1
Yalın, berrak, özgün bir şair
Yalın, berrak, özgün bir şair
2020 Nobel Edebiyat Ödülü’nü ABD’li şair Louise Glück aldı. (Glik diye okunuyor) Akademi, ödülü Glück’e verme nedenini “Yalın güzelliğiyle bireysel varoluşu evrensel kılan kusursuz şiirsel sesi” sözleriyle ifade ederken, 77 yaşındaki şair 2016’da ödüle layık görülen Bob Dylan’ın ardından beş sene içinde Nobel verilen ikinci ABD’li şair oldu.
Özellikle yakın dönemde adı sıkça skandal tercihlerle bir araya gelen Nobel’in, 2018’de ödülün verilmemesine yol açan cinsel taciz skandalı (verilemeyen 2018 Nobel Edebiyat Ödülü, 2019’da Olga Tokarczuk’a verildi) ve ödülün geçen yıl tartışmalı bir şekilde, Bosna’daki soykırımı inkar eden ve Slobodan Milosevic destekçisi olduğu öne sürülen Peter Handke’ye verilmesinden sonra, bu yıl “güvenli” bir limana yanaşacağı edebiyat çevrelerince tahmin ediliyordu.
Swedish Academy, Louise Glück’in “Yalın güzelliğiyle bireysel varoluşu evrensel kılan kusursuz şiirsel sesi nedeniyle” ödüle layık görüldüğünü aktardı. Fotoğraf: Reuters
Handke tercihine gelen tepkilere edebiyat çerçevesinde kaldıklarını öne sürerek yanıt veren komite; güvenli tercih istemiş de olabilir, “edebiyat çerçevesinde kalmak” da istemiş olabilir, infial doğurmaktan kaçınmak istemiş de… Ne olursa olsun tek gerçek var; Louise Glück, Nobel’i hak eden bir şair.
Neredeyse 60 yıldır eserler veren Glück; otobiyografik dili, bireysel ve toplumsal travmalardan esinlenen sade ama derin etkili anlatımıyla olabildiğince gerçek, özgün ve güçlü bir şair.
Yaşamı boyunca pek çok prestijli ödülün sahibi olan Glück, Nobel almayı beklemediğini söylüyor:
“Sabah 7’ye çeyrek kala telefonum çaldı, uyanıktım. Bir adam kendisini Swedish Academy’nin sekreteri olarak tanıttı ve ‘Sizi, Nobel kazandığınızı bildirmek için arıyorum’ dedi. Ne cevap verdiğimi hatırlamıyorum ama şüpheyle yaklaştım. Sanırım hazır değildim.”
“Beyaz bir Amerikalı lirik şairi seçmelerini tamamen şaşkınlıkla karşıladım. Mantıklı değil… Şimdi sokağım gazetecilerle dolu. İnsanlar sürekli ne kadar alçakgönüllü olduğumu söylüyorlar. Alçakgönüllü falan değilim. Ama sonra düşündüm; şu an pek de sevgiyle karşılanmayan bir ülkeden geliyorum ve bir beyazım ve şu zamana kadar almadığımız ödül kalmadı. Bu yüzden bu olayın hayatımda yer etmesi oldukça düşük bir ihtimal.”
Bununla birlikte Glück, ne yazık ki Türk okuyucunun çok da aşina olduğu bir isim değil. Glück’in, Türkçede yalnızca Seçme Şiirler adında, Güven Turan’ın çevirdiği ve Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan bir şiir derlemesi bulunuyor. 1994 yılında yayımlanan ve şu an piyasada, hatta sahaflarda bulmanın bile zor olduğu -ancak yakın zamanda yeniden basılacağını tahmin etmenin de güç olmadığı- kitabın çevirmeni şair ve yazar Güven Turan’la Louise Glück’in şiirini, etkisini ve onu projeye iten nedeni konuştuk.
