Ömer, Gevheri ve Karaca Oğlan değerli şiirleriyle tanınmış ve çok sevilmişlerdir. Bu tarzın Kerem ile Aslı cinsinden nesirle de karışık aşk destanları şeklinde büyük ve güzel eserleri meydana gelmiştir. Bu yüzyılda, saz şiirinin divan şiirinden ilhamlar alarak dil ve anlayış bakımından ona yaklaştığı, divan şiiri çevresinde yaşayan bazı devlet büyüklerinin saz şiirine de rağbet ettikleri ve bazı divan şairlerinin saz şiiri tarzında türküler yazdıkları görülmektedir.
Divan şiirinde kaside ve hicviyenin en büyük mümessili olan Nef’i, Divan’ı ve Siham-i Kaza adlı hicviyeler kitabı ile şöhret kazanmıştır. Divan’larıyla tanınmış şairlerden Şeyhülislâm Yahya, Fehim, Naili, Bahai, Neşati,Vecdi gibi şairler, bilhassa gazel tarzını işleyerek, bu çeşide, daha yerli ve tabii görünen yeni bir zevk, eda ve ahenk getirmişlerdir. Yüzyıl sonlarında Sabit, Türk halkına mahsus eda ve deyimlere çok ehemmiyet vermiş, büyük şair Nabi, düzgün ve tabii bir eda içinde lirik ve hikemî şiirler yazmıştır. Haleti’nin rubaileri, çeşidinin en güzel ve en değerli eserleridir. Divan şiirinde mesnevi tarzının en büyük mümessili sayılan Atayi’ninHamse’si, Nadiri’nin İkinci Osman’ı anlatan Şahname’si, Nabi’nin Hayriye ve Hayrabad’ı, muhtelif bakımlardan mühim eserlerdir.
Tekke şiirinde eski ruh devam etmekle beraber büyük bir genişlik görülmektedir. Bu sahada Hüdayi, Nuri, Ümmi Sinan, Niyazi, ilahileriyle tanınmış şairlerdendirler.
Bu yüzyılda nesir edebiyatı da çok zengindir. Peçevi’nin Tarih’i, Evliya Çelebi’nin meşhur Seyahatname’si, Koçu Bey’in Risale’si, Kâtip Çelebi’nin, tarih, coğrafya, biyografi ve muhtelif konularda tetkik eserleri, Süheyli’ninNevadir’i, Seyid Yahya’nın Gencine-î Hikmet’i, İsmail-i Akaravi ile Sarı Abdullah’ın dinî ve Fikrî eserleri,bu devrin değerli mahsulllerindendir. Veysi’nin Siyer’i ve Vakıaname’si ile Nergisi’nin Hamse’si ise sanatkârane ve arap, fars kelimeleriyle çok yüklü muğlak nesrin en ifratlı örnekleridir. Eski destanlar cinsinden eserlerle birlikte, halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi meçhul, birçok hikâye kitaplarına da rastlanmaktadır ki, bunlar, bu yüzyılda da normal ve klâsik Türk nesrinin yaşamakta olduğunu göstermektedir.
XVIII. YÜZYIL
Onsekizinci yüzyılda Türk edebiyatı daha fazla yerlileşmek suretiyle gelişimine devam etmiştir. Bu devirde saz şiiri çok yayılmış, divan şiiri mensupları arasına dahi girmiştir. Çok değerli bir şair olan Ercişli Emrah, Karaca Oğlan tarzını geliştirerek devam ettirmiş; Şermi, Mahtumi, Levni, Kâmili, Bağdadi gibi değerli saz şairleri divan edebiyatı muhitine girdikleri gibi, bazı divan şairleri ve divan edebiyatı muhitinde yaşayan birçok kimselerde saz şairleri tarzında şiirler yazmışlardır. Büyük divan şairi Nedim bile saz şiiri tarzında bir türkü yazmıştır. Kerem ile Aslı cinsinden birçok hikaye ve destanlarının da bu yüzyılda meydana geldiği görülmektedir.
