| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3 |
TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3
XI – XIII. YÜZYIL
Müslümanlıktan sonra Türk edebiyatına Arap – İran estetiği ile birlikte bu milletlerin işledikleri edebî neviler, nazım şekilleri ve aruz vezni girdi. Böylece, büyük merkezlerde yetişen ve islamî kültür alan Türkler, Arap – İran tarzında yeni bir Türk edebiyatı kurmaya başlamışlar ve sonradan Divan Edebiyatı adını alan tarzın temelini atmışlardır. Arap – İran edebi kültüründen uzak kalan halk kitleleri arasında ise eski ozanların temsil ettiği edebiyat islami ruha bürünmüş yeni bir saz şiiri ve halk edebiyatı halinde devam etti. Bu iki kol arasında hem halk edebiyatından, hem de divan edebiyatından şekil ve ruh itibariyle muhtelif unsurlar alan bir dini edebiyat, Tekke Edebiyatı, meydana geldi. Böylece, müslüman Türk edebiyatı, nazımda, saz şiiri, divan şiiri ve tekke şiiri yollarında üç kolda gelişmesine devam ederken nesirde de bunlara paralel eserler verdi.
Müslüman Türk edebiyatında ilk yüzyıllara ait nesir mahsulleri bir iki tefsir müstesna olmak üzere elde bulunmadığı gibi saz şiirleri de zamanımıza intikal etmemiştir.
Onbirinci yüzyılda Yusuf Hashacip tarafından aruz vezniyle yazılan ve müslümantürk edebiyatının ilk büyük eseri olan Ktadgu Bilik, divan şiiri tarzının başında sayılabilir. Onikinci yüzyılda Edip Ahmet’in yazdığı Aybet-ül-Hakayık da daha çok bu tarzı temsil etmektedir. Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet adı altında toplanan şiirleri ise tam tekke edebiyatı eserleridir.
XIII. YÜZYIL
Onüçüncü yüzyıl, batı Türkçesinin Anadolu lehçesi halinde kökleştiği ve Türk edebiyatının Anadolu üzerinde gelişmeğe başladığı bir zamandır. Bu yüzyılda yazılıp okunduğunu tarihi kaynaklardan anladığımız Battalname ve Danişmentname gibi destanlardan ve yaşadığına şüphe edilmeyen lâik ve saz şiirlerinden elde bir şey bulunmamaktadır. Yalnız, Ali adlı bir şair tarafından 1232 de batı türkçesiyle yazılan, fakat nerede meydana geldiği henüz belli olmayan Kıssa-î Yusuf, Yesevi yolunda ve saz şiiri tarzında ilk büyük eser olarak elde bulunmaktadır.
Bu yüzyılda, Selçuklu sultanları tarafından korunan Hoca Dehhani adlı bir şairin de aruz vezniyle, laik İran edebiyatından örnek alan şiirler yazdığını görmekteyiz. Mahdut şiirleri elde bulunan bu şair, dini olmayan, kaside ve gazel tarzındaki divan şiirimizin ilk temsilcisi sayılmaktadır.
Ahmet Fakih, Şeyyat Hamza, Sultan Velet ise Ahmet Yesevi’den ve tasavvufî İran şiirinden etkilenerek dini didaktik şiirler yazmışlar ve Anadolu üzerinde başlayan Türk edebiyatında tekke şiirinin kurucuları durumuna girmişlerdir. Şeyyat’ın Yusuf ve Zeliha’sı da Türk edebiyatında aruz vezniyle yazılan islamî aşk ve din epopelerinin elde bulunan ilk büyük eseridir. Bunun yanında, Peygamberin hayatından ve Hazreti Ali’nin cenklerinden bahseden dini destan cinsinden, aruz vezniyle fakat sade bir dille, halk için yazılmış eserlere de rastlanmaktadır.
XIV. YÜZYIL
Ondördüncü yüzyılda Türk Edebiyatı büyük bir gelişme göstermektedir. Saz şiiri ilerleyişine devam ederek yaşamakla beraber bu çeşit eserlerden zamanımıza esaslı metinler gelmiş değildir.
Divan şiiri tarzı çok işlenmiş, Osmanlı devletinin gelişmesi bu yeni edebiyata hız vermiştir. Bilhassa Yıldırım zamanından itibaren en büyük şahsiyetler yetişmiş ve şaheser sayılacak edebî mahsuller meydana gelmiştir. Bunlar arasında, Şeyhoğlu’nun büyük ve güzel bir aşk destanı olan Hurşitname’si, Ahmedi’ninİskendername’si, Ahmet Dai’ninCenkname adlı zarif mesnevisi gerçek değerli eserlerdendir. Kadı Burhanettin’in Divan’ı, aşk ve hayat duygularını anlatan güzel bir eserdir.