Öncelikle Nobel’in kararını “Açıkcası uzun bir süredir Nobel beni düş kırıklığına uğratıyordu. Özellikle edebiyattan başka değerlendirmelerle seçim yaptıkları oluyordu, belirgindi bu. Ama Ishiguro’nun ödül alışı gibi Louise Glück’in ödül alışı da bence son derece isabetliydi. Elbette yıllardır hayranlıkla izlediğim, çevirdiğim bir şairin ödül alışı başka bir heyecan kaynağı oluyor…” şeklinde değerlendiren Turan, ABD’li şairi özgün kılan detayı ise şöyle aktarıyor:
“İyi izlemişseniz, altında adı yazmasa da bir şiirini hemen tanırsınız.”
Güven Turan, Louise Glück’in kendine has anlatımını böyle yorumladı:
“1943 doğumlu Louse Glück… İlk şiirleri de 60’larda çıktı. Yaştaşım ve kuşaktaşım. İlk kitabı First Born (İlk Doğan) 1968’de basıldı. O günden bu yana ana çizgilerinde olmasa da değişimler görünüyor şiirinde ama temelde aynı. İlk şiirleri biraz daha kapalıydı, biraz da ‘mühürlüydü’ adeta, sonraları açıldı ama bazılarının eleştirdiği gibi bir ‘itiraf’ şairi değil. Glück ‘ben’ derken bu beni öteleyip daha evrensel bir varoluş sorunsalına dayandırıyor. Ayrıca dili son derece disiplinli ve kristal berraklığında ve keskinliğinde. İyi izlemişseniz, altında adı yazmasa da bir şiirini hemen tanırsınız.”
Onun şiirlerini karşısına çıktığı ilk günden bu yana takip ettiğini dile getiren Güven Turan, çevirinin yayınevi tarafından talep edilmediğini, Glück’in şiirlerini kendi inisiyatifiyle çevirdiğini ise şöyle anlatıyor:
“Ben onu önce bir antolojide okudum. 1968’de ilk kitabı çıkar çıkmaz da getirttim ve hemen çevirmeye başladım. Kitaplarını günü gününe izledim. Çevirilerden bazıları dönemin dergilerinde çıktı. Ben sevdiğim şairleri kimse istemese de çevirim. 1994’te Yapı Kredi Yayınları’nın üst yönetiminde bulunan Selçuk Altun’un teşviki ve desteğiyle yaptığım çevirileri çoğaltıp bir kitap hazırlama şansım oldu. Sonra da çevirdim zaman zaman. Okurken, Türkçe söylemeye başlıyorum beni çok yakalayan şiirleri.”
Ergenlik yıllarında anoreksiya ile mücadele etti…
Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen Louise Glück’in kapısına çiçekler bırakılıyor. Glück ise bu ilgi hakkında “Şimdi sokağım gazetecilerle dolu. İnsanlar sürekli ne kadar alçakgönüllü olduğumu söylüyorlar…” ifadelerini kullandı. Fotoğraflar: Reuters
Ölüm, reddedilme, kaybetme, dağılmış ilişkiler, iyileşme ve yenilenme çabaları; Glück’in şiirlerinde başvurduğu temalardan… Yazının başında da bahsettiğim gibi kişisel ve toplumsal travmalardan esinlenen Glück, ilk gençliğinde anoreksiya nervoza ile mücadele edecek ve yıllar sonra bu süreci, ailesinden, özellikle annesinden, bağımsız bir birey olma çabası olarak nitelendirecekti.
‘DEDICATION TO HUNGER’ ŞİİRİNDEN BİR BÖLÜM
It begins quietly / in certain female children: / the fear of death, taking as its form / dedication to hunger, / because a woman’s body / is a grave; it will accept / anything.
(Sessizce başlar / bazı kız çocuklarında: / ölüm korkusu, şeklini alır / açlığa adanmışlığın, / zira kadının vücudu / bir mezardır; kabul eder / her şeyi. Haber için çeviri: Metin Aktaşoğlu)
7 yılını terapi altında geçirerek toparlanan Glück, boşanma ile sonuçlanan iki evlilik yaparken 1980’de Vermont’taki evinin tamamen yanmasıyla sahip olduğu ne varsa kaybetti. Bu kişisel travmatik meselelerin yanında 11 Eylül’den de oldukça etkilenen Glück, 2004’te October adlı kitabı kaleme aldı.
