| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3 |
TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3
XI – XIII. YÜZYIL
Müslümanlıktan sonra Türk edebiyatına Arap – İran estetiği ile birlikte bu milletlerin işledikleri edebî neviler, nazım şekilleri ve aruz vezni girdi. Böylece, büyük merkezlerde yetişen ve islamî kültür alan Türkler, Arap – İran tarzında yeni bir Türk edebiyatı kurmaya başlamışlar ve sonradan Divan Edebiyatı adını alan tarzın temelini atmışlardır. Arap – İran edebi kültüründen uzak kalan halk kitleleri arasında ise eski ozanların temsil ettiği edebiyat islami ruha bürünmüş yeni bir saz şiiri ve halk edebiyatı halinde devam etti. Bu iki kol arasında hem halk edebiyatından, hem de divan edebiyatından şekil ve ruh itibariyle muhtelif unsurlar alan bir dini edebiyat, Tekke Edebiyatı, meydana geldi. Böylece, müslüman Türk edebiyatı, nazımda, saz şiiri, divan şiiri ve tekke şiiri yollarında üç kolda gelişmesine devam ederken nesirde de bunlara paralel eserler verdi.
Müslüman Türk edebiyatında ilk yüzyıllara ait nesir mahsulleri bir iki tefsir müstesna olmak üzere elde bulunmadığı gibi saz şiirleri de zamanımıza intikal etmemiştir.
Onbirinci yüzyılda Yusuf Hashacip tarafından aruz vezniyle yazılan ve müslümantürk edebiyatının ilk büyük eseri olan Ktadgu Bilik, divan şiiri tarzının başında sayılabilir. Onikinci yüzyılda Edip Ahmet’in yazdığı Aybet-ül-Hakayık da daha çok bu tarzı temsil etmektedir. Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet adı altında toplanan şiirleri ise tam tekke edebiyatı eserleridir.
XIII. YÜZYIL
Onüçüncü yüzyıl, batı Türkçesinin Anadolu lehçesi halinde kökleştiği ve Türk edebiyatının Anadolu üzerinde gelişmeğe başladığı bir zamandır. Bu yüzyılda yazılıp okunduğunu tarihi kaynaklardan anladığımız Battalname ve Danişmentname gibi destanlardan ve yaşadığına şüphe edilmeyen lâik ve saz şiirlerinden elde bir şey bulunmamaktadır. Yalnız, Ali adlı bir şair tarafından 1232 de batı türkçesiyle yazılan, fakat nerede meydana geldiği henüz belli olmayan Kıssa-î Yusuf, Yesevi yolunda ve saz şiiri tarzında ilk büyük eser olarak elde bulunmaktadır.
Bu yüzyılda, Selçuklu sultanları tarafından korunan Hoca Dehhani adlı bir şairin de aruz vezniyle, laik İran edebiyatından örnek alan şiirler yazdığını görmekteyiz. Mahdut şiirleri elde bulunan bu şair, dini olmayan, kaside ve gazel tarzındaki divan şiirimizin ilk temsilcisi sayılmaktadır.
Ahmet Fakih, Şeyyat Hamza, Sultan Velet ise Ahmet Yesevi’den ve tasavvufî İran şiirinden etkilenerek dini didaktik şiirler yazmışlar ve Anadolu üzerinde başlayan Türk edebiyatında tekke şiirinin kurucuları durumuna girmişlerdir. Şeyyat’ın Yusuf ve Zeliha’sı da Türk edebiyatında aruz vezniyle yazılan islamî aşk ve din epopelerinin elde bulunan ilk büyük eseridir. Bunun yanında, Peygamberin hayatından ve Hazreti Ali’nin cenklerinden bahseden dini destan cinsinden, aruz vezniyle fakat sade bir dille, halk için yazılmış eserlere de rastlanmaktadır.
XIV. YÜZYIL
Ondördüncü yüzyılda Türk Edebiyatı büyük bir gelişme göstermektedir. Saz şiiri ilerleyişine devam ederek yaşamakla beraber bu çeşit eserlerden zamanımıza esaslı metinler gelmiş değildir.
