1
Yalın, berrak, özgün bir şair
Yalın, berrak, özgün bir şair
2020 Nobel Edebiyat Ödülü’nü ABD’li şair Louise Glück aldı. (Glik diye okunuyor) Akademi, ödülü Glück’e verme nedenini “Yalın güzelliğiyle bireysel varoluşu evrensel kılan kusursuz şiirsel sesi” sözleriyle ifade ederken, 77 yaşındaki şair 2016’da ödüle layık görülen Bob Dylan’ın ardından beş sene içinde Nobel verilen ikinci ABD’li şair oldu.
Özellikle yakın dönemde adı sıkça skandal tercihlerle bir araya gelen Nobel’in, 2018’de ödülün verilmemesine yol açan cinsel taciz skandalı (verilemeyen 2018 Nobel Edebiyat Ödülü, 2019’da Olga Tokarczuk’a verildi) ve ödülün geçen yıl tartışmalı bir şekilde, Bosna’daki soykırımı inkar eden ve Slobodan Milosevic destekçisi olduğu öne sürülen Peter Handke’ye verilmesinden sonra, bu yıl “güvenli” bir limana yanaşacağı edebiyat çevrelerince tahmin ediliyordu.
Swedish Academy, Louise Glück’in “Yalın güzelliğiyle bireysel varoluşu evrensel kılan kusursuz şiirsel sesi nedeniyle” ödüle layık görüldüğünü aktardı. Fotoğraf: Reuters
Handke tercihine gelen tepkilere edebiyat çerçevesinde kaldıklarını öne sürerek yanıt veren komite; güvenli tercih istemiş de olabilir, “edebiyat çerçevesinde kalmak” da istemiş olabilir, infial doğurmaktan kaçınmak istemiş de… Ne olursa olsun tek gerçek var; Louise Glück, Nobel’i hak eden bir şair.
Neredeyse 60 yıldır eserler veren Glück; otobiyografik dili, bireysel ve toplumsal travmalardan esinlenen sade ama derin etkili anlatımıyla olabildiğince gerçek, özgün ve güçlü bir şair.
Yaşamı boyunca pek çok prestijli ödülün sahibi olan Glück, Nobel almayı beklemediğini söylüyor:
“Sabah 7’ye çeyrek kala telefonum çaldı, uyanıktım. Bir adam kendisini Swedish Academy’nin sekreteri olarak tanıttı ve ‘Sizi, Nobel kazandığınızı bildirmek için arıyorum’ dedi. Ne cevap verdiğimi hatırlamıyorum ama şüpheyle yaklaştım. Sanırım hazır değildim.”
“Beyaz bir Amerikalı lirik şairi seçmelerini tamamen şaşkınlıkla karşıladım. Mantıklı değil… Şimdi sokağım gazetecilerle dolu. İnsanlar sürekli ne kadar alçakgönüllü olduğumu söylüyorlar. Alçakgönüllü falan değilim. Ama sonra düşündüm; şu an pek de sevgiyle karşılanmayan bir ülkeden geliyorum ve bir beyazım ve şu zamana kadar almadığımız ödül kalmadı. Bu yüzden bu olayın hayatımda yer etmesi oldukça düşük bir ihtimal.”
Bununla birlikte Glück, ne yazık ki Türk okuyucunun çok da aşina olduğu bir isim değil. Glück’in, Türkçede yalnızca Seçme Şiirler adında, Güven Turan’ın çevirdiği ve Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan bir şiir derlemesi bulunuyor. 1994 yılında yayımlanan ve şu an piyasada, hatta sahaflarda bulmanın bile zor olduğu -ancak yakın zamanda yeniden basılacağını tahmin etmenin de güç olmadığı- kitabın çevirmeni şair ve yazar Güven Turan’la Louise Glück’in şiirini, etkisini ve onu projeye iten nedeni konuştuk.
