Türkiye Tiyatrosu’nun unutulmaz isimlerinden Hadi Çaman, 22 Eylül 2008’de aramızdan ayrılmıştı. Pınar Çekirge’nin, Hadi Çaman anısına kaleme aldığı yazıyı okurlarımızla paylaşıyor, usta oyuncuyu saygıyla anıyoruz…
“Kaç yaşında olursanız olun, öyle anlar öyle olaylar yaşarsınız ki, içinizde, göğüs kafesinizde zaman zaman ele avuca sığmayan, yakalayamadığınız bir kuşun kanat seslerini, çırpınışlarını duyarsınız. Duymalısınız da. Çünkü yaşam budur. Bu ses yaşamınızın fon müziğidir. Notalarını kendi sıralamış, sözlerini kendi yazmış, kendi enstrümanlarını kendi çalıp, kendi sesiyle de eşlik etmiştir. İşte bu ses, işte bu müzik, işte bu ezgi kalbinizin sesidir. Kalbin sesidir.”
“Sizin göreviniz ancak iyi bir izleyici, iyi bir dinleyici olmaktır. Başka hakkınız yoktur. İşte bunu becerebilirseniz bu sese kulak vermesini bilirseniz yaşamınız anlam kazanır. Bu anlamın öteki yüzüyse uyumlu bir danstır sanki. Şiir benzeri bir dans. O sesin ayağına basmamaya özen göstereceksiniz ama. Tabii, onun da sizin ayağınıza basmaması gerekiyor. İşte uyum sağlanırsa koreografisini bile birlikte kotardığınız bu dans ömrünüzün sonuna dek sürer gider. Yeter ki, gözünüzü o sesin gözünden ayırmayın.”
Fotoğraflar, afişler, program dergileri, ödüller, plaketler, gazete küpürleri. Albüm sayfalarını çevirirken yıllar sanki hızla geriye doğru gidiyor.
“Tiyatro milletlere yol gösteren deniz feneridir demiş Muhsin Ertuğrul bir defasında.”
Gülümsüyor. “Tiyatro kıbledir” diyor heyecanla. Gözleri bulutlu. Gölgeli gölgeli bakıyor yüzüme. Susuyorum. (Şimdi düşünüyorum da, zıtlaşan tatları, sıradışı öyküleri, dibine kadar yaşanan aşkları hiç yadsımadan yüreğinde taşımış olmalıydı.) Anılarında sereserpe dolaşmama izin vermesi bundandı belki de. Dünya standartlarında bir yıldız aktörün yaşantısına adım atmıştım. İki saat boyunca o konuşacak, ben dinleyecektim. Anlatacaktı. Hadi Çaman her şeyi anlatacaktı. Dudaklarında o silik, soluk gülümseyişle..
“Oğlum Efe’nin yeni dillenmeye başladığı günlerdi. Henüz mama iskemlesinde çikolataya alerjisi var ve kapıdan her girene ‘alerjim yok diye sesleniyor. Evde yalnızız. O yerde oyuncaklarını dağıtmış. Ben de masada bir şeyler karalıyorum. Birden onun sesiyle irkiliyorum: ‘Baba güzeltsene’. Dönüp bakıyorum. Elinde bir oyuncak ikiye ayrılmış. Yanına yaklaşıyorum. Söylediğini yineliyor: ‘Güzeltsene.’ Kırdığı oyuncağı alıyorum ve de soruyorum: ‘Ne yapayım anlayamadım, Efe’. Cevap değişmiyor ‘Güzelt’ .
Güzeltmek. Yani düzeltmek sözcüğüyle güzelleştirmek kavramının bileşimi. Tanrım, şiirsel olduğu denli kimyasal da. Ve inanılmaz uyumlu, dolu, anlamlı. Aslına bakarsan, düzeltmekten daha çok emek, özen isteyen, sıradan olmaması ve size özgü size göre bir çaba ve sonuç. Belki altına imzanız bile gerekebilir. İşte o günden başlayarak kullandığım sözcükler ordusuna güzeltmek de katıldı. İşimde, özel hayatımda, dostluklarımda olsun, insanları kımamaya, küstürmemeye daha bir çaba gösterdim. Bu insan ilişkileriyle sınırlı kalmadı, hayır. Örneğin, şu tiyatro salonunu sadece düzeltmedim ben. Bu mekanı düzeltmekle yetinmeyip, oğlumun ifadesiyle, güzelttim de. Bitti mi dersin? Ne gezer; hala bir savaş, bir mücadele, ömrüm yettikçe de sürecek bu savaş. Güzeltilmiş bir dünya, dünyalar kuralım, diyorum.”