Divan şiiri tarzı çok işlenmiş, Osmanlı devletinin gelişmesi bu yeni edebiyata hız vermiştir. Bilhassa Yıldırım zamanından itibaren en büyük şahsiyetler yetişmiş ve şaheser sayılacak edebî mahsuller meydana gelmiştir. Bunlar arasında, Şeyhoğlu’nun büyük ve güzel bir aşk destanı olan Hurşitname’si, Ahmedi’ninİskendername’si, Ahmet Dai’ninCenkname adlı zarif mesnevisi gerçek değerli eserlerdendir. Kadı Burhanettin’in Divan’ı, aşk ve hayat duygularını anlatan güzel bir eserdir.
Devrin bir hususiyeti de, din ve kahramanlık destanlarının, bunun için yapılan halk toplantılarında okunup dinlenmesidir. Bu âdet, halk için pek çok eserlerin yazılmasına meydan açmış; Hazreti Peygamberin hayatına, Hazreti Ali gibi müslümanlık kahramanlarının cenklerine dair bir hayli dini destanların meydana gelmesine sebep olmuştur. Bunlar arasında Konya’lıKirdeci Ali’nin Kesik Baş hikayesi gibi manzumeleriyle, Erzurum’luDarir’inSiyer’i en tanınmışlardandır.
Tekke şiiri yolunda en büyük eserler meydana getirilmiştir. Bunlar arasında, dini, tasavvufi, didaktik eserler mühim bir yer almaktadır. Gülşehri’nin, İran şairi Şeyh Attar’dan naklen ve ilavelerle meydana getirdiği Mantık-ut-Tayr’ı Âşık Paşa’nın, din ve tasavvuf âlemleriyle birlikte dünya hayatını da anlatan Garipname’si bu devrin büyük ve değerli eserlerindendir. Ahmet Yesevi tarzını Anadolu üzerinde devam ettiren Yunus Emre, tıpkı Yesevi gibi, hem aruz hem hece veznini kullanmakla beraber, asıl şahsiyetini hece ile ve Türk nazım şekilleriyle yazdığı şiirlerde göstermiş; Divan’ı ile Anadolu üzerinde meydana gelen islâmi halk şiiri tarzının başında yer almıştır. Yüzyıl sonlarında yetişen Nesimi’nin Divan’ı ise, estetik bakımından divan şiirine yaklaşan, en coşkun ve mükemmel edalı tasavvuf şiirleriyle doludur.
Bu yüzyılda büyük nesir eserlerinin de meydana geldiği görülmektedir. Bir yandan Dede Korkut Kitabı gibi eski Türk destanları islâmi bir şekilde tespit edilmiş, bir yandan yeni destanlar ve hikayeler yazılmıştır. Hamzavi’ninHamzaname’si ve kardeşi Ahmedi ile birlikte yazdıkları Kıssa-i İskender meydana gelmiştir. Klâsik Türk nesrinin sade ve güzel ilk büyük örnekleri olan bu eserler halk tarafından çok sevilerek okunmuştur. Hikayelerle dolu tefsirler, dini didaktik eserler ve evliya menkıbeleri de bu zamanki nesir çeşidinin değerli mahsulleri arasındadır.
XV. YÜZYIL
Onbeşinci yüzyılda Türk edebiyatı gelişmesine hızla devam etmiştir. Eserleri sözlü olduğu için ekseriyetle kaybolan saz şiirinden bu yüzyıla ait bazı örnekler ve isimler elde kalabilmiştir.
Divan şiirinde İran edebiyatı tesiri çoğalmıştır. Divan’ı ve Hüsrev ü Şirin adlı mesnevisiyle meşhur Şeyhi, bilhassa Divan’larıyla tanınmış Ahmet Paşa ve Necati gibi büyük şairler, mesnevi, kaside ve gazel tarzını işleyerek, İran edebiyatına benzer, şekil ve ahenk bakımından daha olgun eserler meydana getirmişler; bunların yanında muhtelif karakterde pek çok şairler değerli eserler vermişlerdir. Akşemsettinzade Hamdi’nin Yusuf ve Zeliha’sı, Cafer Çelebi’nin Hevesname’si, bu zamanın değerli eserleri arasındadır.