Öncelikle Nobel’in kararını “Açıkcası uzun bir süredir Nobel beni düş kırıklığına uğratıyordu. Özellikle edebiyattan başka değerlendirmelerle seçim yaptıkları oluyordu, belirgindi bu. Ama Ishiguro’nun ödül alışı gibi Louise Glück’in ödül alışı da bence son derece isabetliydi. Elbette yıllardır hayranlıkla izlediğim, çevirdiğim bir şairin ödül alışı başka bir heyecan kaynağı oluyor…” şeklinde değerlendiren Turan, ABD’li şairi özgün kılan detayı ise şöyle aktarıyor:
“İyi izlemişseniz, altında adı yazmasa da bir şiirini hemen tanırsınız.”
Güven Turan, Louise Glück’in kendine has anlatımını böyle yorumladı:
“1943 doğumlu Louse Glück… İlk şiirleri de 60’larda çıktı. Yaştaşım ve kuşaktaşım. İlk kitabı First Born (İlk Doğan) 1968’de basıldı. O günden bu yana ana çizgilerinde olmasa da değişimler görünüyor şiirinde ama temelde aynı. İlk şiirleri biraz daha kapalıydı, biraz da ‘mühürlüydü’ adeta, sonraları açıldı ama bazılarının eleştirdiği gibi bir ‘itiraf’ şairi değil. Glück ‘ben’ derken bu beni öteleyip daha evrensel bir varoluş sorunsalına dayandırıyor. Ayrıca dili son derece disiplinli ve kristal berraklığında ve keskinliğinde. İyi izlemişseniz, altında adı yazmasa da bir şiirini hemen tanırsınız.”
Onun şiirlerini karşısına çıktığı ilk günden bu yana takip ettiğini dile getiren Güven Turan, çevirinin yayınevi tarafından talep edilmediğini, Glück’in şiirlerini kendi inisiyatifiyle çevirdiğini ise şöyle anlatıyor:
“Ben onu önce bir antolojide okudum. 1968’de ilk kitabı çıkar çıkmaz da getirttim ve hemen çevirmeye başladım. Kitaplarını günü gününe izledim. Çevirilerden bazıları dönemin dergilerinde çıktı. Ben sevdiğim şairleri kimse istemese de çevirim. 1994’te Yapı Kredi Yayınları’nın üst yönetiminde bulunan Selçuk Altun’un teşviki ve desteğiyle yaptığım çevirileri çoğaltıp bir kitap hazırlama şansım oldu. Sonra da çevirdim zaman zaman. Okurken, Türkçe söylemeye başlıyorum beni çok yakalayan şiirleri.”
Ergenlik yıllarında anoreksiya ile mücadele etti…
Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen Louise Glück’in kapısına çiçekler bırakılıyor. Glück ise bu ilgi hakkında “Şimdi sokağım gazetecilerle dolu. İnsanlar sürekli ne kadar alçakgönüllü olduğumu söylüyorlar…” ifadelerini kullandı. Fotoğraflar: Reuters
Ölüm, reddedilme, kaybetme, dağılmış ilişkiler, iyileşme ve yenilenme çabaları; Glück’in şiirlerinde başvurduğu temalardan… Yazının başında da bahsettiğim gibi kişisel ve toplumsal travmalardan esinlenen Glück, ilk gençliğinde anoreksiya nervoza ile mücadele edecek ve yıllar sonra bu süreci, ailesinden, özellikle annesinden, bağımsız bir birey olma çabası olarak nitelendirecekti.
‘DEDICATION TO HUNGER’ ŞİİRİNDEN BİR BÖLÜM
It begins quietly / in certain female children: / the fear of death, taking as its form / dedication to hunger, / because a woman’s body / is a grave; it will accept / anything.
(Sessizce başlar / bazı kız çocuklarında: / ölüm korkusu, şeklini alır / açlığa adanmışlığın, / zira kadının vücudu / bir mezardır; kabul eder / her şeyi. Haber için çeviri: Metin Aktaşoğlu)
7 yılını terapi altında geçirerek toparlanan Glück, boşanma ile sonuçlanan iki evlilik yaparken 1980’de Vermont’taki evinin tamamen yanmasıyla sahip olduğu ne varsa kaybetti. Bu kişisel travmatik meselelerin yanında 11 Eylül’den de oldukça etkilenen Glück, 2004’te October adlı kitabı kaleme aldı.
