| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3 |
TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3
XI – XIII. YÜZYIL
Müslümanlıktan sonra Türk edebiyatına Arap – İran estetiği ile birlikte bu milletlerin işledikleri edebî neviler, nazım şekilleri ve aruz vezni girdi. Böylece, büyük merkezlerde yetişen ve islamî kültür alan Türkler, Arap – İran tarzında yeni bir Türk edebiyatı kurmaya başlamışlar ve sonradan Divan Edebiyatı adını alan tarzın temelini atmışlardır. Arap – İran edebi kültüründen uzak kalan halk kitleleri arasında ise eski ozanların temsil ettiği edebiyat islami ruha bürünmüş yeni bir saz şiiri ve halk edebiyatı halinde devam etti. Bu iki kol arasında hem halk edebiyatından, hem de divan edebiyatından şekil ve ruh itibariyle muhtelif unsurlar alan bir dini edebiyat, Tekke Edebiyatı, meydana geldi. Böylece, müslüman Türk edebiyatı, nazımda, saz şiiri, divan şiiri ve tekke şiiri yollarında üç kolda gelişmesine devam ederken nesirde de bunlara paralel eserler verdi.
Müslüman Türk edebiyatında ilk yüzyıllara ait nesir mahsulleri bir iki tefsir müstesna olmak üzere elde bulunmadığı gibi saz şiirleri de zamanımıza intikal etmemiştir.
Onbirinci yüzyılda Yusuf Hashacip tarafından aruz vezniyle yazılan ve müslümantürk edebiyatının ilk büyük eseri olan Ktadgu Bilik, divan şiiri tarzının başında sayılabilir. Onikinci yüzyılda Edip Ahmet’in yazdığı Aybet-ül-Hakayık da daha çok bu tarzı temsil etmektedir. Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet adı altında toplanan şiirleri ise tam tekke edebiyatı eserleridir.
XIII. YÜZYIL
Onüçüncü yüzyıl, batı Türkçesinin Anadolu lehçesi halinde kökleştiği ve Türk edebiyatının Anadolu üzerinde gelişmeğe başladığı bir zamandır. Bu yüzyılda yazılıp okunduğunu tarihi kaynaklardan anladığımız Battalname ve Danişmentname gibi destanlardan ve yaşadığına şüphe edilmeyen lâik ve saz şiirlerinden elde bir şey bulunmamaktadır. Yalnız, Ali adlı bir şair tarafından 1232 de batı türkçesiyle yazılan, fakat nerede meydana geldiği henüz belli olmayan Kıssa-î Yusuf, Yesevi yolunda ve saz şiiri tarzında ilk büyük eser olarak elde bulunmaktadır.
Bu yüzyılda, Selçuklu sultanları tarafından korunan Hoca Dehhani adlı bir şairin de aruz vezniyle, laik İran edebiyatından örnek alan şiirler yazdığını görmekteyiz. Mahdut şiirleri elde bulunan bu şair, dini olmayan, kaside ve gazel tarzındaki divan şiirimizin ilk temsilcisi sayılmaktadır.
Ahmet Fakih, Şeyyat Hamza, Sultan Velet ise Ahmet Yesevi’den ve tasavvufî İran şiirinden etkilenerek dini didaktik şiirler yazmışlar ve Anadolu üzerinde başlayan Türk edebiyatında tekke şiirinin kurucuları durumuna girmişlerdir. Şeyyat’ın Yusuf ve Zeliha’sı da Türk edebiyatında aruz vezniyle yazılan islamî aşk ve din epopelerinin elde bulunan ilk büyük eseridir. Bunun yanında, Peygamberin hayatından ve Hazreti Ali’nin cenklerinden bahseden dini destan cinsinden, aruz vezniyle fakat sade bir dille, halk için yazılmış eserlere de rastlanmaktadır.