Tekke şiiri de bir gelişmeye ulaşmıştır. Tasavvufi duyguları ve dervişlik hayatını anlatan, hem aruz hem de hece vezniyle yazan şairler arasında Kaygusuz Abdal’la Eşrefoğlu Rumi’nin Divan’ları en tanınmış eserlerdir. Yazıcıoğlu Mehmet’in Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlût’u dini epope cinsinden eserlerin en üstünleridir.
Bu yüzyılda geniş ve çeşitli nesir eserleri meydana gelmiştir. Aşıkpaşazade’nin Tevarih-i Âl-i Osman’ı daha çok edebî bir eser sayılacak şekilde orijinal ve değerlidir. Uzun Firdevsi’ninSüleymanname adlı büyük destanı, Amasyalı Ali’nin Tarık-ul-Edep adlı terbiyevî eseri, Hacı Paşa’nın tıbba ait Müntehab-üş-Şifa’sı, Şeyhzade Ahmet’in Suph u Mesa’sı, Sinan Paşa’nın Tazarrûname’si, Yazıcızade Ahmet Bican’ınEnvar-ül-Âşıkîn, Acaib-ül-Mahlukât ve Dürr-ü Meknun’u, muhtelif nevileri temsil eden eserlerin en değerlilerindendir. Bazı yazarlarda süslü ve sanatlı yazmak temayülü ve arap – fars kelimelerini fazla kullanmak düşkünlüğü görülmekle beraber eserlerin çoğu klasik Türk nesri sayılabilecek sade bir dille yazılmış, halkın en çok rağbet ettiği hikaye ve destan tarzında müellifi belli ve meçhûl pek çok eserler meydana gelmiştir.Halk arasında çok sevilen fakat yazarı bilinmeyen Battalname (Seyit Battal Gazi Destanı) bu zamanda tekrar işlenmiş, onun devamı durumunda bulunan Danişmentname Arif Ali tarafından yeniden yazılmıştır.
Bu yüzyılda Azerî ve Çağatay lehçelerinin hâkim olduğu Azerbaycan ve Türkistan sahalarında da edebiyat gelişmiş ve aydın Anadolu Türkleri de bu edebiyatlara yabancı kalmamışlardır. Bunlardan en çok okunanlar AlişirNevayi ile Habibi’nin şiirleri olmuştur.
Bugün enerjini yüksek tutma ihtiyacın artıyor. Hayatında yeni başlangıçlar için uygun bir dönemdesin; cesaretini toplayıp harekete geçebilirsin. Sosyal çevrendeki insanlarla etkileşimlerin yoğunlaşacak, yeni bağlantılar kurmak için mükemmel bir fırsat. Fakat dikkatli ol, bazı tartışmalar gündeme gelebilir; aceleci davranmadan, biraz daha sabırlı olman faydalı olabilir. Kendine olan güvenin artarken, içsel huzurunu sağlamana da yardımcı olacak aktiviteler bulabilirsin. Yeni projelere atılma konusunda heyecan duyuyorsun, bu tutkunu doğru bir şekilde yönlendirmeye dikkat et. Unutma, bugünkü adımların gelecekteki başarıların için önemli bir temeli oluşturacak.
Bugün, güven arayışın daha da ön plana çıkacak. Finansal konulara dair bir karara varmak, geleceğinle ilgili belirgin bir plan yapmanı sağlayacak. Duygusal ilişkilerinde daha tutkulu bir yaklaşım sergileyebilirsin; sevdiğin kişiyle yapacağın derin sohbetler, aranızdaki bağı güçlendirecek. Ancak, ani tepkilerden kaçınman önemli. Karşılaştığın zorluklara karşı sabırlı olmalı ve olayları akışına bırakmalısın.Kendine zaman ayırmayı unutma; doğada vakit geçirmek, iç huzurunu bulmana yardımcı olabilir. Aile üyeleriyle bir araya gelmek, duygusal destek ve sevgi dolu anlar yaşamanı sağlayacak. Sağlığına dikkat et, dengeli bir beslenme ve düzenli bir yaşam tarzı, enerjini yükseltecek. Gözlerine dikkat et; belki de biraz dinlenmek iyi gelecek. Günün sonunda, içindekileri ifade etmek için uygun bir ortam yaratmak, duygusal yüklerini hafifletecektir.
