1
Belgesel sinemacı Deniz Tortum’un “Maddenin Halleri” adlı filmi yıkılıp yeniden yapılacağı söylenen Cerrahpaşa Hastanesi’nin güncel bir belgeliği niteliğinde.
Geçen yılın festival sezonunda en çok ilgi çeken ve ödüller alan belgesellerinden “Maddenin Halleri” yer yer ‘hayalet’ bir hastane görünümü veren Cerrahpaşa Hastanesi’ni anlatıyor. Tortum’un hastanenin bir nevi röntgenini çektiği filmi Cerrahpaşa’nın tarihinden çok bugününü belgeliyor ve gelecek kuşaklara farklı bir bakış açısı bırakıyor. Filmi Deniz Tortum ile konuştuk:
– “Maddenin Halleri” 2015 – 2018 yılları arasında çekildi ve nihayet MUBI’de izleyiciyle buluştu. Daha önce festivallerde de gösterilmiş ve ödüller almıştı, ama ben de şu ana kadar izleyememiştim doğrusu. Filmin çıkış noktası neydi, oradan başlayalım mı?
Babam meslek hayatının büyük bir bölümü boyunca Cerrahpaşa’da çalıştı, ben de orada doğmuşum. Doktor bir ailede büyüdüğüm için hastanelere ve hekim algısına karşı bir ilgim, bunları anlama isteğim vardı. Cerrahpaşa’da geçen bir film yapmak yıllardır aklımın bir köşesinde duruyordu. 2015 yılında hastanenin yıkılacağı ve taşınacağına dair haberler çoğalınca hızlı bir kararla çekimlere başladık, böyle bir film yapmak için bizi iteleyen bir sebep oldu.
– Bir önceki filminiz “Anadolu Turnesi” bir müzik grubunun Anadolu’da yaptığı turneyi konu ediniyordu. Bir yanıyla bir yol filmi, bir yanıyla da bir müzik belgeseliydi ve orada takip ettiğiniz topluluğun elemanları bir hayli ön plandaydı. Bu sefer bir hastanenin içindeyiz ve karakterler o kadar da ön planda değil. Bu anlamda filmin ‘dramatik’ kurgusu daha bulanık. Anadolu Turnesi’nde turne boyunca edindikleri deneyimle dönüşen karakterlerin bir benzerinin burada olmayışı kurguyu da tamamen değiştiriyor. Bu tercihinizi açmak ister misiniz?
Can Eskinazi ile “Anadolu Turnesi”ni yaparken, izleyenleri belli bir tarihi döneme götüren, o günlerde sokakta neler konuşulduğunu, gençlerin aralarında nasıl şakalaştığını, radyoda ne tür haberler döndüğünü aktaran bir film olmasını istiyorduk. Film bir turneyi anlatıyordu, dramatik yapısını da bu yolculuğun üzerine kurmuştuk. “Maddenin Halleri” ise bir hastaneyi anlatıyor. Hastane pek çok insanın birlikte çalıştığı, pek çok hastanın ziyaret ettiği bir yer. Aynı zamanda hastane sadece oradaki insanlardan ibaret değil. Hastanenin binalarını, burada yaşayan hayvanları, tıbbi aletleri, mikropları, uzuvları anlatının dışında bırakmamaya, tüm bunları insanlarla birbirine dikerek yeni bir canlı-cansız kolektif özne yaratmaya çalışan; her insana sevgiyle yaklaşan ama insanı öncelemeyen anlatım olanakları arayan bir yapısı var.
Deniz Tortum
– Filmin en başındaki yazıdan anlıyoruz ki siz bu hastanede (Cerrahpaşa) dünyaya geldiniz ve babanız da uzun yıllar burada çalışmış. Açıkçası bu uyarının ardından bir hayli kişisel bir film izleyeceğimi sandım ama öyle olmadı. Bu anlamda Cerrahpaşa sizin için ne ifade ediyor, bunu anlatabilir misiniz?