Devrin bir hususiyeti de, din ve kahramanlık destanlarının, bunun için yapılan halk toplantılarında okunup dinlenmesidir. Bu âdet, halk için pek çok eserlerin yazılmasına meydan açmış; Hazreti Peygamberin hayatına, Hazreti Ali gibi müslümanlık kahramanlarının cenklerine dair bir hayli dini destanların meydana gelmesine sebep olmuştur. Bunlar arasında Konya’lıKirdeci Ali’nin Kesik Baş hikayesi gibi manzumeleriyle, Erzurum’luDarir’inSiyer’i en tanınmışlardandır.
Tekke şiiri yolunda en büyük eserler meydana getirilmiştir. Bunlar arasında, dini, tasavvufi, didaktik eserler mühim bir yer almaktadır. Gülşehri’nin, İran şairi Şeyh Attar’dan naklen ve ilavelerle meydana getirdiği Mantık-ut-Tayr’ı Âşık Paşa’nın, din ve tasavvuf âlemleriyle birlikte dünya hayatını da anlatan Garipname’si bu devrin büyük ve değerli eserlerindendir. Ahmet Yesevi tarzını Anadolu üzerinde devam ettiren Yunus Emre, tıpkı Yesevi gibi, hem aruz hem hece veznini kullanmakla beraber, asıl şahsiyetini hece ile ve Türk nazım şekilleriyle yazdığı şiirlerde göstermiş; Divan’ı ile Anadolu üzerinde meydana gelen islâmi halk şiiri tarzının başında yer almıştır. Yüzyıl sonlarında yetişen Nesimi’nin Divan’ı ise, estetik bakımından divan şiirine yaklaşan, en coşkun ve mükemmel edalı tasavvuf şiirleriyle doludur.
Bu yüzyılda büyük nesir eserlerinin de meydana geldiği görülmektedir. Bir yandan Dede Korkut Kitabı gibi eski Türk destanları islâmi bir şekilde tespit edilmiş, bir yandan yeni destanlar ve hikayeler yazılmıştır. Hamzavi’ninHamzaname’si ve kardeşi Ahmedi ile birlikte yazdıkları Kıssa-i İskender meydana gelmiştir. Klâsik Türk nesrinin sade ve güzel ilk büyük örnekleri olan bu eserler halk tarafından çok sevilerek okunmuştur. Hikayelerle dolu tefsirler, dini didaktik eserler ve evliya menkıbeleri de bu zamanki nesir çeşidinin değerli mahsulleri arasındadır.
XV. YÜZYIL
Onbeşinci yüzyılda Türk edebiyatı gelişmesine hızla devam etmiştir. Eserleri sözlü olduğu için ekseriyetle kaybolan saz şiirinden bu yüzyıla ait bazı örnekler ve isimler elde kalabilmiştir.
Divan şiirinde İran edebiyatı tesiri çoğalmıştır. Divan’ı ve Hüsrev ü Şirin adlı mesnevisiyle meşhur Şeyhi, bilhassa Divan’larıyla tanınmış Ahmet Paşa ve Necati gibi büyük şairler, mesnevi, kaside ve gazel tarzını işleyerek, İran edebiyatına benzer, şekil ve ahenk bakımından daha olgun eserler meydana getirmişler; bunların yanında muhtelif karakterde pek çok şairler değerli eserler vermişlerdir. Akşemsettinzade Hamdi’nin Yusuf ve Zeliha’sı, Cafer Çelebi’nin Hevesname’si, bu zamanın değerli eserleri arasındadır.
Tekke şiiri de bir gelişmeye ulaşmıştır. Tasavvufi duyguları ve dervişlik hayatını anlatan, hem aruz hem de hece vezniyle yazan şairler arasında Kaygusuz Abdal’la Eşrefoğlu Rumi’nin Divan’ları en tanınmış eserlerdir. Yazıcıoğlu Mehmet’in Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlût’u dini epope cinsinden eserlerin en üstünleridir.