Divan şiiri, bilhassa Nedim’in elinde, canlı bir dille yerli duyguları ve memleket hayatını anlatır hale gelmiştir. Nâzım, Nahifî, Sami, İzzet Ali Paşa, bu devrin tanınmış değerli şairlerindendir. Bunların çoğunda onsekizinci yüzyıla mahsus bir yenilik ve yerlilik göze çarpmaktadır. Nabi yolunda yürüyerek hikemî şiirler yazanlar arasında Raşit ile Koca Rağıp Paşa değerli eserler vermişlerdir. Havayi ve Tırsi, gündelik hayatı da aksettiren mizahi şiirleriyle şöhret kazanmışlardır. Yüzyılın sonlarına doğru Sabit tarzı hâkim olmuş, Beliğ, Enderuni Fazıl, Sümbülzade Vehbi, Sururi gibi şairler, açık saçık ve mizahi olmakla beraber, yerli hayatı ve muhtelif tipleri kuvvetle tasvir eden eserler yazmışlardır. Bütün divan edebiyatının en büyük şairlerinden biri olan Şeyh Galip ise, şahsi bir karakter göstererek divan şiirine yeni bir sembolik eda getirmiş ve divan edebiyatının mesnevi tarzında son şaheseri olan Hüsn-ü Aşk’ı yazmıştır.
Bu yüzyılda tekke edebiyatı da zengindir. Ruhta bir yenilik ve fevkalâdelik olmamakla beraber eski geleneği devam ettiren mühim şairler yetişmiştir. Sezai, Nüzuli, Üsküdarlı Haşim, bunların belli başlılarındandır. Dinî, ahlakî, didaktik mahiyette yazılan eserler arasında Mürşidi’ninAhmediye’si, halk tarafından çok okunmuştur.
Nesirde de şuurlu bir şekilde sadeliğe ve tabiiliğe doğru gidiş vardır. Külfetli ve sanatlı, arap, fars kelimeleriyle çok dolu bazı eserlere rastlanmakta ise de, yüzyılın umumi gidişinde bu sahada da yenilik ve sadelik temayülü hakimdir. Nâima, Silâhtar, Suphi Tarih’leri, bu devrin tabiî ve değerli nesir eserleri arasındadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in, Dürri’ninSefaretname’leriyle Resmi Ahmet’in Sefaretname’si ve Hülâsat-ül-İtibar’ı nesir nevine yeni ve güzel örnekler getirmiştir. Bunlarda tasvir, tahlil ve ifade bakımından zamanımıza çok yakın bir ruh ve çok sade ifadeler göze çarpmaktadır. Aziz Ali’nin Muhayyelât’ı roman ve hikaye edebiyatımızın gelişmesinde mühim bir yer almaktadır. Pek çok eserler yazan Bursalı İsmail Hakkı ve Erzurumlu İbrahim Hakkı, bu yüzyılın en çok yenileşmiş dinî yazarlarıdır. Bilhassa İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı, hem dinden ve tasavvuftan, hem de zamanına göre yeni sayılan pozitif ilimlerden bahseden eseri çok tanınmıştır. Ayrıca halk arasında okunmak üzere yazılmış, müellifi belli ve meçhûl hikâye masal kitaplarına bu yüzyılda da çokca tesadüf edilmektedir.
Edebiyatımızda Avrupa gören yazarlara ve Avrupa’dan bahseden eserlere de ilk defa olarak onsekizinci yüzyılda rastlanmaktadır. Yirmisekizçelebi Mehmet’in Paris Sefaretname’si, Avrupa görmüş bir Türk yazarının Avrupa’yı ve az çok Avrupa edebiyatını anlatan eseridir. Resmi Ahmet ve Ali Aziz’de Avrupa görmüş, Avrupa dili öğrenmiş ve Avrupa’yı anlatmış yazarlarımızdandır. Bu yüzyılda Macarcadan, Fransızca ve Almancadan bazı eserlerde dilimize çevrilmiştir. Bu hususların açık bir tesiri görülmemiş ise de, Lâle Devri’nden itibaren memkeletimize az çok nüfuz etmeğe başlayan avrupa ruhunun, edebiyatımızın gelişmesi üzerinde, Tanzimattan önce de, küçük bir rolü olduğunu kabul etmek lâzımdır.