Alışageldiğimiz bir anlamda kişisel olmayabilir. Belki böyle bir başlangıç yazısından sonra benim de bir dış ses ya da karakter olarak dahil olduğum, anılarımı, hastaneyle ilişkimi anlattığım, insanlarla röportaj yaptığım bir film beklentisi oluşuyor olabilir. Fakat bunların olmaması filmi kişisellikten uzaklaştırmıyor. Kameranın kullanımından, etrafa nasıl baktığımızdan, nerelere girip, kimlerle zaman geçirdiğimizden gelen yoğun bir aşinalık hissi, ve bu hissin yarattığı bir kişisellik var. Toplumsal olarak ‘duygusal’ olarak kodlamadığımız ama aslında çok da duygusal olan bir kişisellik. ‘Bir aşk oluverdi aşinalık’ gibi bir muğlaklıkta, hangi yöne gittiğini pek çözemediğimiz bir kişisellik.
– Bu arada ne oldu hastanenin akıbeti, neden yıkılmak isteniyordu en başta?
Çeşitli sebepleri var. Binalar eskidiği ve depreme dayanıklı hale getirilmek için yıkılmak isteniyordu. Fakat bu yıkım sonrasında hastanenin aynı alan üzerinde yapılacağına dair bir garanti yoktu. Şu an hastanenin ‘yerinde yapılacağı’ söyleniyor, fakat yeni binaların inşaatı başlamış durumda değil, pek çok servis prefabrik binalarda hizmet veriyor. Bir yandan Cerrahpaşa’nın arsası çok değerli bir arsa, o yüzden olası bir rant kaynağı. Fakültenin Şehir hastaneleri gibi şehir dışına taşınması konuşulanlar arasındaydı. Öte yandan Türkiye’de köklü kurumlar çeşitli sebeplerle güçsüzleştiriliyor. Cerrahpaşa da 2018 yılında İstanbul Üniversitesi’nden zorla koparıldı, kurumsal tarihini ve gücünü yitirdi.
– Pandemi ile birlikte sağlık sektörüne, sağlık çalışanlarına ve hastanelere bakışımız bir hayli değişti sanki. Üstelik sağlık çalışanlarının da hayatı çok değişti, çok daha yoğun bir şekilde çalıştılar şu son 1,5 yıl içinde. Filmin pandemi sonrası ortaya çıkışı, ama tamamen pandemi öncesi bir dönemi anlatıyor oluşu sizde nasıl bir duygu uyandırdı bir belgeselci olarak?
Açıkçası çok rahat değildim, biraz da endişeliydim. Film dünya prömiyerini pandemi öncesinde yapmış, fakat o ilk gösterimden bir ay sonra pandemi başlamıştı. Maddenin Halleri hastanenin gündelik hayatıyla, sıradanlığıyla ilgili. Pandemi ise olağanüstü bir durum. Pandemi başladığında filmin anlamının değişebileceğini düşünmüştüm, bu koşullarda insanların nasıl tepki vereceğini bilmiyordum açıkçası. Fakat beklediğimizden de güzel tepkiler aldık.
– Türkiye’deki sağlık sistemine dair nasıl izlenimler edindiniz filmi çekerken?
Film sağlık sistemiyle ilgili değil, o yüzden bu konudaki araştırmalarım ve gözlemlerim eksik. Bir de tabii tek gözlemlediğim hastane Cerrahpaşa’ydı, bu da Türkiye’nin geri kalanına ne kadar tekabül eder bilemiyorum. Sistematik bir şekilde işleyen bir yapıdan ziyade, biraz el yordamıyla dönen bir yapı var. Bu da sadece Cerrahpaşa’yla ilgili değil; Türkiye’de kurumların sürekli sekteye uğrattırılan tarihiyle, YÖK’le, başkancılıkla, sağlıksız hiyerarşilerle, kurallar yerine ilişkilere dayanan yönetim şekilleriyle ilgili. Fakat buna karşın dayanışmanın, yardımlaşmanın ve özverinin çok olduğu, sistemdeki eksikleri dengelediği bir çalışma ortamı var.
– İzlerken edindiğim izlenim neredeyse tek kamera ve çok küçük bir ekiple çalışmış olduğunuz yönündeydi. Doğru mu, nasıl bir ekiple, hangi izinlerle çalıştınız, giremediğiniz yerler oldu mu? Buna bağlı olarak kurgu aşaması ne kadar sürdü, onu da sormak istiyorum, ve ne kadar malzemeyi dışarıda bıraktınız?