Bu yüzyılda geniş ve çeşitli nesir eserleri meydana gelmiştir. Aşıkpaşazade’nin Tevarih-i Âl-i Osman’ı daha çok edebî bir eser sayılacak şekilde orijinal ve değerlidir. Uzun Firdevsi’ninSüleymanname adlı büyük destanı, Amasyalı Ali’nin Tarık-ul-Edep adlı terbiyevî eseri, Hacı Paşa’nın tıbba ait Müntehab-üş-Şifa’sı, Şeyhzade Ahmet’in Suph u Mesa’sı, Sinan Paşa’nın Tazarrûname’si, Yazıcızade Ahmet Bican’ınEnvar-ül-Âşıkîn, Acaib-ül-Mahlukât ve Dürr-ü Meknun’u, muhtelif nevileri temsil eden eserlerin en değerlilerindendir. Bazı yazarlarda süslü ve sanatlı yazmak temayülü ve arap – fars kelimelerini fazla kullanmak düşkünlüğü görülmekle beraber eserlerin çoğu klasik Türk nesri sayılabilecek sade bir dille yazılmış, halkın en çok rağbet ettiği hikaye ve destan tarzında müellifi belli ve meçhûl pek çok eserler meydana gelmiştir.Halk arasında çok sevilen fakat yazarı bilinmeyen Battalname (Seyit Battal Gazi Destanı) bu zamanda tekrar işlenmiş, onun devamı durumunda bulunan Danişmentname Arif Ali tarafından yeniden yazılmıştır.
Bu yüzyılda Azerî ve Çağatay lehçelerinin hâkim olduğu Azerbaycan ve Türkistan sahalarında da edebiyat gelişmiş ve aydın Anadolu Türkleri de bu edebiyatlara yabancı kalmamışlardır. Bunlardan en çok okunanlar AlişirNevayi ile Habibi’nin şiirleri olmuştur.
Bugün enerjin yüksek, cesur adımlar atmaya hazır hissediyorsun. İlişkilerde bir tazelik arıyor, samimi iletişimlerle yakınlık kurma isteği içindesin. Hayatında yeni başlangıçlar için kendini hazır hissettiğin bu dönemde, içsel gücünü kullanarak kararlılıkla ilerleyebilirsin. Aceleci davranmak yerine, adımlarını dikkatlice atman faydalı olacak. İçsel motivasyonun, seni hedeflerine bir adım daha yaklaştıracak. Yaşamsal seçimlerde sezgine güven, içsel sesini dinlemek, doğru yolda ilerlemeni sağlayacak. Günün sonunda, başardıklarınla kendini zenginleşmiş hissedeceksin. Kendine karşı anlayışlı olmayı unutma; zaman zaman dinlenmeye de ihtiyaç duyabilirsin.
Bugün içsel huzuru bulma arayışında olacaksın. Kendine dönme ve derin düşüncelere dalma ihtiyacı hissedebilirsin. Bu, ruhsal olarak yenilenmene yardımcı olabilir. İlişkilerde iletişimde dikkatli olmalı, özellikle sevdiğin kişilerle ortaya çıkabilecek ufak pürüzleri aşmak için sabır göstermelisin. Duygusal açıdan hassas bir dönemdesin, hislerini ifade etmen, olan biteni anlaman açısından önemli. Maddi konularda beklenmedik fırsatlar karşına çıkabilir, bu fırsatları iyi değerlendirmek için açık fikirli olman faydalı olacak. Kendine güven duymak ve arzularını gerçekleştirmek için adım atma cesaretini bulabilirsin. Doğa yürüyüşleri ya da bir sanat etkinliği, zihnini tazelemek için harika bir seçenek.
Bugün zihnindeki karmaşa yerini yaratıcı fikirlere bırakabilir. Sosyal çevrendeki ilişkilerin sıradışı bir neşeyle dolup taşabilir. Hayatında yeni bağlantılar kurmak için mükemmel bir zaman. İletişim becerilerin öne çıkacak, bu da seni rahatsız eden bazı meseleleri çözmene yardımcı olabilir.Özellikle sanatsal ve yazılı ifade alanlarında kendini çok daha özgür hissedebilirsin. Bazen kendi iç dünyana dalmak ilginç olsa da, dışarıda seni bekleyen fırsatları kaçırmamaya dikkat etmelisin. Çift yönlülüğün bu dönemde sana esneklik kazandıracak. Duygularınla mantığın arasında bir denge kurabilirsen, her şey çok daha yolunda gidecek.Yeni bilgiler edinmek ve öğrenmek için mükemmel bir zaman. Bu dönemde bilmediğin konulara yönelmek sana keyif verebilir. Yakın arkadaşlarınla birlikte vakit geçirmek, senin için ilham verici bir serüvene dönüşebilir. İçsel huzurunu bulmak için bolca iletişim kurmaya özen göster. Kendini ifade etmekten çekinme; bu, ruhsal gelişimin için faydalı olacak.