Bugün enerjinin doruklarında olacaksın. Cesaretin ve kararlılığın, seni hedeflerine daha hızlı bir şekilde ulaştırabilir. Yaşamak istediğin değişiklikleri gerçekleştirmek için fırsatlar eline geçecek; bunları değerlendirmek için içsel sesini dinlemeyi unutma. Sosyal ilişkilerde ise, yeni tanışmalar ve can alıcı diyaloglar kurabilirsin. İçindeki lideri ortaya çıkartacak fırsatlar seni bekliyor. Duygusal konularda ise, daha önceki kalıplardan kurtulmak, sana özgürlük hissi verecek. Bugün ilerlemek için gerekli olan tutku ve motivasyona sahipsin, yalnızca adım atman yeterli!
Bugün, istikrar ve maddi konular ön planda olacak. Özellikle finansal planlamalar yapma isteğin artabilir. Taahhütlerde bulunmak ve hedeflerine ulaşmak için doğru zamanı değerlendirdiğini hissedeceksin. İlişkilerinde samimiyet ve güven arayışın da yoğunlaşacak. Sevdiklerinle geçireceğin vakit, bağlarınızı kuvvetlendirecek. Biraz da kendine vakit ayırmalı, doğanın keyfini çıkararak ruhsal dinginlik sağlamalısın. Sabırlı ve kararlı tavırların bu süreçte avantaj sağlayacak. Gerçekçi adımlar atarak, geleceğin için sağlam temeller oluşturma fırsatına sahip olacaksın. Unutma ki, zafer, zamana yayılmış disiplinli çalışmaların sonucunda gelir.
İletişim ve etkileşim açısından son derece verimli bir gün. Sosyal ortamlarda kendinizi ifade etmekte zorlanmayacaksınız. Yeni tanışmalar ve ilginç sohbetler, zihinsel olarak sizi canlandıracak. Karşılaştığınız fikirler, düşünce yapınızı zenginleştirebilir. Gün içerisinde spontane gelişmeler dikkatinizi çekebilir ve yaşamınıza heyecan katabilir. Esnekliğiniz sayesinde beklenmedik durumlara kolayca adapte olacaksınız. Ancak, kararsızlık hissi de yaşayabilirsiniz; bu nedenle, düşüncelerinizi netleştirmek için kısa bir mola almanız faydalı olacaktır. İş ve günlük yaşamda sorumluluklarınızı ihmal etmemekte fayda var. Göz önünde olmak, yeteneklerinizi sergilemek için iyi bir fırsat sunuyor. Unutmayın, yaratıcılığınızı ve cesaretinizi bir araya getirerek harika sonuçlar elde edebilirsiniz.
Duyguların bugün oldukça derin her zamankinden daha yoğun hissedebilirsin. İçsel huzuru bulmak için kendine alan tanıman gerekecek. Sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek, onlarla yapacağın samimi sohbetler, seni daha iyi bir ruh haline sokabilir. Geçmişe dair düşünceler aklını meşgul edebilir; bazı anıları yeniden gözden geçirmek, duygusal yüklerinden arınmana yardımcı olabilir. Maddi konularda dikkatli olmalısın; harcamalarını kontrol altında tutmak, ileride sana fayda sağlayabilir. Yaratıcılığını ifade etmek için müzik, resim veya yazma gibi aktivitelerle uğraşman seni besleyebilir. İçsel derinliklerine inmek, kendine karşı nazik olmak bu süreçte seni rahatlatacak. Unutma, dengeyi sağlamak her zaman önemlidir.