XIV. YÜZYIL
Ondördüncü yüzyılda Türk Edebiyatı büyük bir gelişme göstermektedir. Saz şiiri ilerleyişine devam ederek yaşamakla beraber bu çeşit eserlerden zamanımıza esaslı metinler gelmiş değildir.
Divan şiiri tarzı çok işlenmiş, Osmanlı devletinin gelişmesi bu yeni edebiyata hız vermiştir. Bilhassa Yıldırım zamanından itibaren en büyük şahsiyetler yetişmiş ve şaheser sayılacak edebî mahsuller meydana gelmiştir. Bunlar arasında, Şeyhoğlu’nun büyük ve güzel bir aşk destanı olan Hurşitname’si, Ahmedi’ninİskendername’si, Ahmet Dai’ninCenkname adlı zarif mesnevisi gerçek değerli eserlerdendir. Kadı Burhanettin’in Divan’ı, aşk ve hayat duygularını anlatan güzel bir eserdir.
Devrin bir hususiyeti de, din ve kahramanlık destanlarının, bunun için yapılan halk toplantılarında okunup dinlenmesidir. Bu âdet, halk için pek çok eserlerin yazılmasına meydan açmış; Hazreti Peygamberin hayatına, Hazreti Ali gibi müslümanlık kahramanlarının cenklerine dair bir hayli dini destanların meydana gelmesine sebep olmuştur. Bunlar arasında Konya’lıKirdeci Ali’nin Kesik Baş hikayesi gibi manzumeleriyle, Erzurum’luDarir’inSiyer’i en tanınmışlardandır.
Tekke şiiri yolunda en büyük eserler meydana getirilmiştir. Bunlar arasında, dini, tasavvufi, didaktik eserler mühim bir yer almaktadır. Gülşehri’nin, İran şairi Şeyh Attar’dan naklen ve ilavelerle meydana getirdiği Mantık-ut-Tayr’ı Âşık Paşa’nın, din ve tasavvuf âlemleriyle birlikte dünya hayatını da anlatan Garipname’si bu devrin büyük ve değerli eserlerindendir. Ahmet Yesevi tarzını Anadolu üzerinde devam ettiren Yunus Emre, tıpkı Yesevi gibi, hem aruz hem hece veznini kullanmakla beraber, asıl şahsiyetini hece ile ve Türk nazım şekilleriyle yazdığı şiirlerde göstermiş; Divan’ı ile Anadolu üzerinde meydana gelen islâmi halk şiiri tarzının başında yer almıştır. Yüzyıl sonlarında yetişen Nesimi’nin Divan’ı ise, estetik bakımından divan şiirine yaklaşan, en coşkun ve mükemmel edalı tasavvuf şiirleriyle doludur.
Bu yüzyılda büyük nesir eserlerinin de meydana geldiği görülmektedir. Bir yandan Dede Korkut Kitabı gibi eski Türk destanları islâmi bir şekilde tespit edilmiş, bir yandan yeni destanlar ve hikayeler yazılmıştır. Hamzavi’ninHamzaname’si ve kardeşi Ahmedi ile birlikte yazdıkları Kıssa-i İskender meydana gelmiştir. Klâsik Türk nesrinin sade ve güzel ilk büyük örnekleri olan bu eserler halk tarafından çok sevilerek okunmuştur. Hikayelerle dolu tefsirler, dini didaktik eserler ve evliya menkıbeleri de bu zamanki nesir çeşidinin değerli mahsulleri arasındadır.
XV. YÜZYIL
Onbeşinci yüzyılda Türk edebiyatı gelişmesine hızla devam etmiştir. Eserleri sözlü olduğu için ekseriyetle kaybolan saz şiirinden bu yüzyıla ait bazı örnekler ve isimler elde kalabilmiştir.