Güven Turan, travmadan beslenme ve bununla mücadele halini ise “Glück’in gerçekten de çok zor bir yaşamı olmuştur ama o sorunlarına örneğin Hart Crane ya da Sylvia Plath ya da John Berryman ya da Anne Sexton gibi teslim olmamıştır. Sadece direnen değil savaşan bir kişilik okuyorum onun şiirlerinde. Bir tür kafa tutuşu var dünyaya. Bu da sevdiğim yanı. Şiirlerindeki kristal temizliği, keskin berraklık da aynı savaşçı kişiliğinin sonucu bana kalırsa” sözleriyle ele aldı.
Louis Glück, National Humanities Medal ödülünü dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın elinden aldı. Fotoğraf: Reuters
Nobel Edebiyat Ödülü’nü almasının ardından The New York Times’a verdiği röportajda Glück de paralel bir yanıt vermişti:
“Her zaman kendi deneyiminizin hatlarını çizersiniz çünkü çocukluğunuzdan başlayarak yaşamınızın materyali odur. Ancak ben arketipik bir deneyim arıyorum ve kendi yaşadığım zorluklar ve keyiflerin biricik olmadığını varsayıyorum. Onları deneyimlediğiniz esnada biricikmiş gibi hissedersiniz lakin spot ışıklarının benim ve hayatımın üstüme çevrilmesi fikri beni ilgilendirmiyor; onun yerine doğan ve sonra zorla gönderilen insanın yaşadığı zorluklar ve neşe beni ilgilendiriyor. Sanırım çocuklukta keşfetmesi korkunç bir şey olduğundan ölümlü olma durumu hakkında yazıyorum…”
Çocukluğunda ailesinin yatmadan önce masal diye ona Yunan mitolojisinden hikayeler okuduğunu ve bundan çok etkilendiğini dile getiren Glück, lirik şiirinde bu esinlenmelere de sıklıkla yer verirken farklı tarzlarda da şiirler kaleme aldı.
Buna karşın özgünlüğünü yitirmeyen, yalnızca yeni bir maceraya atılan bir süper kahraman gibi kendi tarzında yollar bulan Glück, “Bir maceracı olmak için yazıyorsunuz. Ben de hakkında hiçbir şey bilmediğim yerlere gitmek isterim. Bir bölgeye yabancı olmak… Sanırım, her zaman sürpriz yaşamalı ve bir şekilde yeniden acemi olmalısınız. Öteki türlü sıkıntıdan ağlardım. Kendi kendime ‘Bu şiiri yazdın, biliyorsun’ dediğim zamanlar oldu. İyi bir şiir ama zaten o şiiri yazdın” sözleriyle serüven arayışlarının da altını çiziyor. Aşağıdaki videoda, şiirin doğuş sürecini ve çözüm arayışlarını anlatan Glück, “Pasaklı, dağınık (‘crummy’ kelimesini tercih ediyor)” bulduğu bir şiirden bile vazgeçmediğini örnek olarak verdiği şiirde Almanca bir ifade kullanarak çözüm bulduğunu anlatıyor.
Yakın zamanda yeniden Türkçede karşılaşacağımızdan emin olduğum Glück’ten bir şiirle bitirmekte fayda var…
The Untrustworthy Speaker
Don’t listen to me; my heart’s been broken. / I don’t see anything objectively.
I know myself; I’ve learned to hear like a psychiatrist. / When I speak passionately, / that’s when I’m least to be trusted.
It’s very sad, really: all my life, I’ve been praised / for my intelligence, my powers of language, of insight. / In the end, they’re wasted—
(Güvenilmez Konuşmacı
Beni dinleme; kalbim kırık. / Hiçbir şeyi objektif göremiyorum.
Kendimi biliyorum; bir psikiyatrist gibi duymayı öğrendim. / Tutkuyla konuştuğum zaman, / Bana en az güvenilecek zaman.