Bugün enerjin yüksek, etrafındaki insanlarla olan etkileşimlerin olumlu ve canlandırıcı olabilir. Kendini ifade etme biçimin, karizmatik ve ikna edici bir şekilde öne çıkıyor. Sanatsal yönlerin, projelerde küçük dokunuşlarla büyük değişimler yaratmana olanak tanıyor. İçinde bulunduğun sosyal ortamlarda dikkatleri üzerine çekebilir, liderlik özelliklerinle ön plana çıkabilirsin. Ancak başkalarını dinlemek ve empati kurmak da önemli. Geçmişte yaşanan bazı konular gün yüzüne çıkabilir; onları yapıcı bir bakış açısıyla ele alman, gelişim fırsatları sunacaktır. İçsel huzurunu bulmak için biraz zamana ve doğaya ihtiyaç duyabilirsin. Unutma, kendi olmanın en güzel yolu, başkalarının fikirlerine de değer vermekten geçiyor.
Günlük yaşamında detaylara verdiğin önem, mükemmel sonuçlar elde etmeni sağlayacak. Disiplinli yaklaşımın her alanda fark yaratmana olanak tanıyor. Sağlığınla ilgili konulara dikkat etmen, kendini daha enerjik hissetmene yardımcı olabilir. İş yerinde, ekip ruhunu ön planda tutman, projelerdeki başarını artıracaktır. Kendi ihtiyaçlarına öncelik vermek, içsel huzurun için faydalı olabilir. Yakın ilişkilerde ise empati yeteneğin, bu dönemde daha da değerli hale geliyor. Duygusal bağları güçlendirmek için zaman ayırmak, senin için kazançlı çıkmanı sağlayacak. Unutma, bazen mükemmeliyet arayışın, anı yaşamanı engelleyebilir; dengeyi bulmak önemli.
Bugün, ilişkilerinize ve sosyal etkileşimlerinize odaklanma zamanı. Karşılaştığınız insanlarla kurduğunuz bağlarınız derinleşebilir. Duygusal denge arayışınız, başkalarıyla olan bağlantılarınızı güçlendirecek ve daha anlayışlı olmanızı sağlayacak. Özellikle sevdiğiniz insanlar ile aranızdaki iletişim önem kazanıyor. Herhangi bir yanlış anlamayı gidermek için iletişim kurmaktan çekinmemelisiniz. Küçük bir çatışma veya anlaşmazlık, samimi bir diyalogla kolayca çözülebilir. İçsel huzurunuzu sağlamak adına, kendi duygularınızı da gözden geçirmeyi ihmal etmeyin. Ayrıca sanatsal yönünüzün açığa çıkmasına olanak tanıyacak fırsatlar bulabilirsiniz; belki bir sergi ziyaretine ya da yaratıcı bir projeye yönelmek isteyebilirsiniz. Kendi içsel güzelliğinizi ve estetik algınızı ifade etmek bugün keyifli olabilir. Arkadaşlarınızla geçireceğiniz zaman, ruh halinizi olumlu yönde etkileyecektir. Tüm bu etkileşimler, gününüzün renklenmesini sağlayacak ve içsel dünyanıza uyum katacaktır.
Duygusal derinliklerin ve sezgilerin güçlü bir biçimde ortaya çıkacağı bir dönemdesin. İçsel dünyana dönmek ve hislerini anlamak için mükemmel bir zaman. Geçmişte yaşadığın deneyimlerinle yüzleşmek, seni yeni bir anlayışa yönlendirebilir. Kendi içsel gücünün farkına vararak, başkaları üzerinde olumlu bir etki yaratma potansiyelin yüksek. Bugün, ilişkilerinde güven duygusu ön planda olacak. İş veya arkadaşlık ortamında yaşadığın gerilimi çözmek için şeffaf ve cesur bir iletişim kurabilirsin. Duygusal bağlarını derinleştirme fırsatı bulabilirsin; açık kalplilik, bu bağları güçlendirecektir. Maddi konularda dikkatli olman gereken bir süreçtesin. Plan yaparken ve harcamalarını yönetirken temkinli davran. Büyük harcamalardan kaçınmak, ilerideki hedeflerin için önemli bir adım olabilir. Sağlığın da bugün biraz öne çıkabilir. Dinlenmek, bedenine zaman ayırmak ve ruhsal beslenmeye yönelmek, senin için ferahlatıcı olacaktır. Kendi içsel huzurunu bulmaya yönelik adımlar atabilirsin. Unutma, içindeki potansiyeli keşfetmek her zaman yeni kapılar açacaktır.