Bugün iletişim yeteneklerin ön plana çıkıyor. Sosyal çevrende etkileyici konuşmalar yapabilir, yeni bağlantılar kurabilirsin. Zihinsel aktivitelerin oldukça verimli olacak; yazma, okuma veya öğrenme üzerine odaklanmak için mükemmel bir zaman. Ancak aynı zamanda dikkatini dağıtacak olaylarla karşılaşabilirsin, bu yüzden odaklanmaya özen göster. İkili ilişkilerde uzlaşmacı bir tutum sergilersen çatışmaları geride bırakabileceksin. Arkadaşlarınla olan bağlarını güçlendirebilir, eski dostlardan haber alabilirsin. Her anı değerlendirmek için açık fikirliliğini korumaya çalışmalısın. Hayatı dolu dolu yaşayabileceğin enerjik ve hareketli bir gün seni bekliyor.
Duygusal derinliklerin ve içsel huzurunla yüzleşme zamanı. Bugün, sevdiklerinle olan bağlarını güçlendirmek için harika bir fırsat sunuluyor. Empati yeteneğin sayesinde başkalarının hislerini kolayca anlayacak, destek ihtiyacı olanlara yardım edebileceksin. İş yerinde, projelere dair yaratıcı fikirlerinle dikkat çekebilirsin; bu, iş arkadaşlarınla olan ilişkilerini daha da güçlendirecek. Parasal anlamda dikkatli olman, gereksiz harcamaların önüne geçmeni sağlayacak. Belki de bazı eski alışkanlıklarını bırakma zamanı gelmiştir. Kendine daha fazla zaman ayırmayı dene; bir yakın dostunla hoş bir sohbet, sana iyi gelecek. Geçmişle hesaplaşarak ilerlemeye çalış ve kendine yeni hedefler koy. Duyguların yoğun olabilir, bu nedenle kendini ifade etmekte zorlanabilirsin ama hissedilenleri paylaşmak, içsel huzurunu artıracak.Ruh halin dalgalı olabilir; duygusal iniş çıkışlarını yönetme konusunda nazik ol. Sahip olduğun sezgi gücü, seni doğru yola yönlendirecektir. Doğa yürüyüşleri veya meditasyon gibi etkinlikler, içsel dinginliğini sağlamak için iyi birer seçenek olabilir. Her şeyin geçici olduğunu unutma; durumlar ve hissiyatlar zamanla değişir. Kendine güven, hislerine güven.
İçsel huzur arayışında olacağın bir gün. Detaylara daha fazla dikkat etmek isteyebilirsin; bu, iş ve kişisel projelerinde sağlıklı sonuçlar elde etmene yardımcı olacak. Yıldızlar, düzen ve sistem kurma yeteneğini destekliyor. Arkadaşlarınla olan iletişimin, duygusal açıdan seni besleyici bir rol oynayabilir. Bir konuda kendini biraz sorgulayabilirsin; bu, içsel motivasyonunu artıracak fırsatlarla dolu bir keşfe dönüşebilir. Kendine karşı nazik olmayı unutma, zira kendini eleştirmek yerine, öz sevgiye yönelmek, zihinsel ve duygusal sağlığını iyileştirecektir. Akşam saatlerinde bir hobine zaman ayırmak, seni daha canlı hissettirecek. Bu dönemde sağlığına özen göstererek dengeni bulmak, genel yaşam kaliteni artıracak.
Bugün, ilişkiler ve sosyal etkileşimler ön planda olacak. Kendini çevrendeki insanlarla daha uyumlu hissetmeye başlayabilirsin. Sosyal ortamlarında daha fazla görünür olman, önemli bağlantılar kurmanı sağlayacak. Ancak, başkalarının beklentileriyle kendi isteklerin arasında bir denge bulman gerekebilir. İlişkilerdeki dengeyi sağlamak için empati yeteneğini kullanmak, sorunları kolayca aşmana yardımcı olacaktır. Finansal konularda ise harcamalarına dikkat etmen faydalı olabilir. Kendi değerlerini sorgulayabilir, gelecekteki hedeflerinle ilgili daha net kararlar almak isteyebilirsin. İçsel huzuru yakalamak için biraz yalnız kalma ihtiyacı hissedebilirsin. Kendi ilgi alanlarına yönelmek, içsel dengeyi sağlamak açısından önemli olacak.
