| TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3 |
TÜRK EDEBİYATI HAKKINDA KISA TARİHİ BİLGİ-3
XI – XIII. YÜZYIL
Müslümanlıktan sonra Türk edebiyatına Arap – İran estetiği ile birlikte bu milletlerin işledikleri edebî neviler, nazım şekilleri ve aruz vezni girdi. Böylece, büyük merkezlerde yetişen ve islamî kültür alan Türkler, Arap – İran tarzında yeni bir Türk edebiyatı kurmaya başlamışlar ve sonradan Divan Edebiyatı adını alan tarzın temelini atmışlardır. Arap – İran edebi kültüründen uzak kalan halk kitleleri arasında ise eski ozanların temsil ettiği edebiyat islami ruha bürünmüş yeni bir saz şiiri ve halk edebiyatı halinde devam etti. Bu iki kol arasında hem halk edebiyatından, hem de divan edebiyatından şekil ve ruh itibariyle muhtelif unsurlar alan bir dini edebiyat, Tekke Edebiyatı, meydana geldi. Böylece, müslüman Türk edebiyatı, nazımda, saz şiiri, divan şiiri ve tekke şiiri yollarında üç kolda gelişmesine devam ederken nesirde de bunlara paralel eserler verdi.
Müslüman Türk edebiyatında ilk yüzyıllara ait nesir mahsulleri bir iki tefsir müstesna olmak üzere elde bulunmadığı gibi saz şiirleri de zamanımıza intikal etmemiştir.
Onbirinci yüzyılda Yusuf Hashacip tarafından aruz vezniyle yazılan ve müslümantürk edebiyatının ilk büyük eseri olan Ktadgu Bilik, divan şiiri tarzının başında sayılabilir. Onikinci yüzyılda Edip Ahmet’in yazdığı Aybet-ül-Hakayık da daha çok bu tarzı temsil etmektedir. Ahmet Yesevi’nin Divan-ı Hikmet adı altında toplanan şiirleri ise tam tekke edebiyatı eserleridir.
XIII. YÜZYIL
Onüçüncü yüzyıl, batı Türkçesinin Anadolu lehçesi halinde kökleştiği ve Türk edebiyatının Anadolu üzerinde gelişmeğe başladığı bir zamandır. Bu yüzyılda yazılıp okunduğunu tarihi kaynaklardan anladığımız Battalname ve Danişmentname gibi destanlardan ve yaşadığına şüphe edilmeyen lâik ve saz şiirlerinden elde bir şey bulunmamaktadır. Yalnız, Ali adlı bir şair tarafından 1232 de batı türkçesiyle yazılan, fakat nerede meydana geldiği henüz belli olmayan Kıssa-î Yusuf, Yesevi yolunda ve saz şiiri tarzında ilk büyük eser olarak elde bulunmaktadır.
Bu yüzyılda, Selçuklu sultanları tarafından korunan Hoca Dehhani adlı bir şairin de aruz vezniyle, laik İran edebiyatından örnek alan şiirler yazdığını görmekteyiz. Mahdut şiirleri elde bulunan bu şair, dini olmayan, kaside ve gazel tarzındaki divan şiirimizin ilk temsilcisi sayılmaktadır.
Ahmet Fakih, Şeyyat Hamza, Sultan Velet ise Ahmet Yesevi’den ve tasavvufî İran şiirinden etkilenerek dini didaktik şiirler yazmışlar ve Anadolu üzerinde başlayan Türk edebiyatında tekke şiirinin kurucuları durumuna girmişlerdir. Şeyyat’ın Yusuf ve Zeliha’sı da Türk edebiyatında aruz vezniyle yazılan islamî aşk ve din epopelerinin elde bulunan ilk büyük eseridir. Bunun yanında, Peygamberin hayatından ve Hazreti Ali’nin cenklerinden bahseden dini destan cinsinden, aruz vezniyle fakat sade bir dille, halk için yazılmış eserlere de rastlanmaktadır.
XIV. YÜZYIL
Ondördüncü yüzyılda Türk Edebiyatı büyük bir gelişme göstermektedir. Saz şiiri ilerleyişine devam ederek yaşamakla beraber bu çeşit eserlerden zamanımıza esaslı metinler gelmiş değildir.