Maceraya doymak bilmeyen bir ruh hâline sahipsin; içindeki keşif arzusu, yeni deneyimlere yönelmeni sağlıyor. Bugün, daha önce düşünmediğin bir konuda cesur adımlar atabilirsin. Sosyal ortamlardaki etkileşimlerin, heyecan verici fırsatlar doğurabilir. Yeni insanlarla tanışma isteğin artarken, bu ilişkilerden ilham alabileceğin durumlar oluşabilir. İçsel özgürlüğünü hissetmek, seni daha yaratıcı ve dinamik bir ruh hâline sokacak. Gelecek ile ilgili hayallerini gerçeğe dönüştürmek için neden bekleyesin? Yıldızlar, cesaret ve özgüvenle dolu adımlar atmanı destekliyor. Bugün için akışta kal ve yüreğinin sesine kulak ver; yeni ufuklar seni bekliyor.
Bugün, hayatının farklı alanlarında disiplin ve azimle ilerlemek için mükemmel bir zaman. Hedeflerine olan bağlılığın artarken, kararlılığın etrafındaki insanlara da ilham verecek. İş yerinde beklenmedik fırsatlar karşına çıkabilir; bunları değerlendirirken pratik zekanı kullanman faydalı olacak. İletişimlerde dikkatli olmalısın, zira bazı diyaloglar yanlış anlaşılmalara yol açabilir. Kendine zaman ayırmayı unutmamalısın; içsel huzurunu sağlamak için doğa yürüyüşü gibi basit aktiviteler bile faydalı olabilir. Özel ilişkilerinde güven ve sadakat duygusunu ön plana çıkarmak, bağlarını güçlendirecek. Bugün, kendine duyduğun güvenin artması, yeni başlangıçlar için cesaret verebilir. Unutma, sabrın ve çalışkanlığın her zaman karşılık bulur.
Bugün, zihin açıcı ve yenilikçi düşünceler ön planda. İçsel yaratım gücün artış gösterirken, alışılmışın dışına çıkmanın tam zamanı. Sosyal çevrendeki insanlarla güçlü bağlar kurabilir ve ilham verici fikir alışverişleri yapabilirsin. Geniş bir perspektiften bakarak, sorunlarına farklı çözümler bulabilirsin. Hislerin ve sezgilerinle kendini daha iyi ifade edeceğin bir dönemdesin. Duygusal bağların güçlenebileceği gibi, yeni arkadaşlıklar da geliştirebilirsin. Kendine güvenerek yola çıkarsan, seni bekleyen fırsatlar var. Ancak, başkalarına karşı duyarlılığı artırmak ve empati göstermek önemli olacak. Bugün, içsel özgürlüğüne ve bireyselliğine odaklanmak, seni daha da güçlü kılacak.
Duygusal derinlikler içinde kaybolacak, sezgilerinle güçlü bağlantılar kuracaksın. İçsel huzuru ararken, ruhsal anlamda beslenmeye ihtiyacın var. Yaratıcılığın zirveye çıkacak; sanatsal projeler veya yeni hobiler keşfetmek için harika bir zaman dilimi. İnsanlarla olan ilişkilerinde empati yeteneğin sayesinde derin bağlar kurabilirsin. Ancak, aynı zamanda sınır koymayı unutmaman gerektiğini hissetmelisin; başkalarının beklentilerine çok fazla kapılmamalısın. İçsel sesini dinleyerek karar alırsan, yolunda daha sağlam adımlar atacaksın. Hayal gücünle beraber yaratıcılığını kullanmak için uygun fırsatlar seni bekliyor. Kalbini açık tut ve sezgilerini takip et; hayatında güzel sürprizlerle karşılaşabilirsin.