Soluk almadan dinliyorum. Hadi Çaman’ın gözlerindeki o telaşlı pırıltılar çoğalıp duran bir ışık seline dönüşmüş gibi.
“Tiyatro yapmak, oynamak yönetmek. Tiyatro sahibi olmak, oyun seçmek… gerginlik dolu, yorucu bir uğraş inan bana.Tanrı nefes verdiği süre ‘es’ vermeyi hiç düşünmüyorum. İsmet Ay’ın sözüdür: ‘Allah sahnede alsın’ der. Kendim için de katılıyorum bu duaya.”
“Sevgili Nisa’ya doktorlar, çalışırsan ölürsün dediler. İnandı onlara. Evine çekildi ve altı ay sonra kaybettik Nisa’yı. Çalışsaydı altı sene daha yaşayacaktı, bak sana söyleyeyim.”
“1962 tiyatro sezonunda, Dormenler’de profesyonel tiyatro yaşamım başlamıştı. Turp suyu, Bityeniği, Yer Demir Gök Bakır, Eski Çamlar, Oliver, Yaygara Yetmiş, Cephede Piknik gibi önemli oyunlarda rol aldım. Bir dönem Gülriz Sururi-Engin Cezzar, Nisa Serezli-Tolga Aşkıner tiyatrolarında da çalıştım.”
Keşanlı Ali, Nikah Kağıdı, Evet Evet, Paşaların Paşası O günlerde rol aldığım oyunlardan ilk aklıma gelenler. Ardından Müjdat Gezen ve Perran Kutman ile Miyatro, Egemen Bostancı ile Şan Tiyatro’sunda Müzikal Kahkaha. Mehmet Teoman’ın kotardığı Alaman’a Maaşallah, Kastelli Vakfı’nda Haldun Dormen’in yazıp yönettiği Geceye Selam, (Hadi Çaman’ın Modacı Şener tiplemesini ve o güzelim şarkısını hatırlıyorum: “Ah nasıl yapsam da / Şu kaprisli karıya/ Boya desem saçını/ Rol icabı sarıya/ Ah nasıl yapsam da/ Giydirsem şu kadını/ Erkek diye yuttursam/ Bizim şişko madamı..)
“1982 Aralık ayında, Yeditepe Oyuncuları olarak kendi tiyatromuzu kurduk ve Füsun Önal, Suna Selen, Yüksel Gözen ile Kelebekler Özgürdür’ü uçurmaya başladık. Sonra, Aşk Dediğin Nedir Ki, Matruşka, Hoşgeldin Amerika, Küheylan, Helikopter, Tecavüzcüler, Aşk Gibi… Geriye dönüp baktığımda, çizgisinden sapmayan, ara vermeden yoluna devam eden bir tiyatro olduğumuzu görüyorum. Aslında her şey çok zor. Tiyatro yapmak, tiyatro sahibi olmak. Son iki üç yıldır kendimi yorgun hissediyorum. Kemal Sunal, Güzin Özipek, Selim Naşit, Tekin Siper’i arka arkaya yitirmiş olmak daha bir evhamlı kıldı beni. Tabii evham konusunda Müjdat ile yarışmam imkansızdır.”
“Tiyatronun sorunları hiç bitmeyecek gibi. Her geçen sene yükselen maliyetler, değişen izleyici profili diyorum.”
“Bana göre, tiyatro toplumların en temel mihenk taşlarından biridir. Ama bizde, tiyatronun önemi yeterince anlaşılamadı bir türlü. Doğru, altmışlı yıllar Türkiye tiyatrosunun altın dönemiydi. Nasıl anlatsam, gişeciler “Yerimiz kalmadı” levhasını asmak için adeta birbirleriyle yarışırlardı. Sonra televizyon girdi devreye, seyirci tembelleşti resmen. “Acelesi yok, nasılsa gidip izleriz” oyunu diye düşünmeye başladılar. Geçen gün bir hanım “Bu yıl Küheylan olacak değil mi?” diye sordu yolumu keserek, “Ne Küheylan’ı hanımefendi” dedim. Dört yıl oldu bitireli. Oyunlarımızı, dekorlarımızı, buzlukta mı sakladığımızı sanıyorsunuz siz?”
Seyirci profili desem.