Duygusal derinliklerinle yüzleşme zamanı. Kalbinin sesini dinleyerek, içsel huzurunu sağlamak için ihtiyaç duyduğun alanları belirlemelisin. Sevdiklerinle olan bağlantını güçlendirecek samimi anlar yaşayacaksın. Aile ilişkilerine odaklanmak, bazı gizli duyguları açığa çıkarabilir; sabır ve anlayışla yaklaşmalısın. İş yaşamında ise dengeyi sağlamak için işbirlikleri önem kazanacak. Duygusal zekânı kullanarak sorunları kolaylıkla aşabileceğin bir dönemdesin. İçgüdülerine güven ve kararlılıkla ilerle, hayat sana sürprizlerle dolu kapılar açabilir. Kendinle barışık olmak, sosyal ilişkilerindeki derinliği artıracak. Kendini ifade ederken samimi olmayı unutma, sıradan görünen bir gün bile unutulmaz anılar yaratabilir.
Bugün kendini sahnede, tüm ışıkların üzerinde hissetmek isteyeceksin. Yaratıcılığının doruklarına ulaşabilir, ilham verici projelerde yer alabilirsin. Sosyal etkileşimlerde cesur ve cömert tavrınla dikkat çekeceksin. Çevrendekiler sana hayran kalacak; bu durum özgüvenini artıracak. Ancak zaman zaman gururun, doğru kararlar almanı engelleyebilir. Özel ilişkilerde tutkulardan kaçınmak gerekirken, ani çıkışlar veya kıskançlık durumları yaşayabilirsin. Duygularını ifade ederken dikkatli ol, zira bazı kelimeler geri dönebilir. Sağlık açısından, enerjinin yüksek olması seni daha hareketli, spor yapmaya teşvik edebilir, bu fırsatı iyi değerlendirmelisin. Aşk yaşamında, partnerinle keyifli anlar geçirebilir, iletişimde derinleşmek için güzel fırsatlar bulabilirsin. Orijinal fikirlerin bir başkasını etkileme potansiyeli taşıyor, bu unutma!
Bugün, duygusal olarak oldukça yoğun bir gün geçirebilirsin. İletişim kurarken dikkatli olmalı, söylediklerin ve eylemlerinin geri dönüşlerini düşünmelisin. İş yerindeki projelerine odaklanmak isteyecek, detaylar üzerinde titizlikle çalışacaksın. Ancak, başkalarıyla olan etkileşimlerinde sabırlı olmalısın; eleştirilerin, istemeden de olsa can acıtabilir. Kendine zaman ayırmak, ruhsal sağlığını beslemek için önem kazanıyor. Yaratıcılığını kanıtlayacak fırsatlar söz konusu, bu nedenle ilhamını özgür bırak. Bu süreçte sevdiğin insanlarla güçlü bağlar kurma imkanı doğacak, duygusal paylaşımlarının derinleşmesi mümkün. Unutma, her dengeyi bulmak zaman alabilir, acele etme. Kendi iç huzurunu sağlamak için bazı şeylerde fedakarlık yapman gerekebilir, ama sonuçları buna değer.
Aşk ve ilişkilerde denge arayışın ön planda. Partnerinle olan iletişiminde hassas ve anlayışlı olmalısın; gözlem yeteneğini kullanarak, karşındakinin ihtiyaçlarını ama aynı zamanda kendi duygularını da ihmal etmemelisin. Sosyal yaşamında bazı yenilikler peşinde koşmak seni heyecanlandırabilir; yeni insanlarla tanışmak, fikir alışverişi yapmak için uygun bir zaman. Ancak, her durumu mantıklı bir çerçevede değerlendirmek, ani tepkiler vermekten kaçınmak faydalı olacak. İş veya kariyer alanında sabırlı olmanı gerektiren durumlarla karşılaşabilirsin; işleri aceleye getirmeden, detaylara odaklanarak ilerlemen önemli. Unutma, karmaşık durumların çözümü, çoğu zaman ince bir dengeyi bulabilmekte gizli. Kendi sağlığına dikkat etmeyi sakın ihmal etme, ruhsal ve fiziksel dengen için küçük ama etkili adımlar atmak büyük fark yaratabilir.