Güven Turan, travmadan beslenme ve bununla mücadele halini ise “Glück’in gerçekten de çok zor bir yaşamı olmuştur ama o sorunlarına örneğin Hart Crane ya da Sylvia Plath ya da John Berryman ya da Anne Sexton gibi teslim olmamıştır. Sadece direnen değil savaşan bir kişilik okuyorum onun şiirlerinde. Bir tür kafa tutuşu var dünyaya. Bu da sevdiğim yanı. Şiirlerindeki kristal temizliği, keskin berraklık da aynı savaşçı kişiliğinin sonucu bana kalırsa” sözleriyle ele aldı.
Louis Glück, National Humanities Medal ödülünü dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın elinden aldı. Fotoğraf: Reuters
Nobel Edebiyat Ödülü’nü almasının ardından The New York Times’a verdiği röportajda Glück de paralel bir yanıt vermişti:
“Her zaman kendi deneyiminizin hatlarını çizersiniz çünkü çocukluğunuzdan başlayarak yaşamınızın materyali odur. Ancak ben arketipik bir deneyim arıyorum ve kendi yaşadığım zorluklar ve keyiflerin biricik olmadığını varsayıyorum. Onları deneyimlediğiniz esnada biricikmiş gibi hissedersiniz lakin spot ışıklarının benim ve hayatımın üstüme çevrilmesi fikri beni ilgilendirmiyor; onun yerine doğan ve sonra zorla gönderilen insanın yaşadığı zorluklar ve neşe beni ilgilendiriyor. Sanırım çocuklukta keşfetmesi korkunç bir şey olduğundan ölümlü olma durumu hakkında yazıyorum…”
Çocukluğunda ailesinin yatmadan önce masal diye ona Yunan mitolojisinden hikayeler okuduğunu ve bundan çok etkilendiğini dile getiren Glück, lirik şiirinde bu esinlenmelere de sıklıkla yer verirken farklı tarzlarda da şiirler kaleme aldı.
Buna karşın özgünlüğünü yitirmeyen, yalnızca yeni bir maceraya atılan bir süper kahraman gibi kendi tarzında yollar bulan Glück, “Bir maceracı olmak için yazıyorsunuz. Ben de hakkında hiçbir şey bilmediğim yerlere gitmek isterim. Bir bölgeye yabancı olmak… Sanırım, her zaman sürpriz yaşamalı ve bir şekilde yeniden acemi olmalısınız. Öteki türlü sıkıntıdan ağlardım. Kendi kendime ‘Bu şiiri yazdın, biliyorsun’ dediğim zamanlar oldu. İyi bir şiir ama zaten o şiiri yazdın” sözleriyle serüven arayışlarının da altını çiziyor. Aşağıdaki videoda, şiirin doğuş sürecini ve çözüm arayışlarını anlatan Glück, “Pasaklı, dağınık (‘crummy’ kelimesini tercih ediyor)” bulduğu bir şiirden bile vazgeçmediğini örnek olarak verdiği şiirde Almanca bir ifade kullanarak çözüm bulduğunu anlatıyor.
Yakın zamanda yeniden Türkçede karşılaşacağımızdan emin olduğum Glück’ten bir şiirle bitirmekte fayda var…
The Untrustworthy Speaker
Don’t listen to me; my heart’s been broken. / I don’t see anything objectively.
I know myself; I’ve learned to hear like a psychiatrist. / When I speak passionately, / that’s when I’m least to be trusted.
It’s very sad, really: all my life, I’ve been praised / for my intelligence, my powers of language, of insight. / In the end, they’re wasted—
(Güvenilmez Konuşmacı
Beni dinleme; kalbim kırık. / Hiçbir şeyi objektif göremiyorum.
Kendimi biliyorum; bir psikiyatrist gibi duymayı öğrendim. / Tutkuyla konuştuğum zaman, / Bana en az güvenilecek zaman.