Divan şiirinde İran edebiyatı tesiri çoğalmıştır. Divan’ı ve Hüsrev ü Şirin adlı mesnevisiyle meşhur Şeyhi, bilhassa Divan’larıyla tanınmış Ahmet Paşa ve Necati gibi büyük şairler, mesnevi, kaside ve gazel tarzını işleyerek, İran edebiyatına benzer, şekil ve ahenk bakımından daha olgun eserler meydana getirmişler; bunların yanında muhtelif karakterde pek çok şairler değerli eserler vermişlerdir. Akşemsettinzade Hamdi’nin Yusuf ve Zeliha’sı, Cafer Çelebi’nin Hevesname’si, bu zamanın değerli eserleri arasındadır.
Tekke şiiri de bir gelişmeye ulaşmıştır. Tasavvufi duyguları ve dervişlik hayatını anlatan, hem aruz hem de hece vezniyle yazan şairler arasında Kaygusuz Abdal’la Eşrefoğlu Rumi’nin Divan’ları en tanınmış eserlerdir. Yazıcıoğlu Mehmet’in Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlût’u dini epope cinsinden eserlerin en üstünleridir.
Bu yüzyılda geniş ve çeşitli nesir eserleri meydana gelmiştir. Aşıkpaşazade’nin Tevarih-i Âl-i Osman’ı daha çok edebî bir eser sayılacak şekilde orijinal ve değerlidir. Uzun Firdevsi’ninSüleymanname adlı büyük destanı, Amasyalı Ali’nin Tarık-ul-Edep adlı terbiyevî eseri, Hacı Paşa’nın tıbba ait Müntehab-üş-Şifa’sı, Şeyhzade Ahmet’in Suph u Mesa’sı, Sinan Paşa’nın Tazarrûname’si, Yazıcızade Ahmet Bican’ınEnvar-ül-Âşıkîn, Acaib-ül-Mahlukât ve Dürr-ü Meknun’u, muhtelif nevileri temsil eden eserlerin en değerlilerindendir. Bazı yazarlarda süslü ve sanatlı yazmak temayülü ve arap – fars kelimelerini fazla kullanmak düşkünlüğü görülmekle beraber eserlerin çoğu klasik Türk nesri sayılabilecek sade bir dille yazılmış, halkın en çok rağbet ettiği hikaye ve destan tarzında müellifi belli ve meçhûl pek çok eserler meydana gelmiştir.Halk arasında çok sevilen fakat yazarı bilinmeyen Battalname (Seyit Battal Gazi Destanı) bu zamanda tekrar işlenmiş, onun devamı durumunda bulunan Danişmentname Arif Ali tarafından yeniden yazılmıştır.
Bu yüzyılda Azerî ve Çağatay lehçelerinin hâkim olduğu Azerbaycan ve Türkistan sahalarında da edebiyat gelişmiş ve aydın Anadolu Türkleri de bu edebiyatlara yabancı kalmamışlardır. Bunlardan en çok okunanlar AlişirNevayi ile Habibi’nin şiirleri olmuştur.
Bugün, kararlılığın ve enerjin ile öne çıkıyorsun. Hedeflerine ulaşma konusunda son derece hırslı ve tutkulu hissediyorsun. Kendine güvenin artacak; bu da çevrendekilere ilham verecek. Yeni başlangıçlar için mükemmel bir zaman diliminde olabilirsin. Ancak, aceleci davranmaktan kaçınmalısın, her adımını dikkatlice düşünmek sana fayda sağlayacak. İletişim kurarken sözlerine özen göster, zira fikirlerin başkalarını etkileyebilir. Sosyal ilişkilerin güçleniyor; dostlarınla yapacağın keyifli buluşmalar ruhunu besleyecek. Aşk hayatında da cesur adımlar atabilirsin; kalbinin sesine kulak ver. Kendini ifade etme biçimini keşfetmen, beklenmedik fırsatlara kapı aralayabilir. Bugün, içsel tutkularını dışa vurma zamanı ve bunu yaparken kendini sınırlamayarak özgürleşmelisin.