Çok acı, gerçekten: hayatım boyunca, övüldüm / zekam, dilimin gücü, güçlü içgörüm için. / Nihayetinde, hepsi heba oldu— Haber için çeviri: Metin Aktaşoğlu)
Bugün enerji dolu bir gün seni bekliyor. İçindeki tutkular ön plana çıkarken, başkalarına ilham verme yeteneğin artacak. Fikirlerini cesurca ifade etme zamanı. Yeni projelere başladığında karşılaşabileceğin engeller karşısında kararlılığın seni destekleyecek. İletişimde samimi ve açık olman, ilişkilerini güçlendirecek. Spor yapmaya ve fiziksel aktivitelerde bulunmaya yönelmen, ruh halini pozitif yönde etkileyecek. Duygusal olarak ise, sevdiklerinle daha derin bağlantılar kurma imkanı doğacak. Kendine güven, bugün her türlü zorluğun üstesinden gelebileceksin.
Bugün, duygusal olarak oldukça güçlü hissettiğin bir gün. İçsel huzur arayışının yanı sıra, çevrendeki insanlarla olan ilişkilerinde derin bağlar kurma isteği ön planda. Gün başlarken aklında yer eden bir düşünce ya da plan, akşam saatlerine doğru daha net bir biçimde şekillenecek. Anahtar kelimen sabır; hemen sonuç almak yerine sürecin tadını çıkarmak önemli. Maddi konularda yeni fırsatlar seni bekliyor. İnsani duygulara bir parça daha fazla odaklanmak, ilişkilerine olumlu bir katkı sağlayacak. Aynı zamanda sanatsal yeteneklerin gün yüzüne çıkabilir, yaratıcı projeler için harika bir zaman dilimi. Kendine güvenerek ilerle, içsel sesini dinle ve yeniliklerden korkma.
Sosyal etkileşimler ve yeni bağlantılar kurma arzusu içindesin. Bugün, çevrendeki insanlarla derinlemesine sohbetler yapabilir, düşüncelerini paylaşabilirsin. Fikirlerin ve yaratıcılığın başkaları üzerinde etkili bir iz bırakacak. Kişisel projelerine yoğunlaşmak için enerji dolu bir zaman dilimindesin, ilhamın zirve yapacak. Ancak dikkat etmen gereken bir nokta var; fazla dağılmaktan kaçınmalısın. Planlarını netleştirirken kendine yönelik eleştiriler yapabilir, bu da seni daha iyi bir hale getirebilir. Kendi içsel yolculuğuna odaklanmak, seni zihinsel olarak güçlendirecek bir fırsat sunuyor. Bugün karşılaşabileceğin yenilikler, seni heyecanlandıracak ve ilham verecek. İletişim becerilerin ile zorlukların üstesinden gelebilir, tanıdıklarını etkileyebilirsin. Önemli olan, yeniliklere açık olmak ve geleceğe dair umut dolu bir vizyon geliştirmek.
Duygusal derinlikler içinde bir yolculuğa çıkıyorsun. İçsel hislerin bu dönemde daha belirgin hale gelebilir. Aile ilişkilerin ve geçmişle olan bağların, bugün seni düşündürecek önemli konular arasında yer alacak. Sevgi ve güven arayışın, çevrendeki insanlarla iletişimini derinleştirebilir. Eğitici ve öğretici deneyimlere açık olmalısın, bu durum yaşamına anlam katacak. İçsel huzurun için küçük ve samimi anlar yaratmak, sana iyi gelecek. Daha fazla empati gösterme arzusu içinde olabilirsin, bu da ilişkilerindeki samimiyeti artıracaktır. Kendine karşı nazik ol ve ihtiyaçlarını göz ardı etme; ruhsal beslenmenin ne denli önemli olduğunu unutma. Kendi içsel dünyanda yapacağın keşifler, seni daha güçlü bir birey haline getirecek. Bugün, önceliklerini belirlemek ve sınırlarını koymak, kişisel gelişimine katkı sağlayacaktır.