Çok acı, gerçekten: hayatım boyunca, övüldüm / zekam, dilimin gücü, güçlü içgörüm için. / Nihayetinde, hepsi heba oldu— Haber için çeviri: Metin Aktaşoğlu)
Bugün cesaretin ve kararlılığın en ön planda olacak. Yeni projelere başlamak veya var olan işlerinin üzerine gitmek için mükemmel bir zaman. İçsel motivasyonunu güçlendirmenin yanı sıra cesaretinle etrafındakilere de ilham verebilirsin. Ancak aceleci davranmamaya dikkat et; bazı detayları gözden kaçırman mümkün. İletişiminde samimi ve açık olmalısın; bu, başkalarıyla olan ilişkilerini güçlendirebilir. Özel hayatında ise sürprizlerle karşılaşabilirsin. Duygularını ifade etmekten çekinme, bu anları derinlemesine yaşamak senin için faydalı olacak. Kendi ihtiyaçlarına odaklanmayı unutma; kendine vakit ayırmak, zihin ve ruh sağlığını dengede tutmanda önemli bir rol oynayacak.
Mükemmel bir denge arayışı içindesin. İçsel huzuru sağlamak için çevrendeki insanlarla iletişimde dikkatli olmalısın. Anlık kararlardan kaçınmak, sana uzun vadede fayda sağlayacak. Maddi konularda dikkatli olman gereken bir dönemdesin; harcamalarını gözden geçirip geleceğe yönelik sağlam adımlar atmak önemli. Aşk hayatında ise samimiyet ön planda; hislerini açıklıkla ifade etmekten çekinme. Özellikle duygusal bağların derinleştiği bir süreçtesin. Kendine zaman ayırmayı unutma; doğayla bir araya gelmek, ruhsal tazelenmeni sağlayacak. Yaratıcılığını ortaya koymak için ilham dolu bir gün seni bekliyor. İhtiyaç duyduğun dinginliği sağlamak, kişisel gelişimine katkıda bulunacak. Kendi sınırlarını çizmekten çekinme.
Bugün iletişim becerilerin ön planda olacak, sosyal çevrenle etkileşimde bulunmak sana enerji verecek. Fikirlerin, başkaları üzerinde ilham yaratabilir. Karşılaştığın yenilikler, merakını artıracak ve öğrenmeye açık bir yapıda olacaksın. Ancak yüzeysel tartışmalara kapılmadan derinlemesine bağlantılar kurmayı hedefle. Ayrıca, mantığını kullanarak çözemediğin bir sorunu aydınlığa kavuşturma şansın var. Esnek mental yapın, beklenmedik durumlara uyum sağlamanda sana yardımcı olacak. Kısa seyahatler ya da yeni insanlarla tanışma fırsatları gündeme gelebilir, bunları değerlendirmeyi unutma. İletişiminde açık ve net olman, yanlış anlamaları önleyecektir.
Duygusal derinliklere ve içsel huzura odaklanacağın bir gün. Aile ve sevdiklerinle olan ilişkilerin, sıcak ve samimi bir şekilde ön planda olacak. Geçmişteki anıları yâd etmek, ruhuna iyi gelecek. Kendini koruma ihtiyacı hissettiğin anlar olabilir; bu duygulara saygı göster. Güvendiğin kişilere açılmak, iletişimi güçlendirebilir. Düşüncelerinde beliren şüpheleri, sezgilerinle aşabilirsin. Yaratıcılığının taçlandığı anlarda, sanatsal faaliyetlere yönelebilir, içsel dünyanı dışa vurmanın yollarını arayabilirsin. Kendini çok fazla sorgulamaktan kaçın, ruh halin dalgalı olabilir; sakin kalmakta fayda var. Bir an için durup nefes almak, içsel dengeyi yeniden bulmana yardımcı olacak. Alışıldık düzeninden çıkarak, yeniliklere açık olma zamanın geldi. Bu süreç, hayatında olumlu bir dönüşüm yaratabilir.