Evet çekimleri çok küçük bir ekiple yaptık. Filmin yapımcıları Anna Maria Aslanoğlu, Öykü Canlı, Aslı Erdem ve Fırat Sezgin tüm süreç boyunca her konuda destek oldu. Çekimlerin bir kısmında tek başımaydım, bir kısmında ise özellikle ses kaydı yapmak için 2 kişilik bir ekip oluyorduk. Cem Bilge ve Sinan Kesova çekimlerde çok yardımcı oldu. Dekanlığın ve başhekimliğin iznini aldık. Ayrıca her bölümden ve filmde gözüken kişilerden de ayrı izinler aldık. Giremediğimiz yerler oldu elbet, doğumhaneye girmeyi çok istemiştik ama izin alamadık.
Kurgu aşaması 3 yıla yayıldı. Kurguyu Sercan Sezgin ile beraber yaptık. Sercan’la beraber filmin yapısını ve kalbini bulduk. Çekimler esnasında da kurgu yapıyorduk ve yaptığımız kurguya göre gidip tekrardan çekimler yapıyorduk. Tüm çekimler bittikten sonra da kurguyu son haline getirmek yaklaşık 2 sene sürdü. İki sene boyunca sürekli çalışmadık fakat yaptığınız filme yeni bir gözle bakabilmeniz, doğru değişiklikler yapabilmeniz için aranıza bir mesafe koymanız gerekiyor. O yüzden kurgu süreçleri arasında 5-6 ay zaman bırakıyorduk. Yaklaşık 40 saatlik görüntü çekmiştik. Buradan 70 dakikalık bir film çıktı ortaya.
– Filmde en çok konuşan kişi bir imam; hastanede görevli imam. Onun ölüm ve doğumla ilgili söyledikleri, her ölümün bir başlangıç olduğuna dair kurduğu felsefi/dini çerçeve Cerrahpaşa’nın yıkılması ile ilişkilendirildiğinde nasıl bir mesaj vermek istediğinizi merak ettim doğrusu.
Filmin ilk gösterildiği günlerde, bir arkadaşıma yazdığım bir e-mailden alıntılıyorum:
“Dün yolda yürürken, karşıdan karşıya geçen yaşlıca bir adam öksürdü. O öksürünce biraz çekinerek ona baktım, maskesi yoktu. Denk gelmeyelim diye biraz adımlarımı hızlandırınca, onun yolun ortasında durduğunu ve nefesini toplamaya çalıştığını gördüm. O anda kendi bedenimin içinde olduğum aklımı sardı, genç ve sağlıklı olduğum fakat bir yandan da bu durumun çok geçici bir şey olduğu… Aklıma ‘ruh’ kavramı geldi. Ruh bir yandan ahiretin varlığına, bilincin ölümsüzlüğüne bizi ikna etmeye çalışan bir kavram. Fakat öte yandan da bedenleri ve nesneleri değiş tokuş edebilmemizi sağlayan bir kavram. Yani ben o adam olabilirdim, o adam ben olabilirdi, köşedeki ağaç o adam olabilirdi. Düşününce dünyayı sil baştan kuran bir kavram. Bu kavram ne zaman icat edildi? Bu kavramdan önce insanlar dünyaya nasıl yaklaşıyordu? Orhan Duru’nun bir kitabındandı sanırım, Lokman hekim diyordu: ‘İnsanın yapabileceği en büyük kötülük birlik olmamaktır.’”
Filmde imamın konuşmasından sonra İstanbul’un Fethi mitingine geçiyoruz. Hastaneye hiçbir ödenek çıkarmayıp bakımsızlaşmasına sebep veren siyasi irade yüzlerce hastanın yattığı yerin hemen dibinde denizi doldurup kocaman miting alanı inşa ediyor, şaşaalı mitingler yapıyor. Kutlamalarda havai fişekler patlatılıyor, patladıktan kısa süre sonra kayboluyor.
‘Ölüm artarak genişleyen bir güzelliktir’ diyor imam. Filmin de öyle bir genişleme hali var. Bir kadavradan, yıldızlara dönüşen bina parçacıklarına. Hastanenin de öyle bir yapısı var: hastaların üstünde asistanlar var, asistanların üstünde hocalar, hocaların üstünde devlet, devletin üstünde devletten öte, insandan öte bir zaman var. Herkes ve her şey de en az hastanenin binaları kadar geçici. Birbirimize yer açacağız elbet.