Bugün kararlılığın ve sabrının ön planda olması gereken bir gün. Hayatındaki bazı belirsizlikler, seni huzursuz edebilir; ancak bu durumlar, karşına çıkacak fırsatları görmek için bir test niteliğinde. İlişkilerinde anlaşmazlıklar meydana gelebilir, duygularını net bir şekilde ifade etmek önem kazanıyor. Para konularında temkinli olmalı, harcamalarını kontrol altında tutmalısın. Yeni bir projeye başlamadan önce tüm detayları gözden geçirmen faydalı olacaktır. Başkalarının beklentilerine fazla kulak vermeden, kendi istek ve ihtiyaçlarına odaklanmalısın. Bugün, içsel bir denge ve huzur bulma arayışın daha da önemli hale gelecek. Kendine dönüp neye ihtiyacın olduğunu sorgulaman gereken bir zaman dilimindesin. Unutma, naif duyguların güçlenmesine ve kişisel gelişimini destekleyecek kararlar almana yardımcı olacak.
Bugün iletişim ve sosyal etkileşim konusunda oldukça hareketli bir gün geçireceksin. Düşüncelerini ve fikirlerini başkalarıyla paylaşma arzun artacak. Bu süreçte karşına çıkan yeni insanlarla tanışmak ve merak ettiklerin hakkında derinlemesine konuşmak keyif verebilir. Yakın çevrendeki bazı ilişkilerin yeniden değerlendirilebilir, eski bir arkadaşla beklenmedik bir karşılaşma yaşanabilir. Bu tür anlar, geçmişteki pek çok meseleyi aydınlatma fırsatı sunar.Kendini ifade etme yeteneğin ve zeka dolu analizlerin, çevrendeki insanları etkileyebilir. Yaratıcı düşünme becerilerin sayesinde, iş veya kişisel projelerde yenilikçi çözümler bulabilirsin. Ancak, alacağın bazı geri bildirimlere dikkat etmen gerekebilir; eleştirileri yapıcı bir şekilde değerlendirmen önemli. Gelecek günlerde karşına çıkabilecek fırsatlar için bugün attığın adımlar oldukça etkileyici sonuçlar doğurabilir. Kendini açma ve paylaşımda bulunma cesaretini göster, bu dostlukları güçlendirecek ve yeni kapılar aralayacaktır.
Duygusal derinliklerinize dalmak için harika bir gün. İçsel dünyanızda gezinirken, sezgilerinizi dinleyerek bazı önemli keşifler yapabilirsiniz. Ailenizle veya yakın arkadaşlarınızla geçirilen zaman, ruhunuzu besleyecek ve güvenli bir alan yaratmanıza yardımcı olacak. Anlayış arayışınız, ilişkilerinizde daha da derinleşmenize yol açabilir. Duygusal bağlarla ilgili konularda kendinizi açmak, karşı tarafla daha güçlü bir iletişim kurmanızı sağlayacak. Kreasyon ve yaratıcılığın hakim olduğu bir atmosferdesiniz, bu yüzden sanatsal projelere yönelmek için ilham bulabilirsiniz. İçsel huzurunuzu sağlamak için meditasyon veya doğada zaman geçirme gibi ruhsal aktiviteler faydalı olacaktır. Kendinize karşı nazik olun, ihtiyaçlarınıza dikkat edin ve hayatın tadını çıkarın.