Divan şiiri tarzı çok işlenmiş, Osmanlı devletinin gelişmesi bu yeni edebiyata hız vermiştir. Bilhassa Yıldırım zamanından itibaren en büyük şahsiyetler yetişmiş ve şaheser sayılacak edebî mahsuller meydana gelmiştir. Bunlar arasında, Şeyhoğlu’nun büyük ve güzel bir aşk destanı olan Hurşitname’si, Ahmedi’ninİskendername’si, Ahmet Dai’ninCenkname adlı zarif mesnevisi gerçek değerli eserlerdendir. Kadı Burhanettin’in Divan’ı, aşk ve hayat duygularını anlatan güzel bir eserdir.
Devrin bir hususiyeti de, din ve kahramanlık destanlarının, bunun için yapılan halk toplantılarında okunup dinlenmesidir. Bu âdet, halk için pek çok eserlerin yazılmasına meydan açmış; Hazreti Peygamberin hayatına, Hazreti Ali gibi müslümanlık kahramanlarının cenklerine dair bir hayli dini destanların meydana gelmesine sebep olmuştur. Bunlar arasında Konya’lıKirdeci Ali’nin Kesik Baş hikayesi gibi manzumeleriyle, Erzurum’luDarir’inSiyer’i en tanınmışlardandır.
Tekke şiiri yolunda en büyük eserler meydana getirilmiştir. Bunlar arasında, dini, tasavvufi, didaktik eserler mühim bir yer almaktadır. Gülşehri’nin, İran şairi Şeyh Attar’dan naklen ve ilavelerle meydana getirdiği Mantık-ut-Tayr’ı Âşık Paşa’nın, din ve tasavvuf âlemleriyle birlikte dünya hayatını da anlatan Garipname’si bu devrin büyük ve değerli eserlerindendir. Ahmet Yesevi tarzını Anadolu üzerinde devam ettiren Yunus Emre, tıpkı Yesevi gibi, hem aruz hem hece veznini kullanmakla beraber, asıl şahsiyetini hece ile ve Türk nazım şekilleriyle yazdığı şiirlerde göstermiş; Divan’ı ile Anadolu üzerinde meydana gelen islâmi halk şiiri tarzının başında yer almıştır. Yüzyıl sonlarında yetişen Nesimi’nin Divan’ı ise, estetik bakımından divan şiirine yaklaşan, en coşkun ve mükemmel edalı tasavvuf şiirleriyle doludur.
Bu yüzyılda büyük nesir eserlerinin de meydana geldiği görülmektedir. Bir yandan Dede Korkut Kitabı gibi eski Türk destanları islâmi bir şekilde tespit edilmiş, bir yandan yeni destanlar ve hikayeler yazılmıştır. Hamzavi’ninHamzaname’si ve kardeşi Ahmedi ile birlikte yazdıkları Kıssa-i İskender meydana gelmiştir. Klâsik Türk nesrinin sade ve güzel ilk büyük örnekleri olan bu eserler halk tarafından çok sevilerek okunmuştur. Hikayelerle dolu tefsirler, dini didaktik eserler ve evliya menkıbeleri de bu zamanki nesir çeşidinin değerli mahsulleri arasındadır.
XV. YÜZYIL
Onbeşinci yüzyılda Türk edebiyatı gelişmesine hızla devam etmiştir. Eserleri sözlü olduğu için ekseriyetle kaybolan saz şiirinden bu yüzyıla ait bazı örnekler ve isimler elde kalabilmiştir.
Divan şiirinde İran edebiyatı tesiri çoğalmıştır. Divan’ı ve Hüsrev ü Şirin adlı mesnevisiyle meşhur Şeyhi, bilhassa Divan’larıyla tanınmış Ahmet Paşa ve Necati gibi büyük şairler, mesnevi, kaside ve gazel tarzını işleyerek, İran edebiyatına benzer, şekil ve ahenk bakımından daha olgun eserler meydana getirmişler; bunların yanında muhtelif karakterde pek çok şairler değerli eserler vermişlerdir. Akşemsettinzade Hamdi’nin Yusuf ve Zeliha’sı, Cafer Çelebi’nin Hevesname’si, bu zamanın değerli eserleri arasındadır.