– Belgesel sinemanın ülkemizde ve dünyada geldiği noktayı nasıl yorumluyorsunuz? Ve tabii siz bir belgeselci olarak nasıl bir bakış açısıyla yaklaşıyorsunuz bu mecraya?
Belgesel sinemaya, ya da kurmaca dışı sinemaya yaklaşımım, kurmaca sinemaya yaklaşımımdan çok farklı değil açıkçası. Üretim yönteminde bir yenilik yapıyoruz. Yine önünde sonunda film yapıyoruz, ama bu filmin materyalini bir senaryodan, oyunculuklardan değil de dünyada olan biten gerçek şeylerden alıp topluyoruz. Sinemayı dünyayı okumak, gözlemlemek ve belki dile gelmeye, henüz kavramsallaştıramadığımız şekillerde anlamak için kullanıyoruz.
Ben kendimi birazcık da kronikçi olarak görüyorum, yani eski usül bir tarihçi. Güncel olanla, çağdaş olanla ilgilenen, bu olaylara şerh düşerek, onları kayda geçirmeye çalışan biri. Güncel olanla ilgilenen başat grup gazeteciler. Bir gazetecinin haberi birkaç günde eskiyor ya da önemini yitirebiliyor. Sinemada ise zamansal bir lüksümüz var. Daha uzun süreli düşünebiliyoruz işlenen konular.
En çok etkilendiğim yönetmenlerden biri olan Peter Watkins. O mesela, görsel hikaye anlatımında ‘monoform’dan bahsediyor. Filmlerin büyük bir çoğunluğu çok benzer bir hikaye yapısı kullanıyor. Okullarda da çokça öğretilen, duygusal bir reaksiyon yaratma yöntemleri, kahramanın yolculuğu vs… Bunun ideolojik ve sinemayı daraltan bir şey olduğunu söylüyor. Bu formun dışına çıktığınızda yaptığınız her şey yenilikçi olabiliyor.
Bugün enerji dolusunuz, bu da size gündelik işlerinizde hız kazandıracak. İlgi alanlarınıza yönelmek için harika bir zaman, yaratıcı projelerinizi hayata geçirebilir veya yeni bir hobi edinebilirsiniz. Sosyalleşme arzunuz yüksek, arkadaşlarınızla vakit geçirmek size neşe katacak. Ancak, anlayışsız olabileceğiniz durumlar söz konusu; sabırlı olmaya çalışın. İş yerinde, ilginç fikirlerinizle dikkat çekebilir, liderlik vasıflarınızı ön plana çıkarabilirsiniz. Sağlık konularına da önem vermeniz gereken bir gün; fiziksel aktiviteleri rutininize dahil etmek, zihinsel ve bedensel sağlığınıza katkı sağlayacak. Kendi duygularınıza ve sezgilerinize güvenin; içsel sesinize kulak vermeniz, sizi doğru yola yönlendirecektir.
Bugün, kararlılığı ve sabrı temsil eden enerjilerin içinde yer alıyorsun. Maddi konulara olan ilgin artabilir; bütçeni gözden geçirip tasarruf yapma ihtiyacı hissedebilirsin. Sevgi dolu ilişkilerin, romantik yaşamında derinleşmek ve güven duygusunu yeniden inşa etmek adına büyük bir fırsat sunuyor. İletişim alanında dikkatli olmalısın; söylenen her şeyin altındaki duygusal derinliği anlamak önemli olabilir. Gün içinde karşılaşacağın durumlar, seni düşündüren olaylar yaratabilir, bu nedenle içsel sesine kulak vermekte fayda var. Kendine zaman ayırmayı unutmamalı; doğayla olan bağını güçlendirmek, ruh halini iyileştirebilir. Bugün, belirli hedeflerine ulaşmak için sağlam adımlar atabilir, yeni projelere ivme kazandırabilirsin. Unutma, kararlı ilerleyişin seni başarıya götürecektir.