Bugün kendinizi sahnenin ortasında gibi hissedebilir, ilgi merkezine odaklanmış hissedebilirsiniz. Enerjiniz yüksek, yaratıcılığınız ve karizmanız etrafınızdaki insanları etkileyebilir. Sosyal ilişkilerinizde güçlü bağlar kurma fırsatı bulacaksınız; çevrenizdeki kişilerle derin ve anlamlı iletişimler kurmaya yönelik bir istek duyabilirsiniz. İş veya projelerle ilgili yenilikçi fikirler geliştirmek için doğru bir zaman. Ancak, abartılı bir özgüven ya da kibirden kaçınmalısınız; alçakgönüllülük ile zarafet bir araya geldiğinde daha kalıcı etkiler yaratabilirsiniz.Ailevi veya yakın ilişkilerde sürpriz gelişmeler gündeme gelebilir. Duygusal paylaşımlarınız, ilişkilerinize derinlik katabilir. Kendinizi ifade ederken içten olmanız, başkalarını etkileme yeteneğinizi pekiştirecektir. Kendinize olan güveniniz günün ilerleyen saatlerinde artarken, hedeflerinize ulaşmak için gereken cesareti gösterebilirsiniz. Unutulmamalı ki; tüm bu enerjiyi olumlu bir şekilde yönlendirmek, başarıyı getirecek anahtar olacaktır. Doğru anı beklemekten çekinmeyin ve karşınıza çıkan fırsatları değerlendirin.
Detaylara olan düşkünlüğün seni bu gün güçlü bir analiz yapmaya yönlendirebilir. Belki de iş veya günlük sorumluluklar içerisinde bazı karmaşık durumları çözmek için yaratıcı yollar bulabilirsin. İçsel huzurunu sağlamak adına küçük ama etkili değişiklikler yapmak isteyebilirsin. Kendini ifade ederken dikkatli ol, bu gün başkalarının düşüncelerine daha kolay kapılabilirsin. Sağlığına özen göster, günlük rutininde basit hareketler ya da doğa yürüyüşleri sana iyi gelebilir. İlişkilerde ise karşındakini anlamak için empati yapman gereken anlar olabilir. Zihnindeki sorgulamalar seni derin düşüncelere yönlendirebilir ama kaygılarından uzak durman gerek. Kendine karşı daha nazik olmalı ve mükemmelleştirme çabalarını yavaşlatmalısın.
Harmoni arayışında olduğun bir gün. İlişkilerin üzerinde yoğunlaşabilir, sevdiğin insanlarla duygusal bağlarını derinleştirme fırsatları yakalayabilirsin. Sosyal ortamlarda insanlarla olan etkileşimlerin seni besleyecek ve ruhuna dinginlik katacak. Sanatsal ve estetik konulara yönelmek, yaratıcılığını ortaya çıkarmanı sağlayabilir. Duygusal dengenin ön planda olduğu bu dönemde, içsel huzurunu sağlamak için meditatif aktivitelere yönelmek faydalı olacaktır. Ayrıca, hayatında dengeyi sağlamak için önemli kararlar alabilir, bazı ilişkilerini gözden geçirebilirsin. Kendini ifade etme yeteneğin yükselirken, düşüncelerini paylaşmaktan çekinme. Bugün, kendin ve çevren arasındaki dengeyi sağlama adına atacağın adımlar, ilerleyen günlerde önemli sonuçlar verebilir.
Duygusal yoğunluğun artacağı bir dönemdesin. İçsel derinliklere dalış yapma ve kendini keşfetme fırsatını değerlendirebilirsin. Gizli kalmış hislerin gün yüzüne çıkabilir, bu da ilişkilerini sorgulamana yol açabilir. Yaşamın karmaşasında kendini bulmak adına içsel huzuru sağlamaya yönelik adımlar atabilirsin. İletişimlerinde dikkatli ol, zira bazı söylenenler, düşündüğünden daha fazla derin anlam taşıyabilir. Kararlılık ve cesaret göstereceğin bir gün; bu, hedeflerine ulaşmanda büyük bir motivasyon kaynağı olacak. Kendi sınırlarını zorlayarak, çevrendeki insanlara ilham verebilirsin. Duygusal bağların güçlenebilir, sevdiklerinle daha derin sohbetler yapma fırsatı yakalayabilirsin. Kendine zaman ayırmayı unutma, ruhsal dengeyi sağlamak için solitude anları yaratmak faydalı olacaktır.