Bugün derin duygular ve duygusal bağlar ön planda. İçsel dünyana yönelerek geçmişle yüzleşmek, şu anki ilişkilerini derinlemesine sorgulamak isteyebilirsin. İletişimde ani değişiklikler yaşanabilir; düşüncelerini açıkça ifade etmek, net olmayan konuları aydınlatmak için önemli bir fırsat sunuyor. Herhangi bir anlaşmazlığa karşı sabırlı olman faydalı olacak. Sıradışı bir yaratıcılıkla parlayabilir, sanatsal bir projeye yönelmek isteyebilirsin. Sırların, güç dinamiklerin ve bağımlılıkların üzerinde çalışmak için de uygun bir zaman. Kendini güvenli hissetmek, ruhsal derinliğine ulaşmak için gerekli adımları atmayı seçebilirsin.
Bugün, macera ve keşif arzusunun ön planda olduğu bir gün. Farklı fikirlere ve yeni deneyimlere açık olman, yaşamına taze bir enerji katabilir. Sınırlarını zorlamaktan korkma; bilinmeyenin ortaya koyacağı fırsatları kucakla. İletişimde ise cesur ve içten olmaktan çekinme. Sosyal çevrende kendini ifade etme biçimin, insanlarla olan bağlarını güçlendirebilir. İleriye dönük hedeflerinle ilgili düşüncelerini netleştirmek için uygun bir zaman. Görüşmelerde yapıcı yaklaşımın, hem iş hem de kişisel ilişkilerde olumlu sonuçlar doğurabilir. Bugün için plan yaparken programına esneklik katmayı unutma; sürprizler hazırda olabilir. İyimser bakış açın, zorlukları aşmanda sana yardım edecek. Şimdi, içindeki özgür ruhu serbest bırak ve hayatının tadını çıkar.
Disiplinin ve kararlılığının ön planda olacağı bir gün. Hayatta ulaşmak istediğin hedefler için gerekli olan adımlar konusunda net olmalısın. İçsel sesine güven, zira sezgilerin seninle birlikte ilerliyor. İş veya projelerde yaşanabilecek zorluklara karşı sakin kalmayı başarabilirsin; bu sayede başkalarına da ilham vereceksin. Aile ve arkadaşlarınla olan ilişkilerde daha fazla empati gösterme fırsatı bulabilirsin. Onların duygusal ihtiyaçlarını önemsemen, bağlarını güçlendirecek. Kendine ayıracağın zamanlar, ruh dengen için kritik önem taşıyor; bu yüzden biraz mola vermeyi ihmal etme. Yalnız kaldığında düşüncelerini toparlama ve geleceğe dair planlarını gözden geçirme şansı bulabilirsin. Maddi konularda kontrolü elden bırakma; harcamalarını gözden geçirip, bütçeni dengelemek önemli. Önemli bir adım atmak için cesaretlenebilirsin, ama acele etmemekte fayda var; sabırlı ol.
Bugün, içsel huzur ve yaratıcı enerji arasında bir denge kurma isteğiyle dolu olacaksın. Sosyal ilişkilerde samimiyet önemli hale gelirken, yakın arkadaşlarınla derin sohbetler yapma fırsatı bulabilirsin. Sıradan gündelik işlerin dışında yenilik arayışına girebilir, alışılmışın dışına çıkarak özgün fikirler geliştirebilirsin. Bu süreç, seni hem zihinsel olarak tazeleyecek hem de içsel motivasyonunu artıracak. Ancak, yine de çevrendeki insanların beklentilerine dikkat etmekte fayda var; bazı durumlarda bağımsızlığını korumak isteyebilirsin. Olumlu düşüncelerin ve umut dolu tavırların, sana yeni kapılar açacak fırsatlar sunabilir. Bu dönem, özgürlük duygusunun önemini daha iyi kavrayacağın bir zaman dilimi. Geleceğinle ilgili planlar yaparken, iç sesine kulak vermeyi unutma; çünkü içindeki yaratıcı potansiyel seni yönlendirebilir.
Duygusal derinliklerinize yolculuğa çıkmaya hazır olun. İçsel sezgileriniz ön planda, bu nedenle hislerinizi takip etmekten çekinmeyin. Sanatsal yeteneklerinizin parlayacağı, yaratıcılığınızın sınırlarını zorlayacağı bir dönemdesiniz. İlişkilerde, karşı tarafın duygularını anlamak için daha fazla çaba göstermek faydalı olacak. Belirsizliklere karşı açık olmalısınız; hayat size yeni fırsatlar sunabilir. Kendi sınırlarınızı belirleyip, sağlığınıza daha fazla dikkat etmeye başlamanızda fayda var. Bugün sakinleşmek ve ruhunuzu dinlendirmek adına doğa ile iç içe olmayı deneyin.