Bugün iletişim becerilerin ön planda olacak. Kendini ifade etme yeteneğin sayesinde sosyal çevrende dikkat çekebilirsin. Meraklı ruhun seni yeni bilgilere ve insanlara yönlendirecek. Kafandaki projeleri hayata geçirme konusunda cesur adımlar atabilirsin. Ancak, karar alırken acele etmemekte fayda var; detayları gözden kaçırma olasılığın yüksek. Yakın ilişkilerinde açık ve şeffaf olmak, olası anlaşmazlıkları ortadan kaldırmana yardımcı olacak. Ele aldığın konularda önce dinlemeyi, ardından yanıt vermeyi tercih et. Hayatında yeni başlangıçlar için elverişli bir dönemdesin; yaratıcı ifadelerinle çevrendeki insanları etkileyebilirsin. Özgür düşüncelerini serbest bırak ve içindeki yenilikçi yönü keşfet!
Bugün enerjin yüksek ve kendine güvenin tavan yapmış durumda. Yaratıcılığın akışta, bu da seni sosyal ortamlarda ön plana çıkarıyor. Sahne ışıklarının altında hissetmek isteyebilir, projelerinle ilgili dikkat çekmek için fırsatlar arayabilirsin. Ancak, ilgi alanlarını biraz genişletmekte fayda var; yeni insanlarla tanışmak ve farklı görüşler almak, mevcut bakış açını zenginleştirebilir.İlişkilerde daha yapıcı bir tutum benimsemek, sana derin ve kalıcı bağlar kurma şansı verecek. Özellikle, yakınındaki insanlarla olan etkileşimlerin, duygusal olarak güçlü bir destek sağlayabilir. Kendi iç dünyana dönmek için de zaman ayırmalısın; ruhsal olarak tazelenmek, seni daha enerjik hissettirebilir. Akşam saatlerinde karşılaşabileceğin yenilikler ve sürprizler, hayatına renk katacak ve seni motive edecektir. Cesur ol ve hislerini açıkça ifade etmekten çekinme!
Bugün detaylara odaklanmak için mükemmel bir fırsat. Doğru bir plan yaparak enerjini en verimli şekilde kullanabilirsin. Gün içinde karşılaşacağın küçük aksaklıklar seni rahatsız etmemeli, bu durumları çözmek için analitik becerilerini kullanabilir ve başarılı sonuçlar elde edebilirsin. Sosyal ilişkilerde ise daha önceden yaşadığın sorunların üstesinden gelmek için cesur adımlar atabilirsin. Kendi ihtiyaçlarına dikkat etmek, sağlığına yönelik küçük değişiklikler yapma konusunda seni motive edebilir. Kendini iyi ifade ettiğin ve düşüncelerini net bir şekilde ortaya koyduğun bir dönemdesin; bunu mutlaka değerlendir. İş veya eğitimle ilgili yeni fırsatlar, dikkatini çekebilir. Duygusal açıdan içsel huzuru sağlamak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri yapmayı düşünebilirsin; zihin ve ruh dengen, sana gereken ilhamı verecektir.
Bugün, ilişkiler ve sosyal etkileşimler ön planda. Başkalarıyla olan bağlantıların güçlenecek ve çevrendeki insanlarla uyumlu bir iletişim kurabileceksin. Güzel bir denge ve uyum içinde olman, senin karizmanı artıracak. Sanat ve estetik konularında yaratıcı fikirler peşinde koşabilirsin; belki bir projeye başlamanın tam zamanı. Karar alma süreçlerinde mantığın yanında sezgini de kullanmayı unutma. Birlikte olduğun kişilerin isteklerine açık olmak, aranızdaki bağı daha da kuvvetlendirecek. Bazı durumlarda, yüzeyde görünenin ötesine bakabilme yeteneğin, sana avantaj sağlayacak. Kendi içsel huzurunu sağlamak için meditasyon veya doğa yürüyüşleri gibi aktiviteler faydalı olabilir. Bugün kendin için küçük ama anlamlı hediyeler almak iyi gelebilir. Sevgini ve şefkatini gösterme fırsatlarını değerlendirmeyi unutma. Kısacası, bugün ilişkilerdeki dengeyi bulurken, kendini de önceliklendirmek için güzel bir dönemdesin.