İçsel derinliklerde dolaşmak için harika bir zaman. Duygularınız yüzeye çıkabilir; bu sebeple onları anlamak ve kabullenmek önemli. Kendinizi sorgularken, gizli kalmış yeteneklerinizin farkına varabilirsiniz. Sosyal çevrenizle olan ilişkilerde biraz daha dikkatli olmalısınız. Geçmişe dair bir konunun tekrar gündeme gelmesi, kararsızlık yaratabilir. İletişimde samimiyet ön planda olmalı; bazen duyguların neden olduğu çatışmalar, yanlış anlamalara yol açabilir. Ayrıca, ruhunuza iyi gelecek bir aktivite, dinlenmenizi ve yenilenmenizi sağlayabilir. Kendi iç yolculuğunuza zaman ayırmak, kendinizi bulmanıza yardımcı olacaktır. Cesaretinizi toplayıp sınırların ötesine geçmek, yaşamınıza yeni bir enerji katabilir.
Bugün, özgürlüğe ve maceraya olan tutkun seni sarıp sarmalayacak. Keşfetmek istediğin yerler, ilginç insanlar veya yeni fikirler seni çağırıyor. Zihnindeki sınırları aşmak ve yeniliklere açık olmak için güzel bir zaman. Özellikle sosyal ortamlarda bulunmak, yeni bağlantılar kurmak ve entelektüel paylaşımlarda bulunmak sana büyük keyif verecek. İçsel huzurun ve mutluluğun, dış dünyayla olan etkileşimlerinden besleniyor. Gün içinde karşılaşacağın fırsatları değerlendirmekte tereddüt etme; sezgilerinle hareket ettiğinde, hayatında önemli değişiklikler yaratabilirsin. Ayrıca, iletişimde açık ve dürüst olmak, ilişkilerini derinleştirecek ve ortak paydalarda buluşmanı sağlayacak. Kısa seyahat veya açık hava etkinlikleri, hem ruh halini canlandıracak hem de taze enerji verecek. Anlık heyecanlar ve sürprizler kapını çalabilir; bu güzellikleri yakalamak için hazır ol!
Sosyal etkileşimlerin yoğunlaşacağı bir gün. Arkadaşlarla kurulan derin sohbetler ve paylaşımlar, yeni perspektifler kazanmanı sağlayabilir. Gelecek odaklı düşünceler ve yenilikçi fikirler ön planda. Bu dönemde içsel özgürlüğe olan tutkun artacak. Kendi fikirlerini cesurca ifade etme isteği, başkalarını da etkilemeye başlayacak. Aniden gelişen olaylar, yaratıcı yönlerini besleyebilir. Duygusal derinlikler yerine mantığın sesine kulak vermek, bugün atacağın adımlarda sana rehberlik edecek. Unutma, bazen tek başına yürümek, kalabalık içinde kaybolmaktan daha değerlidir. Doğru bildiğin yolda yürümeye devam et.
Duygusal derinlikler ve sezgisel güçler bugün ön planda. İçsel hislerin güçlendiği bu dönemde, çevrendeki insanları anlama yeteneğin artıyor. Sürdürülen ilişkilerde empati ve hoşgörü gösterme fırsatı doğabilir, bu da bağlarını güçlendirebilir. Yaratıcılığın tavan yapacağı, sanatsal projelere yönelmek için harika bir zaman. Bununla birlikte, içsel huzurunu sağlamak için kendine zaman ayırmayı ihmal etme. Akışa uyum sağlarken, içsel sesini dinlemeyi unutma; bu, yeni ve ilgi çekici fırsatlarla tanışmana yardımcı olabilir. Gizemli ve mistik bir ruh hali, seni keşiflere yönlendirebilir. Duygusal yüklerin hafiflemesi, yeni başlangıçlara zemin hazırlayacak. Kendini ifade etme biçimin, çevrendekiler üzerinde hoş bir etki bırakabilir. Hayallerin için adım atmak konusunda cesur ol, dünyanın sana sunduğu güzellikleri kucakla.