Bugün dikkatlerin merkezinde olacaksın. İçsel enerjin ve karizman etrafında olumlu bir hava yaratacak. İletişim becerilerin güçlenecek ve bu sayede çevrendekilerle olan ilişkilerin de derinleşecek. Sosyal ortamlarda etkin olacağın bir gün. Fikirlerinin dikkat çekmesi, yeni iş birliklerine kapı aralayabilir. Aşk hayatında duygularını ifade etme cesareti bulabilirsin; içten bir iletişim, hoş sürprizleri beraberinde getirebilir. Ancak ego çatışmalarına dikkat etmalisin; esneklik ve empati günün anahtar kelimeleri. Özgüvenini artıracak yeni fırsatlar karşına çıkabilir. Bugün kendi ihtiyaçlarını ön planda tutmaktan çekinme, ancak başkalarının gereksinimlerini de göz ardı etme. Kendini ifade etme biçimini gözden geçir; yaratıcılığını konuşturmak için uygun bir zaman.
Dikkat ve detaylara olan düşkünlüğün bugün daha da ön plana çıkacağa benziyor. Görevlerin ve sorumlulukların arasında kaybolmadan, maddi ve manevi anlamda dengeni sağlamaya çalışmalısın. Karşılaştığın zorluklar seni güçlendirecek deneyimler sunabilir. Sağlığına özen göstermek, ufak değişikliklerle bile büyük faydalar sağlayabilir. Benzer bir şekilde, çevrendeki insanlarla olan iletişimin, sana farklı bakış açıları kazandırabilir. Sadelik ve düzen arayışın, başkalarının gözünde seni mükemmel bir problem çözücü olarak öne çıkaracak. Bugünün sunduğu fırsatları en iyi şekilde değerlendirmeye gayret et. Kendi potansiyalini fark etme zamanı.
Harmoni ve denge arayışı içinde olacaksın. İlişkilerin, bu dönemde senin ruhsal ve duygusal durumunu şekillendirecek. Sevgi ve anlayışa açık ol, karşındaki insanlarla derin bağlar kurma fırsatını değerlendirebilirsin. Yeni tanışmalara kapını aralarken, eski arkadaşlıklarını da tazeleyebilirsin. Sanatsal ve yaratıcılık gerektiren aktiviteler seni besleyecek ve huzur verecek. Güzelliklere karşı duyarlılığın artacak; estetikle ilgili konularda daha fazla ilgi gösterebilirsin. İçsel huzurunu sağlamak ve kendine zaman ayırmak, hem zihinsel hem de duygusal sağlığın için önemli. Beklentilerini biraz esnetmek, sana yeni kapılar açacak. Akıllıca kararlar almak ve mevcut fırsatları değerlendirmek için mantığını ön planda tutabilirsin. Kendini ifade etme biçiminde daha özgür olacağın bir zaman dilimindesin. Unutma ki, tüm bu süreçte kendine karşı nazik olmalısın.
Bugün, içsel duyguların yoğun bir şekilde yüzeye çıkabilir. Derin bir düşünceye dalma hâli, çevrendeki insanlarla olan ilişkilerini sorgulamana yol açabilir. Özellikle sezgilerin güçlü, bunu avantaja dönüştürmek için iç sesine kulak vermelisin. İlişkilerde netlik arayışında olabilirsin; bu, geçmişteki olaylarla ilgili kapanmamış hesapların varsa, onları ele almak için uygun bir zaman. Duygusal derinliklere inebilmen, sana hem rahatlama hissi verecek hem de içsel huzur sağlayacak. Bunun yanı sıra, yaratıcı projelere yönelmek için harika bir gün. İçsel tutkun, sanatsal ifadelere dönüşebilir ve bu seni çevrendekilerle daha iyi bir iletişim kurmaya yönlendirebilir. Dikkatini, ruh hâlinin yönlendirdiği konulara odakla; sana ilham verecek birçok fırsat var. Unutma, güçlü sezgilerini takip etmek sadece seni değil, çevrendekileri de olumlu bir şekilde etkileyebilir. Kendine güven ve derinlere dalmaktan korkma!