Tekke şiiri de bir gelişmeye ulaşmıştır. Tasavvufi duyguları ve dervişlik hayatını anlatan, hem aruz hem de hece vezniyle yazan şairler arasında Kaygusuz Abdal’la Eşrefoğlu Rumi’nin Divan’ları en tanınmış eserlerdir. Yazıcıoğlu Mehmet’in Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlût’u dini epope cinsinden eserlerin en üstünleridir.
Bu yüzyılda geniş ve çeşitli nesir eserleri meydana gelmiştir. Aşıkpaşazade’nin Tevarih-i Âl-i Osman’ı daha çok edebî bir eser sayılacak şekilde orijinal ve değerlidir. Uzun Firdevsi’ninSüleymanname adlı büyük destanı, Amasyalı Ali’nin Tarık-ul-Edep adlı terbiyevî eseri, Hacı Paşa’nın tıbba ait Müntehab-üş-Şifa’sı, Şeyhzade Ahmet’in Suph u Mesa’sı, Sinan Paşa’nın Tazarrûname’si, Yazıcızade Ahmet Bican’ınEnvar-ül-Âşıkîn, Acaib-ül-Mahlukât ve Dürr-ü Meknun’u, muhtelif nevileri temsil eden eserlerin en değerlilerindendir. Bazı yazarlarda süslü ve sanatlı yazmak temayülü ve arap – fars kelimelerini fazla kullanmak düşkünlüğü görülmekle beraber eserlerin çoğu klasik Türk nesri sayılabilecek sade bir dille yazılmış, halkın en çok rağbet ettiği hikaye ve destan tarzında müellifi belli ve meçhûl pek çok eserler meydana gelmiştir.Halk arasında çok sevilen fakat yazarı bilinmeyen Battalname (Seyit Battal Gazi Destanı) bu zamanda tekrar işlenmiş, onun devamı durumunda bulunan Danişmentname Arif Ali tarafından yeniden yazılmıştır.
Bu yüzyılda Azerî ve Çağatay lehçelerinin hâkim olduğu Azerbaycan ve Türkistan sahalarında da edebiyat gelişmiş ve aydın Anadolu Türkleri de bu edebiyatlara yabancı kalmamışlardır. Bunlardan en çok okunanlar AlişirNevayi ile Habibi’nin şiirleri olmuştur.
Bugün enerji dolusunuz, bu da size gündelik işlerinizde hız kazandıracak. İlgi alanlarınıza yönelmek için harika bir zaman, yaratıcı projelerinizi hayata geçirebilir veya yeni bir hobi edinebilirsiniz. Sosyalleşme arzunuz yüksek, arkadaşlarınızla vakit geçirmek size neşe katacak. Ancak, anlayışsız olabileceğiniz durumlar söz konusu; sabırlı olmaya çalışın. İş yerinde, ilginç fikirlerinizle dikkat çekebilir, liderlik vasıflarınızı ön plana çıkarabilirsiniz. Sağlık konularına da önem vermeniz gereken bir gün; fiziksel aktiviteleri rutininize dahil etmek, zihinsel ve bedensel sağlığınıza katkı sağlayacak. Kendi duygularınıza ve sezgilerinize güvenin; içsel sesinize kulak vermeniz, sizi doğru yola yönlendirecektir.
Bugün, kararlılığı ve sabrı temsil eden enerjilerin içinde yer alıyorsun. Maddi konulara olan ilgin artabilir; bütçeni gözden geçirip tasarruf yapma ihtiyacı hissedebilirsin. Sevgi dolu ilişkilerin, romantik yaşamında derinleşmek ve güven duygusunu yeniden inşa etmek adına büyük bir fırsat sunuyor. İletişim alanında dikkatli olmalısın; söylenen her şeyin altındaki duygusal derinliği anlamak önemli olabilir. Gün içinde karşılaşacağın durumlar, seni düşündüren olaylar yaratabilir, bu nedenle içsel sesine kulak vermekte fayda var. Kendine zaman ayırmayı unutmamalı; doğayla olan bağını güçlendirmek, ruh halini iyileştirebilir. Bugün, belirli hedeflerine ulaşmak için sağlam adımlar atabilir, yeni projelere ivme kazandırabilirsin. Unutma, kararlı ilerleyişin seni başarıya götürecektir.
