TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3

XI – XIII. YÜZYIL

Müslümanlıktan sonra Türk edebiyatına Arap – İran estetiği ile birlikte bu milletlerin işledikleri edebî neviler, nazım şekilleri ve aruz vezni girdi. Böylece, büyük merkezlerde yetişen ve islamî kültür alan Türkler, Arap – İran tarzında yeni bir Türk edebiyatı kurmaya başlamışlar ve sonradan Divan Edebiyatı adını alan tarzın temelini atmışlardır. Arap – İran edebi kültüründen uzak kalan halk kitleleri arasında ise eski ozanların temsil ettiği edebiyat islami ruha bürünmüş yeni bir saz şiiri ve halk edebiyatı halinde devam etti. Bu iki kol arasında hem halk edebiyatından, hem de divan edebiyatından şekil ve ruh itibariyle muhtelif unsurlar alan bir dini edebiyat, Tekke Edebiyatı, meydana geldi. Böylece, müslüman Türk edebiyatı, nazımda, saz şiiri, divan şiiri ve tekke şiiri yollarında üç kolda gelişmesine devam ederken nesirde de bunlara paralel eserler verdi.

Müslüman Türk edebiyatında ilk yüzyıllara ait nesir mahsulleri bir iki tefsir müstesna olmak üzere elde bulunmadığı gibi saz şiirleri de zamanımıza intikal etmemiştir.

Onbirinci yüzyılda Yusuf Hashacip tarafından aruz vezniyle yazılan ve müslümantürk edebiyatının ilk büyük eseri olan Ktadgu Bilik, divan şiiri tarzının başında sayılabilir. Onikinci yüzyılda Edip Ahmet’in yazdığı Aybet-ül-Hakayık da daha çok bu tarzı temsil etmektedir. Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet adı altında toplanan şiirleri ise tam tekke edebiyatı eserleridir.

XIII. YÜZYIL

Onüçüncü yüzyıl, batı Türkçesinin Anadolu lehçesi halinde kökleştiği ve Türk edebiyatının Anadolu üzerinde gelişmeğe başladığı bir zamandır. Bu yüzyılda yazılıp okunduğunu tarihi kaynaklardan anladığımız Battalname ve Danişmentname gibi destanlardan ve yaşadığına şüphe edilmeyen lâik ve saz şiirlerinden elde bir şey bulunmamaktadır. Yalnız, Ali adlı bir şair tarafından 1232 de batı türkçesiyle yazılan, fakat nerede meydana geldiği henüz belli olmayan Kıssa-î Yusuf, Yesevi yolunda ve saz şiiri tarzında ilk büyük eser olarak elde bulunmaktadır.

Bu yüzyılda, Selçuklu sultanları tarafından korunan Hoca Dehhani adlı bir şairin de aruz vezniyle, laik İran edebiyatından örnek alan şiirler yazdığını görmekteyiz. Mahdut şiirleri elde bulunan bu şair, dini olmayan, kaside ve gazel tarzındaki divan şiirimizin ilk temsilcisi sayılmaktadır.

Ahmet Fakih, Şeyyat Hamza, Sultan Velet ise Ahmet Yesevi’den ve tasavvufî İran şiirinden etkilenerek dini didaktik şiirler yazmışlar ve Anadolu üzerinde başlayan Türk edebiyatında tekke şiirinin kurucuları durumuna girmişlerdir. Şeyyat’ın Yusuf ve Zeliha’sı da Türk edebiyatında aruz vezniyle yazılan islamî aşk ve din epopelerinin elde bulunan ilk büyük eseridir. Bunun yanında, Peygamberin hayatından ve Hazreti Ali’nin cenklerinden bahseden dini destan cinsinden, aruz vezniyle fakat sade bir dille, halk için yazılmış eserlere de rastlanmaktadır.

XIV. YÜZYIL

Ondördüncü yüzyılda Türk Edebiyatı büyük bir gelişme göstermektedir. Saz şiiri ilerleyişine devam ederek yaşamakla beraber bu çeşit eserlerden zamanımıza esaslı metinler gelmiş değildir.

Divan şiiri tarzı çok işlenmiş, Osmanlı devletinin gelişmesi bu yeni edebiyata hız vermiştir. Bilhassa Yıldırım zamanından itibaren en büyük şahsiyetler yetişmiş ve şaheser sayılacak edebî mahsuller meydana gelmiştir. Bunlar arasında, Şeyhoğlu’nun büyük ve güzel bir aşk destanı olan Hurşitname’si, Ahmedi’ninİskendername’si, Ahmet Dai’ninCenkname adlı zarif mesnevisi gerçek değerli eserlerdendir. Kadı Burhanettin’in Divan’ı, aşk ve hayat duygularını anlatan güzel bir eserdir.

Devrin bir hususiyeti de, din ve kahramanlık destanlarının, bunun için yapılan halk toplantılarında okunup dinlenmesidir. Bu âdet, halk için pek çok eserlerin yazılmasına meydan açmış; Hazreti Peygamberin hayatına, Hazreti Ali gibi müslümanlık kahramanlarının cenklerine dair bir hayli dini destanların meydana gelmesine sebep olmuştur. Bunlar arasında Konya’lıKirdeci Ali’nin Kesik Baş hikayesi gibi manzumeleriyle, Erzurum’luDarir’inSiyer’i en tanınmışlardandır.