Bugün, içsel güç ve yaratıcılığını ortaya çıkarma fırsatları ile dolu. Kendine güvenin artarken, sosyal ilişkilerinde de belirgin bir öne çıkış gözlemleniyor. Yeteneklerinle dikkat çekebilir, başkalarına ilham verebilirsin. İş veya sanatsal projelerde liderlik yapmayı tercih edebilir, cesur adımlar atabilirsin. Kalabalıklar içinde parlamanın yanı sıra, en yakınlarınla olan bağlar da derinleşiyor; onlarla geçireceğin zaman, duygu ve düşüncelerini paylaşmana olanak tanıyacak. Ancak dikkat etmen gereken bir nokta; aşırı gurur veya benmerkezcilik, ilişkilerini zorlayabilir. Duygularını dengelemeye çalışmalısın. Kendinle ilgili yenilikçi fikirler geliştirmek için güzel bir dönemdesin; bu enerjiyi, hayatına katmayı unutma. Kendi içsel ateşini beslemek ve hayallerinin peşinden koşmak konusunda kararlılığını korumak, bu dönemde en büyük güç kaynağın olacak.
Analitik düşüncelerin öne çıkacak, detaylara karşı duyarlılığın artacak. Bugün, hayata karşı eleştirel bir bakış açısı geliştirebilir, olayları derinlemesine inceleme fırsatı bulabilirsin. Gün içerisinde karşılaşacağın bazı durumlar, seni bazı konularda daha disiplinli olmaya yönlendirebilir. İletişim kurarken dikkatli ol, zira söylemlerinin yanlış anlaşılmasına sebep olabilirsin. Kendine güven, uğraşların karşılığını almak için doğru adımları at. Sosyal çevrende de, insanlar senin fikir ve önerilerine değer verecek; onları etkileme şansın yüksek. Ancak, başkalarının sorunlarına müdahil olurken sınırlarını belirlemeyi unutma, kendi enerji dengen önemlidir. İş veya günlük rutinlerinde ufak değişiklikler yapmak, motivasyonunu artırabilir. Sadece dışarıdaki değil, kendindeki küçük detaylara da dikkat et; sağlığın için atacağın adımlar çok önemli. Gözlemlerini değerlendirirken kendine karşı nazik olmayı unutma, bu, seni daha huzurlu bir süreçte ilerletir.
Bugün, ilişkiler ve sosyal etkileşimler ön planda olacak. Karşındaki insanlarla olan iletişimin, denge arayışın ve uzlaşma isteğin, hoş bir ortam yaratmana yardımcı olabilir. Ancak bazı durumlarda başkalarının beklentileriyle kendini yüklenmiş hissedebilirsin. Kendi ihtiyaçlarını unutma; onları da dengelemeyi ihmal etme. Yaratıcılığı teşvik eden durumlar, yeni projelere ilham verme potansiyeli taşıyor. Estetik ve sanatla ilgili konulara yönelmek, ruhsal rahatlama sağlayabilir. Bugün küçük detaylar bile seni mutlu edebilir. Kendine zaman ayırmayı unutmamalısın, böylece içsel huzurunu yeniden bulabilirsin. Duygusal derinlikler ve samimiyet, ilişkilerinde yeni kapılara açabilir.
Derin duygular ve yoğun hislerle dolu bir gün seni bekliyor. İçsel sorgulamalar sırasında, hangi konularda kendini sınadığını anlayacaksın. Gizli kalmış sırlar bu dönemde gün yüzüne çıkabilir; bu durum seni biraz tedirgin edebilir, fakat bilgelik ve sezgi yoluyla bu durumları yönlendirebilirsin. Sosyal ilişkilerin, özellikle ikili bağlantıların, daha da güçlü hale geliyor. Sevgi ve arkadaşlık bağlarının derinleşmesi, hayatına anlam katacak ve sana destek olacak. Kendine güvenmeyi unutma; içindeki kaynağı keşfettiğin sürece her şey daha berrak hale gelecek. Duygusal derinliklerini keşfederken, korkularının üstesinden gelme fırsatını yakalayabilirsin. Bu süreç, seni daha güçlü kılacak ve kararlılığını artıracak.