Bugün iletişim becerilerin ön planda olacak. Kendini ifade etme yeteneğin sayesinde sosyal çevrende dikkat çekebilirsin. Meraklı ruhun seni yeni bilgilere ve insanlara yönlendirecek. Kafandaki projeleri hayata geçirme konusunda cesur adımlar atabilirsin. Ancak, karar alırken acele etmemekte fayda var; detayları gözden kaçırma olasılığın yüksek. Yakın ilişkilerinde açık ve şeffaf olmak, olası anlaşmazlıkları ortadan kaldırmana yardımcı olacak. Ele aldığın konularda önce dinlemeyi, ardından yanıt vermeyi tercih et. Hayatında yeni başlangıçlar için elverişli bir dönemdesin; yaratıcı ifadelerinle çevrendeki insanları etkileyebilirsin. Özgür düşüncelerini serbest bırak ve içindeki yenilikçi yönü keşfet!
Bugün enerjin yüksek ve kendine güvenin tavan yapmış durumda. Yaratıcılığın akışta, bu da seni sosyal ortamlarda ön plana çıkarıyor. Sahne ışıklarının altında hissetmek isteyebilir, projelerinle ilgili dikkat çekmek için fırsatlar arayabilirsin. Ancak, ilgi alanlarını biraz genişletmekte fayda var; yeni insanlarla tanışmak ve farklı görüşler almak, mevcut bakış açını zenginleştirebilir.İlişkilerde daha yapıcı bir tutum benimsemek, sana derin ve kalıcı bağlar kurma şansı verecek. Özellikle, yakınındaki insanlarla olan etkileşimlerin, duygusal olarak güçlü bir destek sağlayabilir. Kendi iç dünyana dönmek için de zaman ayırmalısın; ruhsal olarak tazelenmek, seni daha enerjik hissettirebilir. Akşam saatlerinde karşılaşabileceğin yenilikler ve sürprizler, hayatına renk katacak ve seni motive edecektir. Cesur ol ve hislerini açıkça ifade etmekten çekinme!
Bugün detaylara odaklanmak için mükemmel bir fırsat. Doğru bir plan yaparak enerjini en verimli şekilde kullanabilirsin. Gün içinde karşılaşacağın küçük aksaklıklar seni rahatsız etmemeli, bu durumları çözmek için analitik becerilerini kullanabilir ve başarılı sonuçlar elde edebilirsin. Sosyal ilişkilerde ise daha önceden yaşadığın sorunların üstesinden gelmek için cesur adımlar atabilirsin. Kendi ihtiyaçlarına dikkat etmek, sağlığına yönelik küçük değişiklikler yapma konusunda seni motive edebilir. Kendini iyi ifade ettiğin ve düşüncelerini net bir şekilde ortaya koyduğun bir dönemdesin; bunu mutlaka değerlendir. İş veya eğitimle ilgili yeni fırsatlar, dikkatini çekebilir. Duygusal açıdan içsel huzuru sağlamak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri yapmayı düşünebilirsin; zihin ve ruh dengen, sana gereken ilhamı verecektir.
Bugün, ilişkiler ve sosyal etkileşimler ön planda. Başkalarıyla olan bağlantıların güçlenecek ve çevrendeki insanlarla uyumlu bir iletişim kurabileceksin. Güzel bir denge ve uyum içinde olman, senin karizmanı artıracak. Sanat ve estetik konularında yaratıcı fikirler peşinde koşabilirsin; belki bir projeye başlamanın tam zamanı. Karar alma süreçlerinde mantığın yanında sezgini de kullanmayı unutma. Birlikte olduğun kişilerin isteklerine açık olmak, aranızdaki bağı daha da kuvvetlendirecek. Bazı durumlarda, yüzeyde görünenin ötesine bakabilme yeteneğin, sana avantaj sağlayacak. Kendi içsel huzurunu sağlamak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi aktiviteler faydalı olabilir. Bugün kendin için küçük ama anlamlı hediyeler almak iyi gelebilir. Sevgini ve şefkatini gösterme fırsatlarını değerlendirmeyi unutma. Kısacası, bugün ilişkilerdeki dengeyi bulurken, kendini de önceliklendirmek için güzel bir dönemdesin.