Tekke şiiri yolunda en büyük eserler meydana getirilmiştir. Bunlar arasında, dini, tasavvufi, didaktik eserler mühim bir yer almaktadır. Gülşehri’nin, İran şairi Şeyh Attar’dan naklen ve ilavelerle meydana getirdiği Mantık-ut-Tayr’ı Âşık Paşa’nın, din ve tasavvuf âlemleriyle birlikte dünya hayatını da anlatan Garipname’si bu devrin büyük ve değerli eserlerindendir. Ahmet Yesevi tarzını Anadolu üzerinde devam ettiren Yunus Emre, tıpkı Yesevi gibi, hem aruz hem hece veznini kullanmakla beraber, asıl şahsiyetini hece ile ve Türk nazım şekilleriyle yazdığı şiirlerde göstermiş; Divan’ı ile Anadolu üzerinde meydana gelen islâmi halk şiiri tarzının başında yer almıştır. Yüzyıl sonlarında yetişen Nesimi’nin Divan’ı ise, estetik bakımından divan şiirine yaklaşan, en coşkun ve mükemmel edalı tasavvuf şiirleriyle doludur.

Bu yüzyılda büyük nesir eserlerinin de meydana geldiği görülmektedir. Bir yandan Dede Korkut Kitabı gibi eski Türk destanları islâmi bir şekilde tespit edilmiş, bir yandan yeni destanlar ve hikayeler yazılmıştır. Hamzavi’ninHamzaname’si ve kardeşi Ahmedi ile birlikte yazdıkları Kıssa-i İskender meydana gelmiştir. Klâsik Türk nesrinin sade ve güzel ilk büyük örnekleri olan bu eserler halk tarafından çok sevilerek okunmuştur. Hikayelerle dolu tefsirler, dini didaktik eserler ve evliya menkıbeleri de bu zamanki nesir çeşidinin değerli mahsulleri arasındadır.

XV. YÜZYIL

Onbeşinci yüzyılda Türk edebiyatı gelişmesine hızla devam etmiştir. Eserleri sözlü olduğu için ekseriyetle kaybolan saz şiirinden bu yüzyıla ait bazı örnekler ve isimler elde kalabilmiştir.

Divan şiirinde İran edebiyatı tesiri çoğalmıştır. Divan’ı ve Hüsrev ü Şirin adlı mesnevisiyle meşhur Şeyhi, bilhassa Divan’larıyla tanınmış Ahmet Paşa ve Necati gibi büyük şairler, mesnevi, kaside ve gazel tarzını işleyerek, İran edebiyatına benzer, şekil ve ahenk bakımından daha olgun eserler meydana getirmişler; bunların yanında muhtelif karakterde pek çok şairler değerli eserler vermişlerdir. Akşemsettinzade Hamdi’nin Yusuf ve Zeliha’sı, Cafer Çelebi’nin Hevesname’si, bu zamanın değerli eserleri arasındadır.

Tekke şiiri de bir gelişmeye ulaşmıştır. Tasavvufi duyguları ve dervişlik hayatını anlatan, hem aruz hem de hece vezniyle yazan şairler arasında Kaygusuz Abdal’la Eşrefoğlu Rumi’nin Divan’ları en tanınmış eserlerdir. Yazıcıoğlu Mehmet’in Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlût’u dini epope cinsinden eserlerin en üstünleridir.

Bu yüzyılda geniş ve çeşitli nesir eserleri meydana gelmiştir. Aşıkpaşazade’nin Tevarih-i Âl-i Osman’ı daha çok edebî bir eser sayılacak şekilde orijinal ve değerlidir. Uzun Firdevsi’ninSüleymanname adlı büyük destanı, Amasyalı Ali’nin Tarık-ul-Edep adlı terbiyevî eseri, Hacı Paşa’nın tıbba ait Müntehab-üş-Şifa’sı, Şeyhzade Ahmet’in Suph u Mesa’sı, Sinan Paşa’nın Tazarrûname’si, Yazıcızade Ahmet Bican’ınEnvar-ül-Âşıkîn, Acaib-ül-Mahlukât ve Dürr-ü Meknun’u, muhtelif nevileri temsil eden eserlerin en değerlilerindendir. Bazı yazarlarda süslü ve sanatlı yazmak temayülü ve arap – fars kelimelerini fazla kullanmak düşkünlüğü görülmekle beraber eserlerin çoğu klasik Türk nesri sayılabilecek sade bir dille yazılmış, halkın en çok rağbet ettiği hikaye ve destan tarzında müellifi belli ve meçhûl pek çok eserler meydana gelmiştir.Halk arasında çok sevilen fakat yazarı bilinmeyen Battalname (Seyit Battal Gazi Destanı) bu zamanda tekrar işlenmiş, onun devamı durumunda bulunan Danişmentname Arif Ali tarafından yeniden yazılmıştır.

Bu yüzyılda Azerî ve Çağatay lehçelerinin hâkim olduğu Azerbaycan ve Türkistan sahalarında da edebiyat gelişmiş ve aydın Anadolu Türkleri de bu edebiyatlara yabancı kalmamışlardır. Bunlardan en çok okunanlar AlişirNevayi ile Habibi’nin şiirleri olmuştur.