Yaratıcılık ve özgürlük arayışın yoğunlaşacak. Yeni fikirler seni heyecanlandıracak ve bu konuda cesur adımlar atman için bir ilham kaynağı olabilir. Sosyal çevrene olan ilgin artacak; arkadaşlarınla bir araya gelmek, yeni insanlarla tanışmak ve ilginç sohbetler yapmak isteyeceksin. Seyahat etme isteğin de kabarabilir, kısa bir kaçamak zihnini tazeleyebilir. İş veya eğitimle ilgili konularda da yeniliklere açık olman, ilerlemeni hızlandıracak fırsatlar doğurabilir. Duygusal ilişkilerde ise daha derin anlamlar arayabilirsin; sevdiğin insanla geçireceğin vakit, size yeni bir bağ kazandırabilir. İçsel huzurunu bulmak için doğaya yönelmek, kısa bir yürüyüş yapmak veya meditasyon yapmak faydalı olabilir. Özgürlüğe olan düşkünlüğün, bazı sorumluluklardan kaçınmana neden olabilir; dengeyi bulmak önemli. Duygusal ve zihinsel olarak kendini deneyimlemeye açık olmalısın.
Disiplin ve kararlılık dolu bir gün seni bekliyor. Planlarını hayata geçirmek için çok uygun bir zaman dilimindesin. Önceden belirlediğin hedeflere ulaşmak için yapman gerekenleri analiz etme fırsatın var. İş ve kariyer konularında verdiğin emeklerin meyvelerini toplama zamanı geliyor. Sosyal ilişkilerde biraz temkinli olman gerekebilir, içgüdülerin sana yol gösterecek. Kendine olan güvenin artarken, başkalarına da ilham verme yeteneğin dikkat çekiyor. Sağlığına özen göster ve yavaşlamaktan korkma; bazen durup kendine odaklanmak, yenilenmenin anahtarıdır. Unutma, sabrın ve azmin seni hedeflerine daha da yaklaştıracak.
Bugün, yenilikçi fikirlerin ve özgür ruhunun ön plana çıkacağı bir gün. Sosyal çevrendeki insanlarla etkileşimlerin derinleşebilir; ilginç tartışmalar ve yeni işbirlikleri gündeme gelebilir. Duygusal olarak kendini ifade etme ihtiyacı hissedeceksin, bu da derin bağlantılar kurmana olanak tanıyabilir. Aynı zamanda bağımsızlığın ve bireyselliğin ön planda olacak; bu doğrultuda yeni hedefler belirleyebilir, planlarını cesaretle hayata geçirebilirsin. Geleceğe yönelik yapacağın değişikliklerde biraz daha kararlı olman faydalı olacak. İnovatif düşüncelerine kulak ver, içsel sezgilerin yol gösterici olabilir. Kendini yenilemek ve gelişmek için harika bir zaman dilimi.
Bugün, duygusal derinliklere dalış yapma isteği içinde olabilirsin. İçsel gözlemler, seni ruhsal bir yolculuğa çıkarmaya davet ediyor. İlişkilerinde empati ve anlayış ön plana çıkıyor; başkalarının hislerine karşı duyarlı olmalısın. Hayal gücün oldukça aktif, sanatsal bir şeyle uğraşmak, yaratıcılığını beslemek için harika bir zaman. Ancak, gerçeklikten kopmamaya dikkat etmelisin; hayallerin kadar ayaklarını yere basabilmek de önemli. Karşılaştığın zorluklar, içsel gücünü bulman için bir fırsat olabilir. Duygusal ifadeni özgürce paylaşmaktan çekinme; bu, başkalarıyla olan bağlarını güçlendirecek. Kendine zaman ayırmak ve ruhsal açıdan yenilenmek için bolca fırsat bulabilirsin. Özgürce neler hissettiğini keşfetmeyi unutma; içsel sesi dinlemek, seni daha güçlü kılacaktır.