Derin bir sezgi ve güçlü bir içgörü seni sarmalamış durumda. Bugün gelecek hakkında hissettiğin belirsizlikleri geride bırakmak, bağımsızlığını ve özgürlüğünü kutlamak için mükemmel bir zaman. İlişkilerinde gizli bir tutku hissedebilir, hislerini alevlendirecek durumlarla karşılaşabilirsin. Ancak dikkatli olmalı, zira kıskançlık ve sahiplenme duyguları da gün yüzüne çıkabilir. İçsel dünyanda meydana gelen değişimler, seni dönüştürecek yeni fırsat ve deneyimlere yönlendirebilir. Kendini yansıtmak istediğin alanlarda cesur adımlar atabilir, çevrendekileri etkileyebilirsin. İçsel gücünü keşfetmek ve onu dışarıya yansıtmak için harika bir gün. Unutma, duyguların ve sezgilerin seni yol gösteriyor.
Seyahat ve keşif arzusu içindesin. Yeni fikirler ve deneyimler seni heyecanlandıracak. Sosyal çevrende kendini ifade etme ihtiyacı duyacaksın. Farklı bakış açıları seni düşünmeye itebilir, bu da kişisel gelişimine katkı sağlayacak. İçsel huzurunu koruyarak, ilişkilere odaklanmak önem kazanacak. Hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için cesur adımlar atacağına dair hislerin artacak. Unutma, cesaret gerektiren adımlar her zaman yeni kapılar açar. Duygusal derinlikleri keşfetmek için harika bir zaman dilimindesin, açık kal ve hislerine güven.
Bugün kararlılığın ve disiplininin ön plana çıkacağı bir gün. Sorumluluklarını yerine getirme arzun, çevrendeki insanlar üzerinde olumlu bir etki yaratacak. Planlarını gerçekleştirirken göz önünde bulundurman gereken detaylar var. Dikkatini dağınık tutmamaya çalışmalısın. Kariyerine odaklanman, bu dönemde seni başarıya götürecek adımlar atmana yardımcı olacak. Sosyal ortamlarda kendini ifade ederken cömert olman, beklenmedik fırsatların kapısını aralayabilir. Yakın ilişkilerinde, örtülü duygusal meselelere dikkat etmen gerekebilir. Samimiyet arayışında olduğun bu süreçte, içsel hislerini dışa vurma cesaretini göster. Kendi sınırlarını belirlemek, ruhsal ve zihinsel sağlığın için de faydalı olacak.
Bugün, sosyal bağlar ve ortaklıklar ön planda. Arkadaş çevrenle yapacağın paylaşımlar seni destekleyen bir zemin oluşturacak. Düşüncelerini cesurca ifade etme zamanı. Belki de, sıradışı bir projeye imza atabilirsin. Yenilikçi fikirlerinle dikkat çekmek için uygun bir gün. Neptün'ün etkisi, sezgini güçlendirecek; içine dönüp düşünmek ve içsel sesini dinlemek faydalı olabilir. Ayrıca, tutkulu bir ilişkiye adım atmak ya da mevcut ilişkini derinleştirmek için de uygun bir dönemdesin. Unutma, özgünlüğünle parlamak, başkalarına ilham verecek. Küçük sürprizler de kapında; günlük yaşamında beklenmedik neşeler bulabilirsin.
Duygusal derinliklerin daha da belirgin hale geldiği bir dönemdesiniz. İçsel sesinize kulak vermek ve sezgilerinizi dinlemek, doğru kararlar almanıza yardımcı olabilir. İletişimdeki hassasiyet, sizi hem sanatsal hem de kişisel anlamda besleyebilir. Akışa kapılıp gitmek yerine yönlendirmelerinizi bilinçli şekilde yapmanız önemli. Güzellikler yaratma isteği içerisindesiniz ve bu yönünüzü ortaya çıkarmanız için mükemmel bir gün. Çevrenizdekilerle olan ilişkilerde duygu yoğunluğu yaşanabilir; bu, derin bağlar kurmanıza yardımcı olabilir. Kendinizi ifade ederken, içtenliğinizi korumanız, etkileşimlerinizi güçlendirecek. Unutmayın ki her deneyim, ruhsal evriminizde yeni bir sayfa.