Maceraya olan tutkun bu dönemde zirve yapacak. Farklı deneyimlere açık olmalı ve içinizdeki keşif ruhunu serbest bırakmalısınız. Yeni insanlarla tanışmak ve sosyal ortamlara katılmak, hayatınıza taze bir soluk getirecek. Sözlerinizi daha cesur bir şekilde ifade etme isteği, etkileyici iletişim kurmanıza olanak tanıyacak. İş ya da eğitim hayatında karşılaşacağınız fırsatlar, hayallerinizi gerçekleştirmeniz için yeni kapılar açabilir. İçsel bir denge arayışında olsanız da ani değişikliklere karşı açık kalmalısınız. Kendi sınırlarınızı zorlamak, sizi beklenmedik güzelliklerle yüzleştirebilir. Unutmayın, bambaşka bir dünyanın kapıları, cesur adımlarla açılır.
Bugün, kararlı ve disiplinli tutumun sayesinde zor bir görevle başa çıkma şansın oldukça yüksek. İçsel motivasyonunu kaybetmeden ilerlemek, hedeflerine ulaşmak için son derece önemli. Etrafındaki insanlara olan yaklaşımın ve onlarla kurduğun diyaloglar, sosyal ilişkilerini güçlendirebilir. Doğru iletişim kurmak, işbirlikleri ve ortak projeler açısından fayda sağlayacak. Kendi sınırlarını belirlemen, hem psikolojik hem de fiziksel açıdan sana iyi gelecek. Kendine zaman ayırmayı unutma; içsel dinginlik bulmak için küçük molalar vermek, başarını artırabilir. Akşam saatlerinde, hemen hemen tüm dikkatlerin seni çekebilecek bir aktivitenin odak noktasında olacak. Yaratıcılığını ortaya çıkartarak, yeni fikirler üretmek için uygun bir zemin bulabilirsin. Geleceğe dair plan yaparken, duygusal ihtiyacını göz ardı etmemek önemli olacak.
İçsel yaratıcılığın ve yenilikçi fikirlerin ön plana çıkacağı bir gün. Sosyal etkileşimlerde beklenmedik fırsatlar karşına çıkabilir; bu, dostlarınla olan ilişkilerini derinleştirmek ya da yeni bağlantılar kurmak için harika bir fırsat. Cesurca düşüncelerini ifade etme, başkalarının gözünde daha fazla takdir görmeni sağlayabilir. Belirli bir projede işbirliği yapmak veya ekip çalışmalarına katılmak, ilham verici sonuçlar doğurabilir. Kendini ifade etme yöntemin, başkalarının senin bakış açına olan ilgisini artırabilir. Duygusal derinliklere inmek, içsel huzur bulmana katkı sağlarken, esnek düşünmeyi ve alışılmışın dışına çıkmayı gerektiren durumlarla karşılaşabilirsin. Yeni bilgiler edinebileceğin sürpriz bir durumla karşılaşmak, zihnini besleyecek. Ayrıca, sağlığına dikkat etmekte fayda var; stresli anlarda derin nefes almayı ve rahatlatıcı etkinliklere yönelmeyi unutma.
Duygusal derinliğin su yüzüne çıkıyor; içsel dünyanla daha bağlantılı hissedeceksin. Sanat ve yaratıcılıkla ilgili projelere odaklanmak, duygularını ifade etmenin yollarını aramak için ideal bir zaman. Sevdiklerinle arandaki bağların güçleneceği fırsatlar doğabilir; duygusal paylaşımlar önem kazanıyor. İçgüdüsel izlenimlerine güvenmek, doğru kararlar almana yardımcı olacak. Ancak dikkat etmen gereken bir konu var; başkalarının duygularını da göz önünde bulundurmak, empati kurmak, ilişkilerini olumlu yönde etkileyecek. Kendine zaman ayırmayı unutmadan, ruhsal ve bedensel sağlığına önem vermelisin. Geleceğe dair hayallerin için cesaretle adım atabilirsin. Unutma, sezgilerin bu süreçte senin en büyük rehberin.