Macera arayışındasın; bu, ruh halini besleyen bir enerji yayıyor. Haftanın getirdiği yeniliklere açık ol, karşına çıkacak fırsatlar beklediğinden daha ilginç olabilir. Sözsüz iletişimlerin güçleniyor, bir bakışla bile derin hislerini paylaşabileceğin insanlarla bir araya gelme ihtimalin yüksek. Hedeflerine ulaşmak için duyduğun motivasyon, seni etkileyici projeler üretmeye yönlendirecek. Kendine güven; sezgilerin çok güçlü. Doğa ile iç içe olabileceğin anlar, ruhunu besleyecek ve iç huzurunu artıracak. Esneklik göster; bazı planlarının beklemediğin şekilde biçimlenmesi mümkün. Duygusal derinlikte daha ziyade yüzeyde gezindiğin biri olabilirsin, bu yüzden hislerine iniş yapmayı denemelisin. İlişkilerde açık olmak ve samimi bir iletişim kurmak, aranızdaki bağı güçlendirecek.
Dikkatini toplamak için harika bir gün. Hedeflerine ulaşmak için gereken disiplini ve kararlılığı hissedeceksin. İş ve kariyer konularında cesur adımlar atabilirsin. Gelen yenilikler, seni daha ileri taşıyacak fırsatlar sunabilir. Sosyal ilişkilerin ön planda, bazı insanlarla derin bağlar kurma şansın var. Ancak, çevrendeki insanlarla iletişim kurarken dikkatli olmalısın; sözlerin yanlış anlaşılabilir. Özel yaşamında ise, samimi ve içten paylaşımlar gününü güzelleştirecek. Zihnini dinlendirmek için biraz zaman ayırmayı unutma. Kendine olan güvenin artacak ve bu da çevrendekilere pozitif bir etki yaratacak. İş-özel hayat dengeni koruma konusunda dikkatli olman gereken bir zaman. Geçmişten gelen bazı hatıralar seni düşündürebilir; bu anılar sana yeni bir perspektif kazandırabilir. Hayatının her alanında sağlam adımlar atmak için, önce kendine inanmalısın.
Bugün özgürlüğüne olan düşkünlüğün daha da ön planda. Kendi alanlarını yaratmak ve kendini ifade etmek için yeni yollar arayabilirsin. Sosyal etkileşimlerde ilginç bağlantılar kurmak, yaratıcı fikirlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. Düşüncelerini dile getirirken cesur olman, çevrendekileri etkilemekte başarılı olmana yardımcı olacak. Aynı zamanda, beklenmedik durumlarla karşılaşabilir, esnekliğinle bu durumları avantaja çevirebilirsin. Kendinle ve çevrenle olan iletişiminde dürüst ve samimi olmanın getireceği olumlu enerjiyi hissetmende fayda var. İçsel bir keşif yapmak, seni daha da derin bir anlayışa taşıyabilir. Unutma, yeniliklere açık olmak, ilerlemeni sağlayacak.
Bugün, sezgilerin yüksek bir düzeye ulaşacak, derin duygusal bağlantılar kurma arayışında olacaksın. İç huzurunu sağlamak için kendine zaman ayırmalısın. İlişkilerde sabırlı olman gereken bir dönemdesin. İletişimde, özellikle sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirecek sözler kullanmalısın. Maddi konularda beklenmedik gelişmeler yaşayabilirsin; harcamalarına dikkat et. Yaratıcılığın ön planda olacak, bu nedenle sanatsal bir faaliyet ya da yeni bir hobiye yönelmek seni canlandırabilir. Hayallerine odaklan ve onları gerçeğe dönüştürmek için gereken adımları atmaktan çekinme. Duygusal derinliklerde kaybolmamak için kararlılığını korumalısın. Kendini iyi ifade etmenin yollarını bul; bu, içsel sıkıntılarını hafifletmekte sana yardımcı olacaktır. Keskin, ama yapıcı bir analiz yeteneğiyle, ailene ve arkadaşlarına destek olma konusunda etkili olabilirsin.