Derin bir sezgi ve güçlü bir içgörü seni sarmalamış durumda. Bugün gelecek hakkında hissettiğin belirsizlikleri geride bırakmak, bağımsızlığını ve özgürlüğünü kutlamak için mükemmel bir zaman. İlişkilerinde gizli bir tutku hissedebilir, hislerini alevlendirecek durumlarla karşılaşabilirsin. Ancak dikkatli olmalı, zira kıskançlık ve sahiplenme duyguları da gün yüzüne çıkabilir. İçsel dünyanda meydana gelen değişimler, seni dönüştürecek yeni fırsat ve deneyimlere yönlendirebilir. Kendini yansıtmak istediğin alanlarda cesur adımlar atabilir, çevrendekileri etkileyebilirsin. İçsel gücünü keşfetmek ve onu dışarıya yansıtmak için harika bir gün. Unutma, duyguların ve sezgilerin seni yol gösteriyor.
Seyahat ve keşif arzusu içindesin. Yeni fikirler ve deneyimler seni heyecanlandıracak. Sosyal çevrende kendini ifade etme ihtiyacı duyacaksın. Farklı bakış açıları seni düşünmeye itebilir, bu da kişisel gelişimine katkı sağlayacak. İçsel huzurunu koruyarak, ilişkilere odaklanmak önem kazanacak. Hayatın sunduğu fırsatları değerlendirmek için cesur adımlar atacağına dair hislerin artacak. Unutma, cesaret gerektiren adımlar her zaman yeni kapılar açar. Duygusal derinlikleri keşfetmek için harika bir zaman dilimindesin, açık kal ve hislerine güven.
Bugün kararlılığın ve disiplininin ön plana çıkacağı bir gün. Sorumluluklarını yerine getirme arzun, çevrendeki insanlar üzerinde olumlu bir etki yaratacak. Planlarını gerçekleştirirken göz önünde bulundurman gereken detaylar var. Dikkatini dağınık tutmamaya çalışmalısın. Kariyerine odaklanman, bu dönemde seni başarıya götürecek adımlar atmana yardımcı olacak. Sosyal ortamlarda kendini ifade ederken cömert olman, beklenmedik fırsatların kapısını aralayabilir. Yakın ilişkilerinde, örtülü duygusal meselelere dikkat etmen gerekebilir. Samimiyet arayışında olduğun bu süreçte, içsel hislerini dışa vurma cesaretini göster. Kendi sınırlarını belirlemek, ruhsal ve zihinsel sağlığın için de faydalı olacak.
Bugün, sosyal bağlar ve ortaklıklar ön planda. Arkadaş çevrenle yapacağın paylaşımlar seni destekleyen bir zemin oluşturacak. Düşüncelerini cesurca ifade etme zamanı. Belki de, sıradışı bir projeye imza atabilirsin. Yenilikçi fikirlerinle dikkat çekmek için uygun bir gün. Neptün'ün etkisi, sezgini güçlendirecek; içine dönüp düşünmek ve içsel sesini dinlemek faydalı olabilir. Ayrıca, tutkulu bir ilişkiye adım atmak ya da mevcut ilişkini derinleştirmek için de uygun bir dönemdesin. Unutma, özgünlüğünle parlamak, başkalarına ilham verecek. Küçük sürprizler de kapında; günlük yaşamında beklenmedik neşeler bulabilirsin.
Duygusal derinliklerin daha da belirgin hale geldiği bir dönemdesiniz. İçsel sesinize kulak vermek ve sezgilerinizi dinlemek, doğru kararlar almanıza yardımcı olabilir. İletişimdeki hassasiyet, sizi hem sanatsal hem de kişisel anlamda besleyebilir. Akışa kapılıp gitmek yerine yönlendirmelerinizi bilinçli şekilde yapmanız önemli. Güzellikler yaratma isteği içerisindesiniz ve bu yönünüzü ortaya çıkarmanız için mükemmel bir gün. Çevrenizdekilerle olan ilişkilerde duygu yoğunluğu yaşanabilir; bu, derin bağlar kurmanıza yardımcı olabilir. Kendinizi ifade ederken, içtenliğinizi korumanız, etkileşimlerinizi güçlendirecek. Unutmayın ki her deneyim, ruhsal evriminizde yeni bir sayfa.