“Şöyle izah edeyim: Altmışlı yıllarda İstanbul’un nüfusu yaklaşık bir milyon, otuz bin “sürekli tiyatro izleyicisi vardı. Bunlar her oyunu gidip, izliyorlardı ve bilir misin, bu otuz bin seyircinin en az yirmi bini azınlıklardı: Ermeniler, Rumlar, Museviler. Kimileri öldü gitti, kimisi küsüp gitti, kimisi sürülüp gitti. Hatalarımızı kabul etmek zorundayız bu konuda. Bugüne gelelim, yani, 2000’ler gelelim. İstanbul’da onbeş milyon insan yaşıyor, basit bir hesaplama yaparsak en az dört yüz elli bin seyirci olması gerek, öyle değil mi? Nerede? Evet, tutmuş bir oyunun altı yüz bin izleyicisi de oluyor… Ama, bir bilemedin üç oyun için geçeli bu durum. Benim altını çizdiğim ise, her oyuna giden “sürekli izleyici adedi.”
Ya bilet fiyatları?
“Sinema bileti ya da yurt dışındaki tiyatro bilet fiyatlarıyla kıyaslarsak çok ucuz, hatta gülünç denecek kadar düşük olduğunu söyleyebilirim. Ödenekli tiyatrolarla biz özel tiyatroların bilet fiyatları arasındaysa korkunç bir uçurumun varlığını yadsımayız elbette. Bu durum inanılmaz bir haksız rekabet ortam yaratmakta. Yıldız Hanım hep söyler, ödenekli tiyatro otuz milyona mal ettiği bir koltuğu bir milyona satıyor. Biz, özel tiyatro olarak o koltuğu zaten en sol on, bilemedin onbeş milyona mal edip beş milyona satıyoruz. Tiyatro salonunun kirasını, gazete ilanlarını ödenecek maaşları, vergileri düşün bir de.”
Yeni bir nesil geliyor şimdi. Bir dizide rol alıp oyuncu olduğunu iddia eden.
“Yeteneğin de olsa, bu işin mektebini de bitirmiş olsan, inandığım o ki yaptığın işe gönülden bağlanmamışsan bir yere gelmen mümkün değil. Hele tiyatro bizde başlı başlına bir usta, çırak ilişkisidir.”
“Haldun, Ayfer, Altan, Gülriz, Erol, Füsun.. Kimlerle aynı sahneyi paylaşmadım ki. Her oyuncu, her rol başka bir deneyim olmuştur kariyerimde. Dahası bizim meslekte oldum” demek öldüm” demekle eşdeğerdir. Koskoca Yıldız Kenter bugün hala aşamalar kaydediyor, saygıyla ayakta alkışlanıyorsa, bir gün dahi oldum demediği içindir. Yeni kuşak ne yazık ki çok şey bildiğini iddia ediyor. Onları suçlamıyorum. Asla! Yetiştikleri ortam, alçalıp yükselen yeni değerler, cilalanarak sunulan imajlar, onları böylesine etkiledi kuşkusuz ve etkilemeye de devam ediyor. Ben onların yerlerinde olsam önce aynada kendi gözlerimin içine bakıp konuşur, ancak ondan sonra, söylenecek sözlerimi ortaya çıkıp cesaretle haykırırım.”
Dışarıda ince bir yağmur başlamıştı hafiften. Gri ve soğuk. Pencere camları çizik çizikti. Sınırsız diyebileceğim düşlerimle başbaşa kalmak için bol zamanım vardı artık.
“Biliyor musun, Şevkiye May’la söyleşi yapmak isterdim” diye mırıldandım. “Neden Şevkiye May?” diye sordu Hadi Çaman.
Yalnızlığı taşıyamıyordu Şevkiye Abla diye anlatmıştı Füsun Erbulak. Yunanistan’da Kaluta Kardeşlerle oynadığı müzikalleri, Lüküs Hayat operetindeki Şadiye rolünü, “Memiş memiş ah sevgilim / Tıp tıp eder bak yüreğim” şarkısını özleyerek intihar etti” demişti.
Yağmur hızlandı giderek.
“Şevkiye Hanım içeride, kuliste, gel tanıştırayım seni” dedi Hadi Çaman. Ürperdim.
Kuliste mi? Ama nasıl olur bu?
Uçuşan tüller, şifonlar, rujlar, pudriyer kutuları…Makyaj masasında oturuyordu Şevkiye May. Kirpiklerini rimelliyor, gözevini gri kalemle sınırlandırıyor, göz kapaklarına pembe, eflatun simli far sürüyordu. Bir an yüzüme baktı: “Fazla zamanım yok. Sor ne soracaksan. Ya da dur, en iyisi anlatayım, sen dinle.”
Hadi Çaman’ın avucunu omzumda hissettim. “Olur”, dedim.
“Kundağım sahnede açılmış diyebilirim. Gerçi babam Komiki Şehir Şevki Efendi’nin yüzünü pek az hatırlarım. Ben dört yaşımdayken öldü. Fakat annem Mari Ferah’la sahne sahne dolaştım o seneler. Hatta bir ara sahne gerisinde kantocuları seyrede seyrede aynı şeye heveslendiğimi gören Naşit Bey’den bir temiz azar işitmiştim. Sahneye ilk çıktığımda henüz Fransız mektebine gidiyordum. Çok geçmeden Sörler işi anladılar ve kapıyı gösterdiler bana. Okul hayatım bitmişti. Sonrası malum. Sahir Opereti, Süreyya Opereti. Raşit Rıza ve arkadaşlarıyla ilk Atina seyahati. Çardaşlar, Mariçalar, Lüküs Hayatlar.”
Derin bir iç çekti ve “Bu kadarı kâfi şimdilik” dedi. “Birazdan provaya başlayacağız.. Yine konuşuruz. Anlatacaklarım bitmedi henüz. Bekleyin, beraber gideriz.”
Dalgınlıklara boğulmuş gibiydi sesi. Usulca çıktık odadan. Bir düş müydü bu? Şevkiye May’la bir araya gelişimiz. Peki neden o kadar soğuktu parmak uçları?
Hadi Çaman’ın yüzüne baktım bir an. Geçip fuayedeki koltuklardan birine oturduk “Titriyorsun” dedi. “İyiyim” diyecek oldum. Dinlemedi. Bir çay yaptı, getirdi. Zorla iki üç yudum aldım. Kaynar kaynar elinde tutuyordum ince belli bardağı. Birden parmaklarımın kasıldığını hissettim. Kırıldı, parçalandı bardak avucumun içinde. Bileğime doğru sızıyordu kan. Başım dönüyordu. Şevkiye May, işte tam o esnada havagazı musluğunu sonuna kadar açtı. Geriye kalacak olan unutuluşun uçsuz bucaksız melodramıydı kuşkusuz. Türkiye Tiyatrosu’nun gelmiş geçmiş en büyük subretinden, Şevkiye May’dan bize kalan o melodram. Bir ağıt. Bir tragedya. Hepsi bu!
“Bütün bunlar, yaşadıklarımız hayal miydi?” diye sordum Hadi Çaman’a. Gülümsedi.Sadece gülümsedi.
Burhan Arpad’ın sesini duyar gibi oldum o an :
“Dikran Çuhacıyan, Muhlis Sabahattin, Serope Bengliyan, Kharik Toloyan, Mahmut İbrahim, Sezai Namık, Salah Cehdi, Suzan Lütfullah, Ömer Aydın, Hazım Körmükçü hepsi öldü! Yarı tok, sıkıntı içinde, başları darda öldüler. Hepsi! Çoğunun yattığı toprak parçası bile pek bilinmiyor. Başlarına bir taş olsun koyan olmadı.”
Giderek yok olmaya başlamış, silindi silinmek üzere harfler… Dün sabah bir tesadüf Hadi Çaman’ın 29 Ocak 2002’de tarih yazıp imzaladığı ve faksla bana yolladığı bu satırları buldum :
“Efsaneydik biz. Çorak topraklarda yeşermiş, başları göklere ermiş, birer ulu çınar.
Sevgi doluyduk hepimiz… Sonsuza doğru koşan… Damarları alkışlarla dolu birer gür pınar.
Siz yarattınız bizleri… Sizler uçurdunuz…Uçurmamız için sizleri bize kanat oldunuz.
Moral olduk sizlere… Örnek olduk çoğuz kez… Sonra birden, sonra birden, sonra birden… Bulut olduk göklerde.
Yumuş yumuş gecenizi aydınlatan pasparlak birer ay.
Kıpır, kıpır binlerce yıldız.. Işığız biz. Işığınız.
Toplayın bizleri, toplayın… Toplayın bizi yeniden, durmayın. Sonra sonra bizi göklere uçurun bizi yeniden.
Ama, ama… Boş kalmasın elleriniz… Alkış…Alkış…Alkış…
Bakın, bakın işte yağıyor üstünüze üstünüze.
Hayır, durmayın… Alkış… Haydi haydi alkış… Efsane… Efsane… Birer ulu pınar. Efsaneydik biz!“
29.01.2002 Hadi Çaman
PINAR ÇEKİRGE
